NIGEL BARLEY

PLAGA GĄSIENIC

Powrót do afrykańskiego buszu

Przełożyła Ewa T. Szyler

Spis treści

Na powrót w Duali 3

W góry 12

Co cesarskie, cesarzowi... 20

Raz, przyjaciele, jeszcze do wyłomu... 25

Brakująca mastektomia 32

Veni, vidi, visa 38

O małpach i kinach 46

Jeśli masz wątpliwości - atakuj! 51

Światło i cień 64

Dreszcz polowania 71

Czarny biały człowiek 89

Niezwykła plaga czarnych, włochatych gąsienic 98

Końce i początki 109

- No, wiesz. Kiedy spytali, czy mam w środku kobietę, pomyślałem... 113

Na powrót w Duali

- Nie był pan jeszcze w naszym kraju? - kameruński urzędnik spojrzał na mnie podejrzliwie i przerzucił od niechcenia kartki paszportu. Na jego koszuli widniały plamy potu w kształcie Afryki, spływające od pach ku dołowi, a każdy palec zostawiał na papierze brunatne mokre ślady: w Duali trwał szczyt gorącej, suchej pary.

- Tak jest.

Wiedziałem z doświadczenia, że nie należy przeczyć afrykańskim urzędnikom - zawsze kosztowało to więcej czasu i wysiłku niż proste przytaknięcie. Pewien mieszkaniec dawnej francuskiej kolonii nazwał postępowanie tego rodzaju „przystosowywaniem faktów do wymagań biurokracji”.

W rzeczywistości nie była to moja pierwsza wizyta w Kamerunie, lecz druga. Poprzednim razem spędziłem osiemnaście miesięcy w górskiej wiosce na północy, obserwując życie pogańskiego plemienia jako antropolog-rezydent. Ponieważ jednak mój paszport został skradziony przez obrotnych rzymskich złodziejaszków, nie istniały ślady w postaci starych wiz, które mogłyby mnie zdradzić. Wielce byłem rad dziewiczej czystości mego paszportu. Wszystko z pewnością pójdzie gładko. Gdybym przyznał się do tamtej wizyty, natychmiast rozpętałaby się wokół mnie orgia biurokratycznych dociekań. Żądano by ode mnie podania daty poprzedniego wjazdu, daty wyjazdu, numeru wizy i tak dalej. Jawną niedorzecznością jest wymagać od podróżnego, by obciążał umysł podobnymi danymi, ale takim argumentem nie mogłem się bronić.

- Proszę tu zaczekać.

Stanowczym gestem wskazano mi miejsce. Paszport zniknął za przepierzeniem, zza którego wyłoniła się następnie twarz - bacznie mi się przyglądano. Słyszałem szelest przerzucanych kartek. Wyobraziłem sobie, że szukają mojego nazwiska w obszernych spisach osób niepożądanych, jakie widziałem w ambasadzie kameruńskiej w Londynie.

Urzędnik wrócił i szybciutko skontrolował dokumenty Libańczyka o wysoce podejrzanym wyglądzie. Dżentelmen ów mienił się „przedsiębiorcą” i posiadał niewiarygodnie dużo bagaży. Z zapierającym dech tupetem podał za przyczynę swego przyjazdu „poszukiwanie handlowych możliwości, które przyniosłyby korzyść ludowi kameruńskiemu”. Ku mojemu zdziwieniu przepuszczono go bez dalszych formalności. Za nim przeszedł sznur ludzi - groteskowa kolekcja złodziei, oszustów, handlarzy dziełami sztuki. Wszyscy podawali się za turystów. Wszystkich wpuszczono na piękne oczy. Zostałem tylko ja.

Urzędnik przekładał papiery bez pośpiechu. Miał czas. Osiągnąwszy wreszcie zadowalające poczucie przewagi w relacji między nami, zaszczycił mnie spojrzeniem pełnym wyniosłej przenikliwości.

- Będzie pan musiał porozmawiać z inspektorem.

Poprowadzono mnie do jakichś drzwi, potem wzdłuż korytarza najwyraźniej nie przeznaczonego do publicznego użytku, a następnie posadzono na twardym siedzeniu w pustym pokoju pozbawionym jakiegokolwiek komfortu. Linoleum było zdarte i splamione tysiącem przewinień. Panował piekielny upał.

Wszyscy jesteśmy zapożyczeni w banku czystego sumienia. Najdrobniejsze podejrzenie ze strony władz prowadzi do przepastnej głębi poczucia winy. W obecnym przypadku moje położenie było nie do pozazdroszczenia. Podczas pierwszej wizyty u Dowayów, mojego plemienia z gór, dowiedziałem się, że obrzezanie stanowi najważniejszy element ich kultury. A ponieważ obrzęd ten odbywa się co pięć - sześć lat, nie udało mi się być jego świadkiem. Wprawdzie opisałem i sfotografowałem fragmenty ceremonii obrzezania, odtwarzane podczas innych plemiennych uroczystości, ale samego obrzezania nie widziałem. Przed miesiącem moi miejscowi informatorzy dali mi znać, że obrzezanie właśnie ma się odbyć. Kto wie, kiedy odbędzie się po raz kolejny - jeśli w ogóle kiedykolwiek jeszcze się odbędzie. Była to więc wyjątkowa okazja i należało z niej skorzystać. Z poprzednich doświadczeń wiedziałem, że nie mogło być mowy o zdobyciu na czas pozwolenia na prowadzenie badań naukowych. Przyjechałem zatem jako zwykły turysta. Nie dostrzegałem w tym żadnej nieuczciwości; miałem robić to, co robią wszyscy turyści - zdjęcia. Podczas obrzędu będą z pewnością obecni także inni przybysze, pstrykający radośnie na potrzeby domowych albumów. Wydawało się bezpodstawne, aby mnie, jako antropologowi, nie pozwolono robić tego, co robi przebywający na wakacjach, powiedzmy, księgowy.

Teraz wszak stało się jasne, że mnie nakryli. Jak? Nie mogłem uwierzyć, że ktokolwiek przegląda dokumenty, które wypełnia się na lotnisku i w ambasadzie. Pocieszałem się myślą, że skoro jestem wciąż półtora tysiąca kilometrów od krainy Dowayów, nie mogłem popełnić czynu gorszego niż drobne wykroczenie.

Poczekalnia inspektora nie była najprzyjemniejszym miejscem. Nawet człowieka o pogodnej naturze mogła tu ogarnąć czarna rozpacz. Długotrwałe oczekiwanie dostarczało pożywki kolejnym rozterkom. Ogarnął mnie lęk o bagaże. (Oczyma wyobraźni widziałem roześmianych celników, grzebiących w moich rzeczach i dzielących się moimi ubraniami. „Tego nie zadeklarował, więc możemy to sobie wziąć”).

W końcu zaprowadzono mnie do urządzonego po spartańsku biura. Za biurkiem siedział elegancki mężczyzna z wojskowym wąsikiem i o stosownych manierach. Palił długiego papierosa, dym wił się ku rozklekotanemu wiatrakowi sufitowemu, osadzonemu na tyle nisko, by można było skrócić o głowę każdego niegodziwego nordyka, który tu wejdzie. Nie byłem pewien, czy przyjąć postawę wyprowadzonego z równowagi niewiniątka, czy francuskiej camaraderie. Nie wiedząc, jakie mają przeciw mnie dowody, uznałem, że poza „nierozgarniętego Anglika” będzie najlepszym wyborem. Anglicy mają doprawdy wiele szczęścia, że większość ludzi postrzega ich jako dziwaków, zupełnie bezradnych wobec wszelkich dokumentów.

Elegancki urzędnik pomachał moim paszportem, szarym od papierosowego popiołu.

- Monsieur, chodzi o Afrykę Południową.

To mnie doprawdy zaskoczyło. W czym rzecz? Miałem zostać wydalony w rewanżu za sprzyjanie angielskiej drużynie krykieta? Czy może brano mnie za szpiega?

- Ależ mnie nic nie łączy z tym krajem! Nigdy tam nie byłem. Nie mam tam krewnych.

Westchnął.

- Nie wpuszczamy ludzi wspierających faszystowską, rasistowską klikę, która terroryzuje naród i sprzeciwia się słusznym aspiracjom uciśnionego ludu.

- Ależ... Uniósł rękę.

- Proszę pozwolić mi skończyć. Żebyśmy nie wiedzieli, kto był, a kto nie był w tym nieszczęsnym kraju, wiele rządów, bardzo nierozważnie, wydaje swoim obywatelom, którzy przebywali w Afryce Południowej, nowe paszporty, a zatem w ich dokumentach nie ma obciążających wiz. Panu wydano nowy paszport, mimo że poprzedni był jeszcze ważny. Jasne jest więc, że był pan w Afryce Południowej.

Przemykająca po ścianie jaszczurka utkwiła we mnie pełne wyrzutu spojrzenie paciorkowatych oczu.

- Nie byłem.

- Może pan to udowodnić?

- Naturalnie, że nie mogę.

Przez jakiś czas roztrząsaliśmy problem z dziedziny logiki, polegający na dowiedzeniu prawdziwości negacji, aż wreszcie - zgoła niespodziewanie - inspektora znudziła grubo ciosana dysputa. Z prawdziwie biurokratyczną błyskotliwością zaproponował kompromis. Miałem słownie zadeklarować gotowość do złożenia pisemnego oświadczenia, że nigdy nie byłem w Afryce Południowej. To wystarczy. Jaszczurka entuzjastycznie pokiwała głową.

Mój bagaż leżał na kupie innych bagaży, porzucony i zapomniany. Kiedy usiłowałem przenieść go do stanowiska celników, złapał mnie za ramię zażywny mężczyzna.

- Szszsz... - wysapał. - Leci pan jutro do stolicy? Przytaknąłem.

- Jak pan będzie odprawiał bagaż, teraz czy po powrocie, proszę pytać o mnie. Jacquo. Waga bez ograniczeń. Za jedno piwo.

Oddalił się chyłkiem.

Celnik był niezadowolony, że tak dlatego marudziłem z innymi urzędnikami. Pełen urazy nawet nie spojrzał na moje rzeczy, wskazując mi drogę do miejsca, gdzie, jak wiedziałem, czyhali taksówkarze.

Muszą być gdzieś w Afryce taksówkarze życzliwi, zgodni, znający swój fach, uczciwi i uprzejmi. Nigdy jednak tego miejsca nie znalazłem. Obcy przybysz może mieć pewność, że zostanie okradziony, oszukany i znieważony. Podczas poprzedniej wizyty w Duali, zanim zapoznałem się z topografią miasta, wziąłem z hotelu taksówkę, by dojechać do miejsca położonego o niespełna kilometr. Taksówkarz utrzymywał, że mamy do przebycia dobrych piętnaście kilometrów, zażądał kupy pieniędzy i woził mnie w kółko, póki nie straciłem orientacji w terenie, a tymczasem rozprowadził gazety po odległych dzielnicach. Dopiero wybierając się w drogę powrotną, dostrzegłem trudny do pomylenia kształt mojego hotelu, oddalonego o jedyne dziesięć minut spacerem. Korzystanie z taksówki w Afryce to duży wysiłek. Zwykle o wiele łatwiej jest iść na piechotę.

Wziąłem głęboki oddech i ruszyłem dziarsko. Natychmiast rzucili się na mnie dwaj kierowcy, usiłując wydrzeć mi bagaż. W Afryce Zachodniej bagaż traktuje się jak zastaw, do wykupienia zazwyczaj za ogromną cenę.

- Tędy, proszę pana, taksówka czeka. Dokąd jedziemy?

Trzymałem się twardo. Węsząc interesującą scenę, ludzie odwracali się i patrzyli na nas. Byłem ostatnim pasażerem przed kilkugodzinną przerwą, a zatem zbyt łakomym kąskiem, by dać mi się wymknąć. Między kierowcami doszło do niegodnej przepychanki, ja tkwiłem między nimi niby kość między psami.

- Powiedz im obu, żeby się odczepili - zawołał życzliwy obserwator.

Zbliżyłem się do trzeciego taksówkarza, wiedząc, że to zjednoczy skłóconych. I rzeczywiście, od razu obaj zaczęli mu wymyślać. Skorzystałem z zamieszania i wytrwale posuwałem się ku drzwiom, gdzie przyczaił się czwarty taksówkarz.

- Dokąd trzeba jechać? Wymieniłem nazwę hotelu.

- Zgoda. Jedziemy.

- Najpierw uzgodnimy stawkę.

- Wezmę tylko bagaż. Potem pogadamy.

- Najpierw pogadamy.

- Tylko pięć tysięcy franków.

- Kurs wart jest tysiąc dwieście franków. Wyglądał na zbitego z tropu.

- Był pan tu już kiedyś? Trzy tysiące.

- Tysiąc trzysta.

Zachwiał się w teatralnym geście przerażenia.

- Mam głodować? Czyż nie jestem człowiekiem? Dwa tysiące.

- Tysiąc trzysta. To i tak za dużo.

- Dwa. Mniej być nie może.

Szczere łzy napłynęły mu do oczu. Najwyraźniej zeszliśmy na poziom, na którym kierowca zechce zatrzymać się dłużej. Czułem, jak moje zdecydowanie i mój upór słabną. Stanęło na kwocie tysiąca ośmiuset franków. Jak zwykle, zbyt wysokiej.

W taksówce było wszystko, co trzeba: radio, z którego bez przerwy grzmiała muzyka, urządzenie, które podczas hamowania naśladowało gwizd kanarka, rząd amuletów, które zaspokoiłyby potrzeby wszystkich znanych wierzeń i każdego braku wiary. Uchwyty do otwierania okien wymontowano. Samochód bodaj nie miał sprzęgła i zmianom biegów towarzyszyły złowieszcze zgrzyty. Sama jazda składała się, jak zwykle, z ciągu gwałtownych przyspieszeń i nagłych hamowań.

W Afryce Zachodniej istnieje potrzeba wystawiania na próbę relacji między ludźmi do upadłego, potrzeba nieustannego sprawdzenia, jak daleko można się jeszcze posunąć. Może byłem nie dość twardy w negocjacjach o zapłatę. Spostrzegłem, że kierowca utkwił wzrok w ogromnej kobiecie machającej do niego z chodnika. Nadepnął hamulec. Po krótkiej dyskusji jął wciskać do auta zażywną niewiastę, dźwigającą wielkie okrągłe naczynie pełne sałaty. Zaprotestowałem. Ogromna jejmość pchała się tymczasem z naczyniem i innymi swoimi rzeczami. Poczułem, jak zimna woda spływa mi po nodze.

- Ona jedzie w tym samym kierunku. Nic to pana nie będzie kosztować.

Kierowca wyglądał na urażonego. Kobieta próbowała sprzedać mi sałatę. Spieraliśmy się i wymachiwaliśmy pięściami. Kobieta straszyła, że mnie uderzy. Ja straszyłem, że wysiądę i nie zapłacę. Krzyczeliśmy i złościliśmy się. W końcu kobieta wysiadła, a my jechaliśmy dalej bez cienia urazy czy żalu, kierowca nawet podśpiewywał pod nosem.

Przyleciałem przed paroma godzinami spokojny, rozluźniony i dobrze odżywiony po sześciomiesięcznym pobycie w Anglii. Tymczasem już teraz, zanim jeszcze dotarłem do hotelu, wyglądałem fatalnie, byłem zmęczony i przygnębiony.

Dojechaliśmy.

Kierowca zwrócił się ku mnie z uśmiechem: - Dwa tysiące.

- Zgodziliśmy się na tysiąc osiemset.

- Ale sam pan widział, jak to daleko. Dwa tysiące.

Ponownie odbyliśmy rytuał sporu. W końcu wyciągnąłem tysiąc osiemset franków i położyłem je na dachu.

- Albo bierze pan to, albo nic i wołamy policję.

Uśmiechnął się słodko i schował pieniądze.

Wkrótce potem znalazłem się w małym, dusznym pokoju z zimnym linoleum na podłodze. Urządzenie klimatyzacyjne klekotało przeraźliwie, ale wydawało z siebie tchnienie chłodnego powietrza. Z trudem zapadłem w niezbyt spokojny sen.

Wtedy ktoś zastukał do drzwi. Stała za nimi pokaźna figura o czerwonej twarzy i w szortach w stylu imperialnym. Przedstawił się po prostu jako Humphrey z pokoju obok, mówił po angielsku z intonacją bezsprzecznie brytyjską. Przybrał pozę nie tyle człowieka zirytowanego, ile głęboko skrzywdzonego.

- Chodzi o pańską klimatyzację - wyjaśnił. - Robi tyle hałasu, że nie mogę spać. Poprzedni gość był bardzo w porządku i nie włączał tego urządzenia. Facet był naprawdę w porządku, przynajmniej jak na Holendra.

- Przykro mi, że to panu przeszkadza, ale nie mogę spać przy wyłączonej klimatyzacji. Okna się nie otwierają. Można się ugotować. Dlaczego nie wniesie pan zażalenia do kierownika hotelu?

Spojrzał na mnie jak na głupiego.

- Próbowałem, naturalnie. Nic z tego. Udawał, że nie zna angielskiego. Chodźmy do mnie, wypijemy coś i pogadamy.

Po kilku drinkach ogarnęło nas intensywne, acz krótkotrwałe uczucie przyjaźni, którego doświadczają rodacy za granicą. Humphrey opowiedział mi historię swego życia. Wyglądało na to, że był związany z jakimś planem pomocy gospodarczej w interiorze, a mianowicie planem produkcji soku w puszkach na eksport. Projekt był z początku finansowany przez Tajwańczyków, którzy go zaniechali, gdy Kamerun uznał komunistyczne Chiny. Humphrey spędzał większość czasu na poszukiwaniach części zamiennych do tajwańskich traktorów, przekazanych mu przez poprzednią administrację.

Ja opowiedziałem Humphreyowi, co mi się przydarzyło na lotnisku. Wyglądał na znudzonego. Wyjaśnił mi, że człowiek z odprawy bagażu tak naprawdę nie czeka na piwo, tylko na łapówkę w wysokości tysiąca franków. Podziękowałem, ale i ja nie byłem tu pierwszy raz. Humphrey zaproponował kolację i zaprowadził mnie do hotelowej restauracji. Wszystko w czerwonym PCV, żarówki bez kloszy - przypomniał mi się pewien luksusowy hotel w Czechosłowacji w 1950 roku - między żarówkami jaszczurki uprawiające chaotyczny slalom.

Wielki, promienny szef kelnerów podszedł do nas i wskazał na gołe kolana Humphreya.

- Niech się pan idzie przebrać! - wykrzyknął.

Spojrzeliśmy po sobie. Humphrey zjeżył się. Widziałem, że jest naprawdę wściekły.

Powiedział bardzo spokojnie: - Właśnie wróciłem z buszu. Wszystkie moje rzeczy zostały wyprane. Mam tylko to.

Kelner był niewzruszony.

- Pójdzie pan i się przebierze albo nici z kolacji.

Staliśmy jak małe dzieci przed nianią.

Humphrey odwrócił się na pięcie i opuścił pomieszczenie z godnością księcia. Czułem, że powinienem pójść za nim, blade odbicie płomienia jego furii.

W przypływie braterskiej solidarności wyznał mi, że zna lepsze miejsce. Zmierzył mnie wzrokiem od stóp od głów.

- Nie każdemu o nim mówię.

Próbowałem zrobić minę osoby uhonorowanej.

Skierował się ku wyjściu, gdzie czekały taksówki i panienki. Wzajemne przyglądanie się sobie odmiennych kultur zawsze wypada interesująco. Pewną wskazówką, jak się widzą, jest to, co usiłują sobie wzajem sprzedać. Z przekonaniem, z jakim my oczekujemy, że Amerykanie zechcą zatrzymać się na podwieczorek w zabytkowej wiejskiej rezydencji, zachodni Afrykańczycy zakładają, że każdy Europejczyk gotów jest zapłacić za rzeźby i usługi seksualne. Modnym wyrazem twarzy u kobiet w miastach zachodnioafrykańskich zdawała się namiętna wojowniczość. Dziewczyny, zbudowane jak mistrzowie koszykówki, wzięły to sobie do serca. Snuły się, przesadnie odymając wargi i odrzucając włosy znaczącym ruchem głowy.

- Nie dzisiaj - powiedział Humphrey stanowczo.

Jego technika brania taksówki była oczywiście lepsza od mojej. Negocjował krótko i bezkompromisowo. Wsiedliśmy. Kilka panienek usiłowało zabrać się z nami. Humphrey odepchnął je silną ojcowską ręką.

Toczyliśmy się długo wyboistą drogą na granicy dżungli. Humphrey dawał wskazówki, jak jechać. Przecięliśmy raz i drugi linię torów kolejowych, które połyskiwały diabelsko w świetle księżyca. Otaczał nas przedziwny zapach żyznej ziemi, bagien i ludzkich odchodów. Wreszcie wyjechaliśmy na utwardzoną drogę w pobliżu doków, gdzie opuszczone statki wynurzały się z tłustej wody.

Znaleźliśmy się na placu otoczonym z trzech stron budynkami z czasów imperium francuskiego, które musiały zacząć się walić, jeszcze zanim zostały ukończone. Stiuki odpadały. Pnącza opanowały ciężkie, cementowe ozdoby balkonów. Humphrey wiódł mnie ku czwartej stronie placyku, gdzie dżungla toczyła wojnę z miejskimi zbieraczami drewna opałowego, zamykając dostęp do swego wnętrza zwartą plątaniną pnączy.

- Jesteśmy na miejscu - Humphrey oddychał ciężko.

Pamięć lubi płatać nam figle, wzmacniając i upraszczając doznania. Być może widziałem to wszystko oczami Humphreya, ale pamiętam dokładnie, że był to jedyny świeżo odmalowany budynek w mieście. Lśnił w świetle księżyca. Srebrny klejnot osadzony w zielonym morzu roślin. Wietnamska restauracja.

Humphreya najwyraźniej dobrze tutaj znano. Gospodyni orientalna, porcelanowa piękność - pozdrowiła go lekkim uśmiechem i ukłonem. Gospodarz - jej mąż - był francuskim emigrantem, który wiele lat spędził w Indochinach. Pojawiły się dzieci o miodowej karnacji i stanęły szeregiem, wedle wieku, śmiejąc się do Humphreya. Kłaniały się i obejmowały go, zwracając się doń „Tonton Oomfray”. Humphrey trochę się rozkleił. Chyba nawet widziałem, jak ociera męską łzę. Gospodarz usiadł z nami, nalewając cassis i białe wino wśród wspomnień i rozmów o rodzinnych nowinkach. Dowiedziałem się, że Humphrey ma żonę w północnej Anglii oraz, jak to określił, „stały związek” w stolicy.

W ciągu następnej godziny spożywaliśmy posiłek lekki i wyrafinowany, o różnorodnych smakach i urozmaiconej konsystencji. W tle słychać było delikatną orientalną muzykę, subtelną siateczkę dźwięków fletu i gongów.

- Odczuwam potrzebę przychodzenia tutaj od czasu do czasu - zwierzał mi się Humphrey przy owocach. - Nie za często, bo prysłby cały urok. To miejsce odrywa mnie od niewdzięcznej codzienności Afryki. Najgorsze są kobiety: chodzą ociężale, mają platfus. A tutaj popatrz tylko! - zawołał z zachwytem.

Nasza gospodyni zbliżyła się wdzięcznie do stołu i miękkim ruchem ustawiła przed nami miseczki z wodą cytrynową. Odeszła wśród szelestu zwiewnej sukni.

Trzeba było trochę zachodu, żeby Humphrey zechciał jednak wrócić do Afryki. Wychodził spośród pnączy markotny i przybity.

Kiedy znaleźliśmy się na placu, humor zdecydowanie mu się poprawił na widok wysokiego i chudego jak tyka, modnie ubranego młodzieńca, idącego niechlujnym krokiem po drugiej stronie.

- No nie! To wcześniak!

Tajemniczy okrzyk nabrał sensu, gdy okazało się, że Wcześniak to przezwisko młodzieńca.

- To dopiero aparat! Chodź! - powiedział Humphrey i już go nie było.

O ile Humphrey z pewnością znał Wcześniaka, o tyle Wcześniak wyraźnie nie przypominał sobie Humphreya. Pewnie wszyscy biali wydawali mu się tacy sami. Odsłonił białe, równe zęby.

- Potrzeba kobietów? Pytanie było nieuchronne, i przygnębiające.

- Nie trzeba - rzekł Humphrey.

- Marihuana? - wciągnąwszy głęboko powietrze, udawał nieziemską ekstazę. Najwyraźniej jego repertuar był bardzo ograniczony.

- Przestań, Wcześniak. To ja.

Wcześniak przyglądał się Humphreyowi cokolwiek mętnie, uniósł nawet szykowne lustrzane okulary. Ze zdziwionego wyrazu twarzy wynikało, że nadal nie kojarzy.

- Biały peugeot.

- Aaa...

Było jasne, że zaskoczył, ale nie wyglądał na zadowolonego. Humphrey tymczasem, obstając, że dobrze się znają, nie przyjmował protestów i zaprowadził nas do pobliskiego baru, gdzie usłyszałem całą historię. Wcześniak przez cały czas nie wychodził z roli szpanera.

Wcześniak był w swoim krótkim życiu zabawką losu, skazaną na gwałtowne wzloty i upadki. W czasie znajomości z Humphreyem udało mu się posiąść białego peugeota, który stał się jedyną jego radością. Nie wyjaśniono mi, w jaki sposób dorobił się samochodu. Zostało to wręcz przemilczane. Zdaje się, że on i Humphrey wiedli nocne życie w szczególnie podejrzanym lokalu o nazwie Bagno. Dzieci w miastach całej Afryki Zachodniej mają miły zwyczaj pilnowania samochodów ich właścicielom. W rzeczywistości jest to wczesne stadium gangsterstwa. W zamian za niewielką sumę pieniędzy samochód jest bezpieczny. Jeśli wszak właściciel niechętnie odnosi się do uiszczenia opłaty, może po powrocie zastać auto z odrapanym lakierem, pociętymi oponami i popsutymi zamkami.

Widząc Humphreya i Wcześniaka wyłaniających się z samochodu, jakieś niewinne dziecię uznało w swej naiwności, że właścicielem musi być Humphrey. A Wcześniak jedynie kierowcą. Zbliżyło się więc do Humphreya po „grosik”, a ten odmówił. Był niezwykle stanowczy w swej odmowie, nawet zbyt stanowczy. Po powrocie Wcześniak stwierdził, że skradzione zostały przednie reflektory. Uznał, że wina leży po stronie Humphreya i to on powinien je odkupić. Ponieważ obaj byli po pan; drinkach, dyskusja trwała długo, a pod koniec stała się wręcz burzliwa. Wcześniak zostawił Humphreya i próbował wrócić do domu bez reflektorów. Miał wypadek. Wyszły na jaw kłopotliwe nieścisłości w dokumentach. I było po samochodzie.

Wcześniaka Zmęczyły wspomnienia. Zwrócił się z nadzieją ku mnie. Czy dawno przyjechałem? Miałem szczęście, że go poznałem. Był bowiem - jak się okazało - artystą, wytwarzającym wisiorki z kości słoniowej. Pokazał ich kilka pod marynarką, dając do zrozumienia, że mogę je natychmiast kupić. Nie one są źródłem jego zarobków, podkreślał - w gruncie rzeczy cena ledwo pokrywa koszty. Stanowią jedynie artystyczny wyraz jego duszy. Zwykle nie robi ich na sprzedaż. Przyjrzałem się im. Wcześniak oznajmił mi, że zmuszony jest nimi handlować, aby sprowadzić z Niemiec nowe, drogie narzędzia do dalszej gracy. Humphrey pochylił się do przodu. Jego słowa były ciężkie jak ołów.

- On niczego nie kupi, Wcześniak. On nie przyjechał tu po raz pierwszy - puścił do mnie oko. - Ale może zafunduje ci piwo.

Wróciliśmy z Humphreyem do hotelu. Uliczne panienki nadal patrolowały teren przed wejściem. Poszliśmy do pokoi. Ponieważ Humphrey był teraz moim przyjacielem spędziłem koszmarną noc przy wyłączonej klimatyzacji.

W góry

Podróże powietrzne nad Afryką mają w sobie coś nie z tego świata. Siedzi się w zamkniętej klimatyzowanej kabinie i popija chłodny sok owocowy, szybując ponad głowami ludzi, którzy gapią się w niebo z cienia swojej glinianej chaty i nawet nigdy nie przeszło im przez myśl, by oddalić się od miejsca, gdzie się urodzili, o więcej niż trzydzieści kilometrów. Rodzą się i umierają, mając przed oczyma widok tej samej góry. Nie można powiedzieć, że wśród Afrykanów nie było w ogóle wielkich podróżników. Osiemnastowieczne dzienniki takich pisarzy jak Gustavus Vassa odnotowują podróże z Afryki do Indii Zachodnich, do Wirginii, do krajów śródziemnomorskich, a nawet do Arktyki. Ale zawierają też one wymowne świadectwo niebezpieczeństw i uciążliwości, na jakie narażał się ktoś na tyle nierozsądny, by wypuszczać się zbyt daleko od owego malusieńkiego obszaru, gdzie związki krwi stanowią jednak jakieś oparcie. Wiedza geograficzna większości wiejskich Afrykanów szybko przekształca się w mit. W mojej wiosce nikt nie widział morza i kiedy nocą siadywaliśmy przy ognisku, starzy mężczyźni wciąż mnie wypytywali, czy coś takiego rzeczywiście istnieje. Przerażała ich sama myśl o morzu i kiedy opisywałem fale, zarzekali się, że nie chcieliby nawet czegoś takiego zobaczyć. Pewien wytrawny miejscowy podróżnik zaprzysięgał się, że widział morze w pobliskim mieście, jakieś sto pięćdziesiąt kilometrów od wioski, i podał własny jego opis. Nie miałem serca mu powiedzieć, że widział jedynie rzekę, która wystąpiła z brzegów.

W drodze na centralny płaskowyż, skąd chciałem złapać okazję, by wrócić do mojej górskiej wioski, zatrzymaliśmy się w stolicy, w Jaunde.

Kiedy samolot kołował, stewardesa wyjaśniła, że możemy pozostać na pokładzie lub przejść do poczekalni na lotnisku w związku z półgodzinnym postojem.

I bądź tu, człowieku, mądry! Co zrobiłby w tej sytuacji Humphrey? Na jedno miejsce w samolocie zgłasza się nierzadko kilku pasażerów, zwłaszcza latem, kiedy nauczyciele sprzedają na czarnym rynku bilety lotnicze, które dostają od państwa za darmo. Nie lada ryzykant z tego, kto opuszcza raz zdobyty fotel. Z drugiej strony pół godziny bez wątpienia przekształci się w pół godziny środkowoafrykańskie, czyli potrwa znacznie dłużej. Rozsądnie byłoby więc skorzystać z, choćby nielicznych, wygód lotniska, zamiast siedzieć w gorącym samolocie. Postanowiłem spróbować. Mogła to być ostatnia na wiele miesięcy okazja zobaczenia kanapki z szynką. Jak się jednak okazało, wstałem za późno. Stewardesa nakrzyczała na mnie i powiedziała, że nie mogę już opuścić samolotu. Nie wolno. Miałem natychmiast wrócić na miejsce.

Zachodnioafrykańskie hostessy w niczym nie przypominają łagodnych i dobrotliwych zjaw nawiedzających podniebne wehikuły w chłodniejszych strefach klimatycznych. Być może odbywają to samo szkolenie co rosyjskie pokojówki czy francuskie konsjerżki. Wiedzą one, że ich podstawowym obowiązkiem jest utrzymanie dyscypliny wśród pasażerów, a także obserwowanie ich i nadzorowanie. Pasażerowie winni być przede wszystkim posłuszni.

W trakcie któregoś z poprzednich lotów pewien pasażer skracał sobie czas postoju, robiąc fotografie przez otwarte drzwi samolotu, sprawdzając zapewne, jak działa nowy aparat. Był, zdaje się, pracownikiem przedsiębiorstwa, które produkuje niewielkie samoloty latające na liniach krajowych i chciał uwiecznić owoc swej pracy podczas eksploatacji w tropiku. Został jednak szybko wykryty i zadenuncjowany przez stewardesę. Nastąpiła długa sprzeczka z policjantem, który oskarżył go o fotografowanie urządzeń strategicznych i skonfiskował aparat. Ten lot był o wiele spokojniejszy. Jedyne zakłócenie spowodowała mała dziewczynka, która z zapałem wymiotowała w przejściu między siedzeniami. Sroga stewardesa zobowiązała matkę do uprzątnięcia nieczystości.

W godzinę później wróciła z lotniska reszta pasażerów odświeżonych i zadowolonych. Nie było żadnej walki o miejsca. Samolot leciał prawie pusty. Uciąłem pogawędkę z młodym pracownikiem amerykańskiego Korpusu Pokoju, udającym się na swój posterunek w okolicach Ngaoundere.

Korpus Pokoju jest organizacją stawiającą sobie za cel szerzenie zrozumienia i życzliwości między narodami. Realizuje go wysyłając młodych ludzi do różnych zakątków świata, by współpracowali z tubylcami przy rozmaitego rodzaju pożytecznych zajęciach - od nauczania angielskiego po konstruowanie latryn.

Na terenie Kamerunu wielu weteranów wojny wietnamskiej - ludzi wciąż jeszcze w trzeciej dekadzie życia - poświęciło się tworzeniu parków narodowych. Owłosione, łagodne wielkoludy przemierzały sawanny na motorynkach, śledząc i licząc słonie. Styl życia członków Korpusu Pokoju można by nazwać „swobodnym”. Niewielu wróciło do Stanów równie „czystych”, jak wyjechało. Bez względu na to, jaki był - lub nie był - wkład tych ludzi w proces rozwoju Trzeciego Świata, ich charaktery przeszły gwałtowną transformację.

Budynek Korpusu Pokoju w Ngaoundere zawsze był sympatyczną ruderą, pełną wszelkiego rodzaju wędrowców, zatrzymujących się tu w drodze ku innemu światu lub z innego świata. Meble nosiły ślady silnego zużycia - niewielu członków Korpusu Pokoju miało zwyczaj podróżowania z pastą do czyszczenia mebli. Nieustanny przepływ lokatorów czynił to miejsce swoiście niebezpiecznym. Butelka po lemoniadzie w lodówce mogła równie dobrze zawierać lemoniadę, jak i płyn do wywoływania zdjęć, sztuka mięsa mogła być przeznaczona do konsumpcji albo też stanowić element czyjegoś pomysłu na wytrucie szczurów w slumsach.

Wspomnienie po jedynym osobniku, który mieszkał tam przez wiele lat, wciąż pozostaje żywe. Potwierdza to w sposób szczególny zdumiewająca zwierzęca skórka, która leży na pokaleczonym i odrapanym półmisku. Spytałem pewnego popołudnia, co ona robi w domu nastawionym skądinąd na eliminację wszelkich zbędnych rzeczy. Skórka sprawiała wrażenie ozdóbki nie na miejscu, niczym falbanki w klasztorze. Zapadła cisza.

- Nie słyszałeś o kocie McTavisha? - spytał ktoś z niedowierzaniem.

Otóż istniał facet o nazwisku McTavish. Wpisał się trwale w lokalną mitologię i przedstawiany jest jako typ niewiarygodnie duży i owłosiony, żarłoczny, o wybujałym temperamencie. Głośne były jego wypady do dzielnicy czerwonych latarni. Twierdzono, że zadziwił lekarzy różnorodnością i natężeniem chorób wenerycznych, których stał się nosicielem. One to przywiodły go do zguby. Odesłano go do ojczyzny, gdzie został obiektem badań naukowych. Jego duch wciąż jednak był obecny w Ngaoundere. Przepadło wiele obiecujących związków; wystarczyło, by młoda dama wspomniała chłopcu z Korpusu Pokoju: „Znałam kiedyś jednego z waszych. Nazywał się McTavish”.

Cokolwiek w tym spojrzeniu na McTavisha jest prawdą lub fałszem, wspomnienie o nim zachowało się w bieżniku z kociej skórki - pielęgnowanej troskliwie pamiątce domu. Kot McTavisha - opowiastka nie wzmiankuje jego imienia - był bardzo podobny do swego właściciela. Jako krzyżówka dzikiego samca i udomowionej samicy, był wielki, złośliwy, drapieżny i lubieżny. Świadkowie twierdzą, że jego futro miało zielonkawe zabarwienie, czego nie widać na bieżniku. Ponieważ właściciel nieregularnie żywił swego pupila, ten zabrał się do duszenia okolicznych kur. Sąsiedzi próbowali wciągnąć kota w zasadzkę. Kot obchodził ich z daleka. Próbowali złapać go w sidła. Kot niszczył pułapki i nadal kradł kury. Wreszcie McTavish nie mógł już dłużej ignorować protestów i głosów domagających się odszkodowań. Obiecał, że pozbędzie się zwierzęcia. Postanowił, choć ze smutkiem, załatwić sprawę własnymi rękami. Walka była długa i zajadła, kot szydził z trucizny i z łatwością unikał strzał posyłanych z kuszy McTavisha. W rewanżu dręczył swego pana wrzaskami po nocach. W końcu pewnego parnego popołudnia McTavish przyskrzynił go za zbiornikiem na wodę. Zwierzę pojęło, że nadeszła jego ostatnia godzina, i postanowiło drogo oddać życie. Bitwa była rozpaczliwa, wynik z góry przesądzony. Kot stracił życie, McTavish udał się kurować swoje rany. Przebieg wypadków obserwował pewien pracownik przedsiębiorstwa elektrycznego. Widząc, że kot nie żyje, poprosił McTavisha, by ten pozwolił mu zjeść kocie oczy, albowiem, jak słyszał, uzyska dzięki temu zdolność przewidywania przyszłości. McTavish, jako człowiek zawsze ciekaw nowych doświadczeń, zgodził się. Od łyczka do rzemyczka i McTavisha ogarnęła żądza utylitaryzmu. Dobrego mięsa było niewiele. Przerobił kota na curry i wygarbował skórę. Nie wiadomo, czy owego dnia poinformowano stołowników, co będzie podane na kolację, nim siedli za stołem. Oburzenie na kulinarne kazirodztwo było jednakże tak wielkie, że niektórzy gwałtownie się rozchorowali, a przyjaźnie zostały zerwane nieodwracalnie. Resztki curry zalegały nienawistnie w lodówce przez miesiąc, po czym zostały wyrzucone na ulicę. Sąsiedzi twierdzili, że rzuciło się na nie jakieś dzikie kocisko. Jego sierść miała zielonkawy odcień.

Opowieść o kocie McTavisha nie sprawiła na młodym Amerykaninie przygnębiającego wrażenia, był on pełen młodzieńczego entuzjazmu i szczytnych idei. Wyjaśnił mi, że przyjechał, by pomagać przy zakładaniu stawów rybnych na płaskowyżu, dzięki którym dieta tubylców zostanie wzbogacona w białko. Przypomniałem mu przypadek innego członka Korpusu Pokoju, który także pracował przy tym projekcie i po kilku latach doszedł do wniosku, że jego głównym osiągnięciem był wzrost o około pięćset procent wypadków zachorowań na choroby przenoszone przez wodę.

Nawet podczas pracy w terenie zdarzają się krótkie okresy, kiedy nie wszystko idzie źle. Przybyliśmy do Ngaoundere, pożegnaliśmy się i udało mi się dotrzeć do misji protestanckiej bez kłopotów i z kompletnym bagażem.

Prawdziwego podróżnika poznasz po tym, że wie, co powinien przywieźć w prezencie. Do Kamerunu nie jedzie się z butelką wina, ale z boźonaro-dzeniowym puddingiem i wielką puszką cheddara. To właśnie zapewnia ci serdeczne przyjęcie.

Ku mojemu wielkiemu zdziwieniu wysłany przeze mnie list dotarł szczęśliwie do Jona i Jeanie Bergów - misjonarzy w krainie Dowayów - którzy specjalnie opóźnili swój wyjazd z Ngaoundere, by na mnie zaczekać. Mogłem zatem ruszyć w góry następnego dnia.

Jazda była długa i przebiegała wedle znanego wzorca. Dotarliśmy do skarpy oddzielającej centralny płaskowyż od północnej niziny, by zastać tam, jak zwykle, ulewny deszcz i burzę z piorunami. Kiedy zjeżdżaliśmy w dół przepaści, samochód wył na najniższym biegu, temperatura wzrosła do 38°C i nie było czym oddychać. Potem jechaliśmy długo po sztukowanym asfalcie, aż do polnej drogi wiodącej do Poli.

Ledwie dobrnęliśmy do owego punktu, dostrzegłem liczne zmiany. Kiedy po raz pierwszy podążałem tą drogą, pełno było kamieni i dziur i parę razy poważnie się zastanawiałem, czy przypadkiem źle nie skręciłem. Teraz dawał się odczuć wpływ osobowości nowego sous prefeta, przedstawiciela rządu. Droga wyglądała imponująco - gładka i szeroka niczym autostrada, jasnoczerwona wstążka wijąca się wśród buszu. Wprawdzie pod koniec sezonu deszczowego znów będzie poryta koleinami i wyżłobiona przez wodę, ale był to zaskakujący przejaw optymizmu i chęci działania w miasteczku, które od dawna pogodziło się z zaniedbaniami i zacofaniem.

U celu długiej podróży, w samym Poli, też dostrzegało się wiele zmian. Na targu handlarze posługiwali się wagami, które zastąpiły stosowaną dotychczas miarę „na oko”. Wystawiono ceny. Było też w sprzedaży - rzecz niesłychana - mięso. Wprawdzie wszystko to zdawało się raczej przyprawiać kupców o przygnębienie, niż podnosić ich na duchu, lecz na rynku panował niespotykany nigdy przedtem ruch.

Zatrzymaliśmy się w misji, gdzie entuzjastycznie powitał nas Barney, owczarek alzacki państwa Bergów. Nie mniej serdecznie witał nas Ruben, złota rączka.

Odbyliśmy długą ceremonię: „Czy niebo jest dla ciebie czyste?”, „Dla mnie niebo jest czyste. Czy dla ciebie także jest czyste?”. I temu podobne grzeczności.

Myśli Rubena koncentrowały się jednak na czym innym, zerkał ku tyłowi ciężarówki, gdzie leżał nowiutki, jeszcze nie rozpakowany nigeryjski rower.

Jak większość mieszkańców Afryki Zachodniej Ruben nieustannie tkwił w długach. Nie było to tylko wynikiem niedoboru pieniędzy w stosunku do potrzeb. Był to raczej tutejszy sposób życia. Podczas gdy ludzie Zachodu uginają się pod brzemieniem kupna domu, Afrykanie poświęcą wszystko, by kupić żonę. Periodyki zachodnioafrykańskie pełne są dramatycznych opisów przeżyć młodych mężczyzn, którzy zobowiązani są uiścić wysokie opłaty w gotówce i bydle przed ożenkiem. Młodzież urąga systemowi, ale nikt nie chce być tym pierwszym, który odda swoją córkę czy siostrę za darmo. Gdyby to zrobił, jakże mógłby on sam z kolei kupić żonę dla siebie lub syna? I tak dalej. Dowayowie nigdy mi nie dowierzali, gdy mówiłem, że w „mojej wiosce” oddajemy córki za darmo. Pewien Dowayo, mający smykałkę do interesów i niewielką wiedzę etnograficzną, spytał, czy nie mógłbym podesłać mu kontyngentu panien na wydaniu. Zapłatę za nie moglibyśmy zatrzymać sobie! Brzmiało to bardzo rozsądnie.

Wskutek finansowych zobowiązań tego rodzaju w krainie Dowayów trwają nieustające spory. Z całkowitym uiszczeniem opłaty za żonę zwleka się czasami wiele lat, oczekując przy tym solidarnej pomocy od wszystkich krewnych w linii męskiej. Po pewnym czasie, bodaj nieuchronnie, żona ucieka od męża choćby tylko po to, by wymusić uległość w niektórych kwestiach domowych. Mąż próbuje wówczas odzyskać opłatę już uiszczoną. Krewni żony nakłaniają go, by uzupełnił braki. Krewni mężczyzny uprzejmie dopytują, co się dzieje z ich wkładem na rzecz jego żony, i tak bez końca, póki mąż nie znajdzie się w zaułku bez wyjścia. Niespłacone długi są dziedziczone, pamiętać o nich będzie kilka kolejnych pokoleń. Dowayowie snują niekończące się intrygi wokół starych porachunków. Niby szachiści potrafią zaplanować kilka posunięć naprzód. Za mistrzowską rozgrywkę uważa się wyegzekwowanie długu, który uznano już za niemożliwy do odzyskania. Jeśli A jest winien krowę B, który też jest winien krowę przyjacielowi A - C, to A może dać krowę C, pozwalając mu tym samym na odzyskanie długu, któremu ktoś inny dałby święty spokój, uważając sprawę za skazaną na niepowodzenie. B powinien rzecz jasna przewidzieć niebezpieczeństwo i z większym sprytem zabiegać o należną mu spłatę.

Nie sposób żyć dłuższy czas w tym systemie szalejących długów i nie dać się weń wciągnąć. W moim przypadku skończyło się na długu zaciągniętym w misji. Naczelnik Poli miał dług względem mnie, ale mój asystent był dłużny jego żonie pieniądze, które ona pożyczyła mistrzowi-zaklinaczowi deszczu. Wszystko to razem czyniło każdą transakcję kupna i sprzedaży nad wyraz trudną, gdyż towarzyszące owej transakcji pieniądze przepadały w łańcuchu całkiem innych zobowiązań, powstałych nierzadko przed wielu laty.

Gospodarka finansowa Rubena była równie złożona jak gospodarka finansowa wielonarodowej korporacji szwajcarskiej, ale na razie wbił wzrok w rower. Nie mógł nawet marzyć o zaoszczędzeniu pieniędzy na kupno roweru. Wszyscy wiedzieli, ile zarabia i że z góry rozdysponowuje pieniądze. Wobec tego Ruben zawarł z pracodawcą umowę, że zamiast podwyżek w uznaniu za dobrą pracę „dostanie” rower, a podwyżki będą wstrzymane, póki ich wartość nie zrównoważy wartości roweru. Była to naturalnie wysoka, nie oprocentowana pożyczka, która zarazem otwarła pole do nowych długów i zobowiązań, których nikt nie przewidywał - a przynajmniej nikt poza Rubenem.

Cechą charakterystyczną tego konkretnego modelu roweru, pomijając ogromny ciężar, było zastosowanie w jego konstrukcji szczególnego rodzaju śrub. Były wykonane z osobliwego stopu, prawdopodobnie wynalezionego specjalnie na ten cel, i miały, wyprowadzający człowieka z równowagi, zwyczaj „ukręcania się” podczas jakiejkolwiek próby usunięcia ich lub umocowania. W związku z tym dobrze szedł handel częściami zamiennymi w mieście oddalonym o setki kilometrów. Ode mnie, od misjonarzy, lekarza i nauczycieli, czyli każdego podróżującego, oczekiwano usług pośrednictwa w zakresie zakupu owych części. Modele rowerów zmieniały się z biegiem czasu, zmieniały się też rozmiary śrub, nigdy więc nie było pewności, czy zakupiona część będzie pasowała. Odpowiedzialność za to, czy część pasowała, ponosili naturalnie pośrednicy.

Ilekroć maszyna Rubena demonstrowała swoje humory, Ruben popadał w smutek, chodzie po domu i wzdychał dramatycznie, wytwarzając wkoło siebie iście grobową atmosferę. Wreszcie nie można było tego wytrzymać i sprowadzano nową część na kredyt, a on śmiał się wesoło i napełniał dom śpiewem. Zawsze potrafił wywołać u ofiarodawców poczucie winy, że zaopatrzyli go w tak kiepski rower.

Zaledwie w parę tygodni później Dowayowie z mojej wioski zwrócili się do mnie z prośbą o pożyczkę, bo Ruben miał możliwość sprowadzenia części zamiennych, ale trzeba było płacić od ręki gotówką. Nigdy nie wnikałem w tę sprawę zbyt głęboko, ale podejrzewam, że - za opłatą - części mogły być wymieniane pomiędzy rowerami klientów i rowerem Rubena. Zepsutą część Ruben następnie przedstawiał jako dowód na lichą jakość pojazdu, który Jon zakupił. Wymiana części obciążała więc rachunek Jona, a Ruben otrzymywał zapłatę i wynagrodzenie za usługi. Uczynił ze swego roweru bank.

Tymczasem sprawy, które zajmowały Jona, były dalekie od finansowych spekulacji Rubena. Moje zakończone niepowodzeniem wysiłki na rzecz nakłonienia miejscowej gleby do rodzenia owoców nie zniechęciły go w żadnym stopniu i założył własny ogród na zboczu poniżej domu. Wzniesiono szeregi barykad i zasieków, by powstrzymać wałęsające się bydło, którego skłonność do dewastowania stała się już przysłowiowa. W owym ogrodzie wschodziły pod spojrzeniem przechodniów melony, fasola, groch i najrozmaitsze rodzaje roślin egzotycznych. Każdy przystawał, aby wtrącić swoje trzy grosze. Większość przewidywała klęskę, wedle zwyczaju rolników na całym świecie. Ale Jon dzielnie sobie poczynał i co wieczór oddawał się rytuałowi podlewania zagonów - było to dlań źródłem satysfakcji i bąbli. Tak jak i ja swego czasu, niewątpliwie spożywał w wyobraźni wielki słodki groszek i soczyste dynie, a podczas pracy leciała mu na nie ślinka.

Słońce zachodzi w tropikach bardzo szybko, ustępując głębokiej ciemności po króciutkim zmierzchu. Garbaty księżyc wschodzi nad wyszczerbionymi wierzchołkami granitów z nieprzyzwoitą prędkością. Hen na wzgórzach jasnoczerwone kropki znaczyły miejsca, gdzie płomień wypalał połacie bujnych traw, by dać tereny pod nowe uprawy. Upał, brzęczenie milionów świerszczy, mdłe światło księżyca - to wszystko czyniło werandę doskonałym miejscem na drzemkę. Od ogrodu słychać było rechotanie Jona nad pęczniejącymi melonami, od podwórza radosny chichot Rubena pieszczącego gładki, czarny lakier lśniącego roweru, pierwszej całkowicie nowej rzeczy, którą miał w życiu. W kuchni kucharz Marcel zmagał się desperacko, po francusku, z angielskim bożonarodzeniowym puddingiem i modlił się o deszcz. Ot, zwykła codzienność.

Co cesarskie, cesarzowi...

Przyjazd do zachodnioafrykańskiego miasta zobowiązuje Europejczyka do określonych „formalności”, których wykonania zaniedbuje on wyłącznie na własne ryzyko. Formalności te są źródłem szczególnej mieszaniny uczuć samozadowolenia i samoupodlenia. Przeciętnego gościa zdumiewa fakt, że miejscowe władze interesują się - w ten czy inny sposób - jego pobytem w ich szacownej mieścinie. Gdyby jednak zaniechał przestrzegania przepisów, naraża się na to, że władze „odkryją” w nim szpiega albo i co gorszego. Istnieje dość deprymująca procedura, zgodnie z którą obcy ma obwieścić swe przybycie; jest to swoista spuścizna po dawniejszych czasach, gdy Europejczycy zostawiali karty wizytowe w strategicznych miejscach.

Jako pierwszemu należało złożyć wizytę komendantowi policji, mając ze sobą wszystkie niezbędne dokumenty.

Kiedy szedłem przez miasteczko, widziałem po drodze wiele znajomych twarzy, kilku Dowayów, paru mieszczuchów pochodzących z plemienia Fulanów lub z Południa. Grzecznie dopytywali o samopoczucie moich żon i zbiory prosa. Podobnie czyniłem i ja.

Wówczas gdy odwiedziłem Afrykę po raz pierwszy, dziwiło mnie niezmiernie, że nie potrafię rozpoznawać Afrykanów, skoncentrowany na najłatwiej dostrzegalnych różnicach. Było to coś na kształt doświadczenia, które można przeżyć w galerii obrazów przedstawiających dżentelmenów w perukach. Kiedy podchodzi się do trzeciego, poprzedni zacierają się w pamięci. Teraz cieszyło mnie więc, że pamiętam nazwiska ludzi, których tak długo nie widziałem - póki nie stanąłem przed pewnym mężczyzną, najwyraźniej moim znajomym, który był zgoła całkowicie nieobecny w mojej pamięci. Z zażenowaniem stwierdziłem, że wszystkiemu winna była koszula - człowiek ten miał na sobie inną koszulę niż kiedyś. Większość Dowayów posiada tylko jedną koszulę na codzienne noszenie, a zatem, z konieczności, nosi ją cały czas. I chociaż Dowayowie zwykle myją się wracając do domu z pola, bodaj nigdy nie piorą ubrań, po prostu noszą je do momentu całkowitego zużycia, a czasami nawet jeszcze dłużej. Początkujący uczy się więc rozpoznawać ludzi bardziej po ubiorze niż po wyglądzie.

Na posterunku policji zastałem kilku wesołych młodych ludzi w luźnych mundurach w kolorze khaki, którzy siedzieli rozparci, zdjąwszy buty dla ulżenia stopom. Pokazywali sobie rozmaite szramy i rany na paluchach i piętach - wspomnienia dawnych przygód.

- Tutaj ugryzł mnie wąż. Wszyscy się dziwili, że przeżyłem.

- A to, kiedy spadłem z motoru, jak się uczyłem jeździć. Okropnie bolało.

Afryka nie jest łaskawa dla stóp.

Samotny więzień mruczał pod nosem piosenkę, bieląc kamienne obrzeże masztu flagowego. W górze flaga zwisała martwo w nieruchomym powietrzu.

Zostałem powitany przez jednego z nowicjuszy, którego znałem z czasów poprzedniej wizyty - był żarliwym chrześcijaninem i uczył się francuskiego metodą korespondencyjną.

- Witam. Wrócił pan. Jak jest po francusku „właściciel młyna”?. Mamlał w ustach ołówek i wyglądał na zakłopotanego. Pojawił się kapral, zdecydowanie mniej jowialny od obiboków. W pierwszych słowach ostrzegł mnie, że znajduję się w pomieszczeniach należących do rządu, nie wolno mi więc robić zdjęć. Ponieważ nie miałem przy sobie aparatu, uwaga była zbędna, acz przyjąłem ją ze stosowną potulnością. Następnie dokonana została kontrola mojego paszportu - z wielką podejrzliwością i oglądaniem stempli pod światło. Bardzo mu przykro, ale szef pojechał z pewną ważną i delikatną sprawą do Garoua, a tylko on może wydać zezwolenie, abym wpisał swoje nazwisko do wielkiej księgi cudzoziemców. Na jak długo wyjechał? Czy mam czekać? Trudno przewidzieć, ale można połączyć się z komendą policji w Garoua i sprawdzić, czy już wyruszył z powrotem. Kapral wydobył wielkie radio z wnętrza kredensu i zaczął krzyczeć do niego wśród zgrzytów, trzasków i innych zakłóceń. Dał się słyszeć słaby głos jakby tonącego człowieka, który mówił coś z wielkim naciskiem. Nagle w chwilowej ciszy dobiegło bardzo wyraźnie:

- Czego chcesz?

Na co kapral odpowiedzial: - Kto?

Po czym znowu trzaski i chroboty pokryły glos niczym mgła.

- Złe warunki atmosferyczne - oświadczył kapral stanowczo, wsuwając antenę. Obaj spojrzeliśmy na nieskazitelny błękit nieba nad górami. Drążenie tematu byłoby niezręcznością, jąłem się zbierać do odejścia.

W tym samym momencie zajechał w tumanie pyłu sfatygowany landrover. Brezentowy dach, zwykle w kolorze zielonym, zastąpiono niebieskim rodzimej produkcji, co nadało pojazdowi smaczek wakacyjno-obozowy. Niebawem wyłonił się komendant. Choć trochę zgrzany i zakurzony, wyglądał na człowieka zadowolonego z dobrze wykonanej roboty.

- Nie mogę teraz rozmawiać - oznajmił. - Przywiozłem niezbędne zaopatrzenie. Proszę przyjść jutro o jedenastej.

Odchodząc, rzuciłem okiem na tył samochodu. Jak przypuszczałem, był pełen piwa. Późniejsze dociekania ujawniły pogłoskę, że pojazd wykorzystywano do transportu piwa nad rzekę Faro, jakieś pięćdziesiąt kilometrów od Poli, do wiosek, które, gdyby nie owe transporty, byłyby pozbawione piwa w zupełności.

Jeśli było tak w istocie, działalność tę należało zaliczyć do chwalebnych, a zarazem wielce ryzykownych, komendant zasługiwał więc na drobny profit. Piwo szło tam podobno po bajońskich cenach.

Na drugim końcu miasta wilgotne, przygnębiające biuro sous prefeta, które miałem w pamięci, zostało pięknie odnowione przez położenie warstwy mleka wapiennego. Ubrane w białe szaty figury urzędników krążyły, szurając sandałami, od pokoju do pokoju i przenosiły naręcza papierów. Trzeba przyznać, że wprawdzie chodzili niezbyt szybko, ale po raz pierwszy widziałem, by w tym budynku ktokolwiek w ogóle się poruszał. Urzędnik przy wejściu powiedział, że sous prefet jest nieosiągalny. Ponieważ jednak był Dowayem, zdradził mi, że być może go znajdę, jeśli udam się do naczelnika miasta.

W wielu częściach Kamerunu nowo przybywające władze kolonialne zastawały Fulanów rządzących pogańskimi ludami. Za dogodne uznano rozszerzenie tego systemu także na tereny, gdzie fulańska inwazja w ogóle nie miała miejsca, jak na przykład w Poli. Również teraz na naczelnika miasta wyznaczono Fulana, który zasiada w miejscowym sądzie i rości sobie prawo do jurysdykcji na całym okolicznym obszarze. Miejscowi Dowayowie, oburzeni takim stanem rzeczy, starają się mieć z nim jak najmniej do czynienia. O ile im wiadomo, Fulanie nigdy ich nie podbili. Naczelnik nie jest także mile widzianym gościem w ich wioskach.

Podczas mojego poprzedniego pobytu tutejszy naczelnik nie zyskał mojej sympatii. Jako właściciel ciężarówki pocztowej miał faktyczny monopol na transport pomiędzy Poli i większymi miastami. Będąc blisko dawnego sous prefeta, ciężko pracował na to, by nie wydano żadnej zgody na usługi autobusowe i nie sprzedawano w mieście benzyny oraz by nikt inny nie zdobył pozwolenia na przewóz pasażerów. Ponieważ obecność cudzoziemca mogła zwrócić uwagę policji na jego zawsze przeładowany pojazd, utrudniał mi, kiedy tylko mógł, podróżowanie swoją ciężarówką, uciekając się przy tym do takich sposobów, jak przeniesienie przystanków dla wsiadających albo zmiana dni odjazdu - kiedy byłem poza miastem. Kolejnym źródłem niesnasek były jego stanowcze wysiłki na rzecz nakłonienia mnie do członkostwa w jedynej istniejącej legalnie partii politycznej w Kamerunie - za działalność tego rodzaju dostawał prowizję.

Czas wszakże przytępił nasze animozje i postanowiłem odszukać sous prefeta w siedzibie naczelnika. Czułem spory lęk, że w górach odbywa się właśnie obrządek obrzezania, podczas gdy ja tracę czas w mieście.

Długo klaskałem w dłonie przed domem naczelnika, zanim pojawił się mały chłopczyk, który następnie znikł, by oznajmić naczelnikowi o moim przybyciu. Skierowano mnie do niewielkiej okrągłej chaty o żwirowej podłodze i ścianach wymalowanych w geometryczne fulańskie wzory. W ogólnym rozrachunku miejsce wyglądało na schludne i miłe mieszkanie. Na chodnikach leżeli naczelnik i sous prefet. Słuchali arabskiej muzyki płynącej z radia. Kiedy wszedłem, naczelnik zwinnie schował butelkę whisky między poły odzienia. Ów ruch sprawiał wrażenie doskonalonego całymi latami.

Sous prefet podniósł się, by mnie przywitać. Uśmiechnął się szeroko i skierował kilka słów w języku Fulanów do naczelnika, który popatrzył spode łba, wyciągnął butelkę i nalał mi trochę do szklaneczki z napisem „Pamiątka z Cannes”. Usiedliśmy i sous prefet zaczął rozprawiać w najczystszej francuszczyźnie o swoich planach dotyczących miasta. Oczy lśniły mu entuzjastycznie za okularami, gdy mówił o wodociągu i o zmianie głównej instalacji elektrycznej (wygoda, którą zaniedbano po wyjeździe Francuzów). Zdecydowanie chciał też mieć telefon przed upływem dwóch lat.

- Moim zadaniem jest działanie na rzecz rozwoju - wyjaśniał. - Właśnie tłumaczyłem mojemu przyjacielowi - wskazał naczelnika - że jego dom może zostać zburzony w związku z budową centrali telefonicznej.

Zachichotał diabelsko, naczelnik odpowiedział bladym uśmieszkiem.

- Zamierzam nieco uaktywnić Dowayów. Poproszę pana o dostarczanie mi stosownych informacji.

Etyka antropologii to zagadnienie niełatwe. Antropolog stara się wywrzeć jak najmniejszy wpływ na tych, którymi się zajmuje z racji swego zawodu, wie wszakże, iż wpływ taki jest nieunikniony. W najlepszym razie polega na przywróceniu zapomnianej małej grupie ludzi poczucia własnej wartości oraz wartości ich kultury. Ale już poprzez napisanie standardowej monografii przedstawia się obraz tych ludzi nieuchronnie zabarwiony osobistym nastawieniem antropologa i z góry wyrobionymi sądami, nie istnieje bowiem obiektywna prawda o obcych. Nie można przewidzieć, jaki użytek zrobią zeń sami zainteresowani. Mogą go odrzucić i zwrócić się przeciwko niemu. Mogą też się zmienić, by bardziej się do niego upodobnić i przeistoczyć się w skostniałych aktorów portretujących siebie samych. W każdym razie nieświadomość, poczucie, że coś dzieje się tak, a nie inaczej, bo tylko w ten sposób może się dziać, przepada.

W erze kolonialnej stosunki antropologów z miejscowymi władzami nigdy nie były łatwe, ponieważ władze chciały, by antropologowie zmieniali ludzi. Teraz, zdaje się, i ja miałem tego doświadczyć.

- Dlaczego Dowayowie są tacy leniwi?

- Dlaczego pan jest taki energiczny? - odparowałem.

Roześmiał się.

Pomachał mi przed nosem egzemplarzem książki autorstwa pani Gandhi.

- Czytam książkę córki Gandhiego. Mówi tu wiele ważnych rzeczy o złu kolonializmu.

Powiedziałem mu, że pani Gandhi nie jest prawdziwą córką Gandhiego. Był zaskoczony.

- Jak to możliwe? To nieuczciwe. Nie myli się pan? Później przy każdej okazji pytał mnie, czy pani Gandhi jest, czy nie jest prawdziwą córką Gandhiego. Sam zacząłem się wreszcie nad tym zastanawiać, albowiem jego trwożne nagabywania nadwerężyły w znacznym stopniu moją dawną pewność tego faktu. Wydawało się zatem, że osoba autora miała decydujące znaczenie dla wartości książki. Kiedy wróciłem do Anglii, przyjaciele witający mnie na lotnisku dziwili się, że pierwsze pytanie, jakie zadałem, brzmiało:

- Wiecie, kto to jest pani Gandhi? Czy ona jest naturalną córką...?

Wspomniałem sous prefetowi, że właśnie wracam od szefa policji i zastanawiam się, czy wiadomo mu, że komendant uczestniczy w piwnych interesach. Sous prefet zachichotał.

- Zdaje się, że miał pan kiedyś przez niego trochę kłopotów.

Mówił o czasach, kiedy to zabłądziłem nocą w buszu i kierując się ku najbliższym światłom, znalazłem się niespodziewanie na tyłach domu jego asystenta. Komendant był święcie przekonany, że szpiegowałem, i sprawił, że przeżyłem kilka niemiłych chwil, kiedy mnie przesłuchiwał.

- To dobry człowiek - powiedział sous prefet - może tylko czasami trochę nadgorliwy.

Wyszczerzył zęby w uśmiechu, pochylił się ku przodowi i szturchnął mnie mądrościami pani Gandhi.

- Mam go na oku. Nie pozwoliłbym, żeby wyrządził panu krzywdę.

Podziękowałem wylewnie i wyszedłem, żywiąc do niego bodaj jeszcze więcej sympatii niż poprzednio, i wielce rad, że sous prefet zrobił psikusa tym wszystkim, którzy uważali, iż zawzięta nieustępliwość Poli i jego mieszkańców zniweczy jego optymizm.

Naczelnik nie odezwał się ani słowem; niechętnie potrząsnął mi dłoń, gdy wychodziłem.

Na ulicy - spadł właśnie pierwszy deszcz - wielkie krople toczyły się po warstwie pyłu jak po rozgrzanym żelazie. Z trudem brnąłem w owym pyle, który pozostał po porze suchej, kiedy nagle ulica zapełniła się małymi chłopcami. Wrzeszczeli, dokazywali i zrywali z siebie odzienie dla czystej przyjemności zmoknięcia i ochłodzenia się.

Zanim doszedłem do mostu prowadzącego do misji, rzeka zmieniła się w rwący potok i nie można było przejść na drugą stronę. Siła wody była tak wielka, że zwyczajnie podcięłaby mi nogi. Ponadto nie chciałem moczyć w pierwszej tegorocznej fali moich wypielęgnowanych stóp, pracowicie kurowanych w Anglii („Tu ślad po robakach rzecznych, a tu mi usuwali pchły piaskowe”). Powszechnie wiadomo, że te właśnie wody wymywają gromadzone przez cały rok zanieczyszczenia.

Kiedy wreszcie dotarłem do misji, zapadał zmrok. Jedynymi suchymi rzeczami, jakie udało mi się znaleźć, były długie suknie fulańskie, które Jon i Jeannie kupili komuś w prezencie. Marcel i Ruben dostali na mój widok ataku histerycznego śmiechu i bez litości łazili za mną, wołając: „Lamido, lamido” - Naczelniku, naczelniku!

Raz, przyjaciele, jeszcze do wyłomu...

Pozyskawszy sobie przychylność władz, musiałem już tylko odnaleźć Matthieu, mojego dawnego asystenta. Wiedziałem z listów, które otrzymywałem od niego w Anglii - z długich, zawiłych rozpraw, w których niepoślednie miejsce zajmowała kwestia opłaty za żonę - że próbował znaleźć zatrudnienie w służbach celnych. To jest właśnie, powiadamiał mnie w zaufaniu, pewny sposób wzbogacenia się. Żywił zarazem obawy, że gdyby wysłano go do odległej strefy granicznej, znalazłby się daleko od członków własnego plemienia, w otoczeniu „dzikich buszmenów”, którzy mają przerażające obyczaje i żywią się obrzydliwymi rzeczami. Czy na samej północy kraju są chociaż jacyś chrześcijanie? Nie był wcale pewien.

Wywiad wśród złotej młodzieży krainy Dowayów - zarówno wśród tych, którzy spacerowali w tę i z powrotem wzdłuż jedynej ulicy miasteczka, jak i tych, którzy wałkonili się w barze Adamoua - wyjaśnił mi, że mój były asystent czekał wiele miesięcy na wynik egzaminów kwalifikacyjnych, po czym poddawszy się grzechowi rozpaczy, powrócił do rodzinnej wioski. Postanowiłem więc tam go szukać.

Raz jeszcze misja okazała swą pomoc, oszczędzając mi długiego marszu ku rzece w nadziei napotkania jakiejś ciężarówki, która by mnie podwiozła. Wynajęto mi po kosztach znakomitą furgonetkę, przyrzekłem więc sobie wyruszyć o świcie następnego dnia i rozkoszować się samotnością w buszu.

Istniała jednak swoista służba wywiadowcza, która śledziła podobne przedsięwzięcia. Kiedy następnego dnia z pierwszym chłodnym promieniem wschodzącego słońca wyszedłem z domu, zobaczyłem grupę ludzi stojących obok bagaży, którzy dokładnie wiedzieli, dokąd się udaję, i byli zdecydowani jechać ze mną aż do miejsca przeznaczenia, albo i dalej. Człowiek szybko godzi się z faktem, że pojawienie się gromady pasażerów jest po prostu nieuniknione. Zjawiskiem niezwykłym jak kompletna cisza w pokoju pełnym ludzi - byłaby ich nieobecność. Odmowa, rzecz jasna, nie wchodzi w grę. Ładowali się bez ceregieli wśród dzikiej przepychanki i wrzawy. Przekonanie ich, że potrzeba mi miejsca, abym mógł sięgać do przekładni biegów i do hamulców, wymagało wielkiej stanowczości z mojej strony i ustępowano mi tego miejsca bardzo niechętnie. Oświadczyłem wyraźnie, dokąd jadę. Wszyscy przystali na tę trasę. Naturalnie. Jasna sprawa. Ruszajmy natychmiast. Toboły ze słodkimi ziemniakami, ubraniami, szalejącymi kurczętami - o związanych łapach, żeby było za co trzymać - zostały upchnięte i ruszyliśmy. Podróż przebiegła bez zakłóceń. Miała miejsce tylko jedna potyczka spowodowana przez kurczaka pewnej kobiety, który dziobał dziecko drugiej kobiety. A potem, gdy wyjechaliśmy już z miasta, któryś z pasażerów usiłował zatrzymać pojazd i zabrać z ukrycia żonę i sześć tobołów bliżej nieokreślonego towaru. Podstęp spotkał się z oburzeniem współpasażerów, mężczyzna zostawił żonę na drodze i kontynuował podróż sam. Częstowano się orzeszkami ziemnymi i delektowano się nimi, mlaskając głośno i żartując z ich wiatropędnego działania na kobiety.

Nagle zobaczyłem coś, co sprawiło, że zahamowałem gwałtownie i krzyknąłem z podniecenia. Przed nami znikła szybko w zaroślach dziwaczna gruba postać. Na pierwszy rzut oka miała kształt stożka i bez mała dwa metry wysokości. Ów wyplatany kopczyk, okryty liśćmi i pnączami, miał dwoje ramion i dwie stopy i kołysał się niebezpiecznie, zmierzając w stronę zarośli. Wiedziałem z opisów, że nie jest to złuda ani smok, ani przyjacielski leśny ludek. To był chłopiec, obrzezany przed kilku miesiącami, który krążył po okolicy, chroniąc się przed spojrzeniami kobiet pod stożkiem, osłaniającym go od stóp do głów.

Wskazałem na szeleszczącą bryłę. - Kiedy go obrzezali?

Rozległy się nerwowe chichoty, nikt niczego nie widział. Kobiety odwracały wzrok albo zakrywały twarz dłońmi. Potrącane kurczęta gdakały wniebogłosy. Dziecko zaniosło się płaczem. Wiedziałem dobrze - ku swej wściekłości - że o tych sprawach nie należy wspominać w obecności kobiet, ale jakiejż trzeba dyscypliny, by zdusić w sobie tak frustrujące pytanie. W końcu po to właśnie, żeby pytać, zrobiłem taki szmat drogi. Czyżbym spóźnił się o kilka miesięcy? Czy ceremonia już dawno się skończyła i jest po wszystkim?

Jechaliśmy dalej - ja z posępną miną - aż do zakrętu prowadzącego ku wiosce Matthieu. Czy tędy droga? - wypytywałem. Odpowiedzią był bezgłośny chór przecząco potrząsanych głów. Człowiek, którego poszukuję, z pewnością mieszka kilkanaście kilometrów dalej? Tak czy siak, powinienem dotrzeć do misji katolickiej, odległej zaledwie o osiem kilometrów. Tam się czegoś dowiem. Wszystkie wioski w buszu wyglądają tak samo. Trudno wymagać, bym potrafił odróżnić jedną od drugiej. Tym razem chór potakiwał.

Niefortunnie dla moich pasażerów dokładnie w tym momencie wyłoniła się spośród wysokich traw matka Matthieu. Zacząłem z nią rozmawiać, a wszyscy pasażerowie, nie wiedzieć kiedy, ulotnili się. Tak, syn jest w domu. Zaprowadzi mnie do niego na pole.

Matthieu, zgięty nad motyką, której ostrze cięło korzenie opornych chwastów, wyglądał na żywy symbol afrykańskiego mozołu. Zniknął gdzieś zielony, błyszczący garnitur. Pot spływał chłopakowi po twarzy - znacznie chudszej aniżeli w czasach, gdy go zatrudniałem - a z gardła dobywała się pieśń na motykowanie. Śpiew towarzyszy większości rytmicznych prac Dowayów, a nudne, powtarzające się ruchy obracają Dowayowie w rodzaj tańca. Ojciec Matthieu, zasuszony starzec o wyglądzie pirata, dostrzegł mnie pierwszy, klepnął syna po ramieniu i wskazał w moją stronę. Matthieu rzucił gracę i puścił się biegiem przez pole z rozpostartymi ramionami.

- Pan wrócił?

- Wróciłem.

- Pan pracuje?

- Pracuję. Przyjechałem tylko na trzy miesiące. Pojedziesz ze mną?

- Pojadę.

Jak wszyscy dorastający synowie na całym świecie, Matthieu; robił, co mógł, by uniemożliwić mi rozmowę z jego ojcem.

- Sam mu powiem, że wyjeżdżam. To przecież nic takiego.

Poszliśmy do nowej chaty Matthieu. Kiedy Dowayowie budowali chatę dla mnie, upierali się, że nie może być ona okrągła tak jak ich domostwa, lecz kwadratowa jak szkoła, posterunek policji czy więzienie. Byłoby niestosowne, gdyby Biały Człowiek mieszkał w okrągłej chacie.

Matthieu wybudował sobie mieszkanie będące dokładnym powtórzeniem mojego. Prostokątna chata, niewiele tylko większa od tradycyjnej, była wszak jawnym dowodem na to, że obcowanie ze mną do pewnego stopnia wyzuło go z jego własnej kultury.

Rozmawialiśmy o nowinkach. Jak zwykle, świat Matthieu kręcił się wokół problemu cen za kobiety. Plany poślubienia dwunastoletniej dziewczyny spełzły na niczym, ponieważ jej rodzina miała zbyt duże wymagania. Wiedząc, że Matthieu pracował dla mnie, przypuszczali, że musi być bogaty. Matthieu patrzył na mnie ze smutkiem, wręcz z wyrzutem. Jęknąłem w duchu, uświadamiając sobie, że na prośbę o pokrycie części opłaty za narzeczoną nie będę długo czekał i że choć nie mogę pozwolić sobie na podarowanie żądanej, ogromnej sumy, w końcu coś mu dam, pozostając i z poczuciem własnego zubożenia, i z poczuciem winy. Wreszcie przeszliśmy na temat obrzezania, temat zawsze dla Matthieu drażliwy. Jako nowocześnie myślący chrześcijanin, zamiast cierpieć surowość tradycyjnego okaleczania narządów płciowych, poddał się zabiegowi w szpitalu, pod narkozą. Z tego też powodu naraził się na dożywotnie kpiny ze strony innych Dowayów, którzy zarzucali mu tchórzostwo. Co więcej, skazał się na osamotnienie w wielu kryzysowych sytuacjach życiowych, nie należąc do żadnej grupy „braci obrzezańców”, czyli obrzezanych podczas tej samej ceremonii, którzy mają obowiązek świadczenia sobie wzajemnie najważniejszych z rytualnych posług.

Matthieu twierdził, że nie wie, co się dzieje w górskich wioskach, ale może się dowiedzieć i dołączy do mnie za trzy dni. A tymczasem może dałbym mu jakąś zaliczkę...?

Na drodze czekała na mnie inna grupa Dowayów, udających się dla odmiany do miasteczka, która utworzyła się w niepojęty dla mnie sposób i w której był także Gaston, pochodzący z wioski, gdzie poprzednio mieszkałem, z rowerem pięknie owiniętym papierem pakowym i przystrojonym sztucznymi kwiatami. Czy to nowy rower? Zmieszał się. Nie. Ktoś z misji, kto rzeczywiście miał nowy rower, sprzedał mu opakowanie, żeby Gaston mógł upiększyć nim swój pojazd i żeby ludzie myśleli, że jego rower też jest nowy.

Rozmieściliśmy w furgonetce pasażerów, rower, słodkie ziemniaki i kurczęta. Zdecydowanie sprzeciwiłem się kozie. Właściciel oddalił się oburzony.

Gaston mówił po francusku, mogliśmy więc rozmawiać o obrzezaniu - żadna z kobiet nas nie rozumiała. Rzucając wokoło ukradkowe spojrzenia, szeptem omówiliśmy kwestię chłopca, którego wcześniej widziałem. Wyglądało na to, że nie mam się co martwić. To nie był Dowayo. Należał do plemienia Pape z sąsiedniej wioski, gdzie panowały podobne obyczaje. Obrzezania dokonywano jednak w nieco innych terminach. Zagadką pozostawał fakt, dlaczego chłopiec dotarł tak daleko na wschód. Z pewnością nikt go tu nie nakarmi. Miejscowi mogą być jedynie źli, że plącze się po okolicy, zagrażając płodności kobiet Dowayo, a nie panienek Pape. Gdyby go złapano, mężczyźni spuściliby mu tęgie lanie. Gaston aż zapłonął rumieńcem z gniewu.

Gaston słyszał, że ceremonia rzeczywiście miała się odbyć na górze mistrza-zaklinacza deszczu, ale nie wiedział kiedy. Dowie się. Jego kuzyn dokonuje obrzezań i z pewnością weźmie udział w takim wydarzeniu, zwłaszcza że miało ono dotyczyć wielu chłopców. Wysadziłem go - razem z udekorowanym rowerem - na zakręcie do Kongle, prosząc, by powiedział Zuuldibowi, naczelnikowi, że odwiedzę go nazajutrz.

Bez prezentu ani rusz. Trzeba więc było zdobyć trochę piwa. W barze w Poli zgromadzili się już - by spędzić tam resztę dnia - nauczyciele. Jak zwykle toczyli dysputy na temat finansów. Tym razem jednak nie rozprawiali o niespodzie-wanych potrąceniach z pensji, które fundowały im władze podatkowe, ale o wysokości łapówki za nielegalne sprowadzenie motocykla z Nigerii. Nastawiłem uszu. To mogło być interesujące dla Matthieu.

W całym mieście plotkowano o transporcie, który właśnie nadszedł. Podobno ktoś natknął się na zepsutą ciężarówkę po drugiej stronie rzeki Faro, wyładowaną oponami i motocyklami. Ścigany przez przemytników, szczęśliwie uszedł z życiem. Następnego dnia, kiedy przekradał się chyłkiem przez ten sam odcinek drogi, po ciężarówce nie było śladu. Usunięto nawet odciski kół na ziemi. Transport wszakże dotarł - nikt nie wiedział jak - do miasteczka. Policja dociekała, które ciężarówki przejeżdżały ostatnio w pobliżu rzeki. Patrzono znacząco na mnie i na moją furgonetkę.

Tymczasem wszedł do baru, szurając nogami, jakiś człowiek - sądząc po wyglądzie, rolnik z plemienia Pape - i kupił piwo. Przyglądał mi się chytrze, mniej więcej tak, jak pijani glasgowczycy patrzą na kogoś, komu chcą przyłożyć, i zaczął się do mnie zbliżać, czyniąc ruchy, jakby chciał coś napisać. W zadziwiająco dobrej francuszczyźnie grzecznie poprosił mnie o papier i długopis. Ciągoty pedagogiczne zanikają powoli, nawet u kogoś, kto pracował na uniwersytecie. Długopis to rzecz niezwykle trudno osiągalna w krainie Dowayów. W miasteczku kupić go nie można. By nabyć długopis, trzeba pokonać ze sto kilometrów. Najpewniejszym sposobem na rozpętanie wielkiej awantury jest rzucenie długopisu gdzieś w pobliżu szkoły, na pastwę setki pragnących go zdobyć dzieciaków. Byłem więc rad, że mogę pomóc owemu człowiekowi. A on zasiadł przy stole i pisał długi list z bolesną powolnością, cyzelując każdą literę w tych krótkich chwilach, kiedy nie ssał długopisu i nie wznosił wzroku do sufitu. Nauczyciele chichotali nad niezdarnością jego zrogowaciałych palców. Ja tym-czasem zacząłem negocjować zakup piwa dla Zuuldiba.

Wielki problem stanowią butelki. Stale ich bowiem brakuje. Wiele z nich znika z obrotu, bo wykorzystywane są do potrzeb zgoła odmiennych od ich przeznaczenia. Dowayowie wytwarzają z nich instrumenty muzyczne, lampy i skrobaki do skór. Używają ich do przechowywania miodu, wody i ziołowych leków. Kwitnie handel butelkami. W rezultacie sprzedawcy piwa nie wypuszczają z rąk butelek z zawartością, póki nie dostaną pustych na zamianę. Ma to niewątpliwie dobry skutek: uniemożliwia przyjęcie zwielokrotnionej dawki piwa osobom, które w innym razie mogłyby zejść na złą drogę. Całkiem nieźle powodzi się temu, kto dysponuje pustymi butelkami na sprzedaż. Słabym punktem tej sytuacji jest zdobycie pierwszych pustych butelek - rzecz praktycznie niewykonalna. Kusi mnie, by zaproponować instytucjom prowadzącym badania w dawnej francuskiej części Afryki Zachodniej stworzenie centralnego systemu zaopatrzenia każdego z pracowników, udającego się w teren, w dwie puste butelki. Tym razem miałem szczęście, bo dwie butelki pożyczył mi Jon. Kłopot polegał na tym, że nie były to butelki dokładnie tego samego kształtu co te, które chciałem zabrać ze sobą.

Jak wiele innych podobnych problemów, także i ten potraktowano niby przymierzanie przed lustrem kapeluszy, czyli jako źródło szeregu teoretycznych wariantów, którymi można się bez pośpiechu delektować - a nie jak przeszkodę, którą należy czym prędzej usunąć. Włączyli się nauczyciele. Niektórzy zwymyślali barmana za jego niechęć do rozstawania się z butelkami. Inni przyklaskiwali jego uporowi w odwoływaniu się do opinii właściciela, który miał pojawić się przed nastaniem nocy. Rolnik z plemienia Pape nadal biedził się nad listem. Wreszcie jeden z nauczycieli, zmęczony ową intelektualną przepychanką, zaoferował mi sprzedaż dwóch własnych butelek. To brawurowe posunięcie zostało przyjęte z entuzjazmem, niby zwycięski gambit mistrza szachowego. Transakcja zabrała mi pół godziny i kosztowała mnie znów o połowę drożej, niż kosztowałaby kogokolwiek innego. Kupiłem jednak wreszcie - i mogłem zabrać ze sobą - dwie butelki piwa. Zacząłem przygotowywać się do triumfalnego ich wyniesienia.

Wtedy to ślamazarny skryba chwycił mnie i wepchnął mi w dłonie swą tyradę, którą tworzył z tak wielkim mozołem, oraz długopis, który mu pożyczyłem. Czytałem tekst z niemałym trudem.

List był napisany po francusku i utrzymany w stylu właściwym dla wysoko postawionych urzędników siedemnastowiecznej dyplomacji. Rozpoczynał się od kwiecistego zdania: „Zwracam się, wielce szanowny Panie, do Jego łaskawej uprzejmości”. Krótko mówiąc - choć wcale nie krótko pisząc - prosił o pożyczkę. Otóż „mój brat”, misjonarz francuski, udał się do miasta i zabawił tam dzień dłużej, niż się spodziewano. Wobec czego on, jego ogrodnik, nie otrzymał pensji w terminie. Ja zatem powinienem wynagrodzić mu stratę lub, jak stwierdzono w liście, „uiścić zaległe wynagrodzenie”.

Etnografia komunikowania się jest czymś bardzo ciekawym dla antropologa, albowiem każda kultura posługuje się swoimi własnymi regułami, dotyczącymi tego, co można, a czego nie można powiedzieć, oraz tego, jak dopasować styl wypowiedzi do treści i kontekstu. Było na przykład interesujące, że o pożyczkę nie należało zwracać się w formie ustnej, lecz pisemnej. Zaobserwowałem to już wcześniej, gdy parafianie Jona wręczali mu podobne listy.

W Afryce Zachodniej przykłada się wielką wagę do trafnego używania słów. Człowiek, który potrafi przemawiać publicznie z siłą i charakterem, szybko wybije się w społeczeństwie, podobnie jak ten, kto potrafi elegancko i poprawnie pisać po angielsku czy francusku. Forma tego listu została zaczerpnięta z jednej z wielu dostępnych w Afryce książek, które radzą, jak poprowadzić wyszukaną korespondencję. W każdym kraju, gdzie występuje wiele języków, wielka mobilność społeczna i duża liczba półanalfabetów, ludzie nie są pewni, co jest, a co nie jest poprawne. Książki wobec tego proponują wzór listu, który można wykorzystać w każdej sytuacji, zmieniając jedynie dwa lub trzy słowa - dokładnie w ten sam sposób, w jaki kiepscy studenci uczą się na pamięć całych esejów, żeby je potem z uporem przytaczać - w najmniej odpowiedni sposób - podczas egzaminów. Niestety ludziom, którzy przygotowują takie opracowania w Afryce, daleko do doskonałości zarówno w kwestiach językowych, jak i społecznych, toteż ich działalność może przynieść więcej szkody niż pożytku.

Ofiarami swej pisarskiej nieudolności padają zwłaszcza młodzi, stąd cały bez mała przemysł oferujący listy miłosne na wszystkie okoliczności. Wzory listów krążą pomiędzy studentami szkól wyższych z prędkością i natężeniem w naszych szkołach właściwymi najostrzejszej pornografii.

Zawierają one też wiele pożytecznych informacji natury ogólnej, jak (przykład nigeryjski): „Adres należy umieścić w prawym górnym rogu papieru listowego i pamiętajcie, że miłość jest słodka jak błękit, a więc starajcie się pisać na papierze koloru niebieskiego, ponieważ niebieski zawsze wskazuje na głęboką miłość”.

Jedna z listowych propozycji brzmiała: „Nazywam się Jaguar Jones z Krainy Róż. Jestem królową róż, ogólnie szanowaną za opanowanie, lecz z twojego powodu czuję zamęt w głowie, stałam się niespokojna i gorzej pracuję”.

W przypadku rolnika Pape zwykła odmowa wydawała się niewspółmierna do okazanej pilności i pracowitości. Wyjaśniałem mu długo, że misjonarz nie jest moim bratem, że jesteśmy z różnych wsi, z różnych plemion. Nie mówimy nawet tym samym językiem. W każdym razie nie mogę rozdawać pieniędzy ludziom, których nigdy przedtem nie widziałem na oczy.

Skryba zatrząsł się ze złości. Czuł, że została zakwestionowana jego prawość.

- Czyż nie jestem uczciwym człowiekiem? - pytał. - Czy nie oddałem długopisu?

Brakująca mastektomia

Następnego dnia bladym świtem wyruszyłem do wioski, w której spędziłem poprzednim razem prawie osiemnaście miesięcy. Ludzie pracujący na polach po obu stronach drogi przybiegali, by mnie powitać. Z wielkim trudem uniknąłem poczęstunków piwem z prosa, zbutwiałym maniokiem i wędzonym mięsem. Nim dotarłem do wioski, kieszenie - wskutek dobrodziejstwa Dowayów - miałem pełne jajek. Szedłem ostrożnie, wiedząc, że wiele z nich jest zepsutych.

Kuśtykające staruszki podchodziły do mnie wsparte na laseczkach, szczypały mnie po ramionach i śmiały się, że tak utyłem.

- A mówiłeś, że nie masz żon... - cmokały filuternie, poprawiając zarzucone na ramię motyki.

Mężczyźni podchodzili i mierzyli mnie wzrokiem, licząc na piwo, albowiem słyszeli pobrzękiwanie butelki o butelkę. Zanim znalazłem się w wiosce, byłem wyczerpany pytaniami, podawaniem ręki oraz szczegółowymi i nieskrępowanymi dyskusjami na moje osobiste tematy. Wśród chat panowała głęboka cisza, przerywana jedynie przez grzebiące w ziemi kurczęta i brzęczące pszczoły. Dzieci przyglądały mi się badawczo zza drzewa, po czym uciekły ze śmiechem, gdy się do nich odezwałem.

Przeszedłem przez plac publiczny i z wielkim zdziwieniem spostrzegłem na ziemi ślady, które wskazywały, że bydło, zamiast błąkać się nocą po okolicy, jest spędzane za kamienne ogrodzenie. Dałbym głowę, że za nowym obyczajem krył się nowy sous prefet, ponieważ dawniej Dowayowie utrzymywali, że czynność tego rodzaju jest zbyt uciążliwa, by mogła być wykonywana.

Nie byłem pewien, czy mam prawo wstępu na teren domostwa naczelnika bez zaproszenia. Ale przecież w jego obrębie znajdowała się moja własna chata. Postanowiłem okazać więcej grzeczności niż zażyłości, stanąłem u wejścia i zaklaskałem głośno w dłonie - jak to się praktykuje w Afryce, gdzie nie ma drzwi, w które można by zapukać. Odpowiedzi nie było. Muchy brzęczały, kozy czkały, gdzieś w oddali kobieta śpiewała piosenkę na mielenie zboża przy akompaniamencie tępego odgłosu tarcia kamieniem o kamień.

Odchodząc nieco od zasad dobrego zachowania, jąłem wołać, pytając, czy jest tam kto. Odpowiedzi nadal nie było. Zarzucając tedy wszelkie pretensje do przyzwoitych manier, ruszyłem przed siebie.

Wszystkie chaty były zamknięte, zabarykadowane matami z trawy dla ochrony przed intruzami w postaci rozwiązłych kóz, wścibskich małych chłopców i - niewątpliwie - włóczących się po okolicy antropologów. Naczelnik Zuuldibo sprawił sobie wspaniałe nowe drzwi, zrobione z arkusza karbowanego aluminium wyklepanego na płasko. Lśniła na nich nowiutka tajwańska kłódka - była zamknięta. Niewiele miejsc na świecie wygląda równie niegościnnie jak afrykańska wioska, w której nie ma ludzi. Już sobie wyobrażałem moje sprawozdanie naukowe przedkładane sponsorom: „Badacz udał się do plemienia Dowayów w północnym Kamerunie, aby opisać ceremonię obrzezania. Niestety Dowayów nie zastał”.

Postanowiłem zajrzeć do mojej chaty. Odstawiłem plecione drzwi i zagłębiłem się w ponure, duszne wnętrze, skąd buchał zapach koziego łajna i zastarzałych wiatrów. Z mroku dochodziło rytmiczne chrapanie...

Zuuldibo zerwał się na równe nogi, powitał mnie i zapuścił się w obszerny opis gorliwości i poświęcenia, z jakimi pilnował chaty, gdy mnie nie było. Przyznał też, że moja chata stanowiła dlań znakomitą kryjówkę przed inspektorem podatkowym. Czuł się tu jak u siebie. Na ścianach wisiały wydarte z magazynów obrazki, przedstawiające lubieżne panienki i wielkie amerykańskie samochody. W kącie stała dzida. W poszycie dachu powtykane były małe zwitki materiału, które niewątpliwie zawierały używane podczas obrzędów przedmioty, jak na przykład kogucie jaja czy wąsy leoparda. Zuuldibo wpatrywał się wyczekująco w moją torbę, z pewnością zdążył już wywąchać w niej piwo. Wyciągnąłem obie butelki. W okamgnieniu usunął kapsle otwieraczem, który zawsze nosił na szyi, i z ukontentowaniem wessał wielką porcję piany.

Był wielce rad, jak twierdził, że przyjechałem, gdyż działy się różne rzeczy, które budziły jego niepokój. Po pierwsze kłopoty sprawiał mój asystent, Matthieu. Matthieu bowiem zaangażował się w uprawianie tradycyjnej rozrywki Dowayów - manipulacji długami.

Kiedy mieszkałem w wiosce, bardzo często byłem bankiem Zuuldiba. Jak większość Dowayów, był on stale naciskany o pieniądze przez krewnych, poborców podatkowych, oficjeli partyjnych i tak dalej. Pojawiał się wówczas w mojej chacie i, odwracając twarz w zażenowaniu, prosił, bym pożyczył mu jakąś drobną sumę, co w znacznym stopniu ulży jego chwilowym trudnościom. Zawsze podkreślał, jak bardzo na mnie liczy. Ponieważ mieszkałem wówczas w jednej z chat na jego terenie, za co nie pobierał ode mnie żadnej opłaty, zawsze chętnie mu pomagałem. Zuuldibo ze swej strony zawsze skrupulatnie oddawał mi przynajmniej połowę należności, zanim pożyczył taką samą kwotę ponownie. Podejrzewam, że była to tradycyjnie stosowana tu metoda zaciemniania obrazu rozliczeń. Tak więc, małymi kroczkami, nazbierał się naczelnikowi po tężny dług, którego ostateczny charakter pozostawał nieokreślony. Czy była to pożyczka, czy opłata za czynsz - czy może darowizna? Po powrocie do Anglii, zdając sobie sprawę, że nie istnieje nadzieja na odzyskanie pożyczonej kwoty, zrobiłem, co uznałem za najlepsze, czyli podarowałem naczelnikowi całą sumę w podzięce za jego uprzejmość wobec mnie. Był to, naturalnie, gest osoby mającej znikomą wiedzę o stosunkach społecznych wśród Dowayów. Teraz dopiero zdaję sobie sprawę, że powinienem był pozwolić długowi rosnąć, napomykając o nim od czasu do czasu i dla przypomnienia o jego istnieniu, i dla podkreślenia relacji między nami. W mojej gorliwości, by wyczyścić sprawę związaną z długiem, było, jak się okazuje, coś wręcz obraźliwego, coś w rodzaju płacenia gotówką całego rachunku w wiejskim sklepiku, kiedy to sklepikarz podejrzewa, że chcemy zamknąć kredyt, a zatem zrezygnować z jego usług.

Matthieu natomiast - ulepiony z twardszej gliny - nie mógł patrzeć, jak się marnuje taki dobry dług. Postanowił więc wydobyć go w moim imieniu i dręczył Zuuldiba niemiłosiernie. Nie zdołałem ustalić, czy chodziło o interesy pryncypała, czy też o akt osobistej przedsiębiorczości. Ugłaskałem Zuuldiba, obiecując, że sam załatwię sprawę z Matthieu. Nie żądałem bowiem żadnych pieniędzy.

Moment wydał mi się stosowny, by wspomnieć o obrzezaniu. Zuuldibo przytaknął. Owszem, ceremonia miała się odbyć w wiosce starego mistrza-zaklinacza. Chłopcy zostali już przystrojeni zwierzęcymi rogami oraz skórami i zaczęli krążyć po okolicy, by tańczyć w domostwach swoich krewnych. Był to więc pewny i ostateczny znak, że postanowiono odprawić ceremonię obrzezania - poczułem, jak ogarnia mnie uczucie wielkiej ulgi. Wszystko wskazywało na to, że wkrótce będę miał się czym zająć.

Obrzezanie u Dowayów przebiega od dawien dawna wedle tych samych reguł. Jak w wielu innych częściach świata, chłopca obrzezanego przedstawia się jako powtórnie narodzonego, dostaje on nowe imię i musi poznać wszystkie cechy swej kultury niczym małe dziecko. Cały rytuał zaczyna się od przystrojenia chłopców przez mężów ich sióstr. Potem chłopcy wędrują po okolicy, tańczą i dostają za to pożywienie w rozmaitych domostwach. Kiedy przychodzi pora ulewnych deszczy, można dokonać obrzezania. Zabieg zaplanowany jest tak, by był przerażający. Chłopcy rozbierani są do naga na skrzyżowaniu i prowadzeni do lasku nad rzeką, gdzie odbywa się obrzezanie. Po drodze mężczyźni dokonujący obrzezania skaczą w ich kierunku, rycząc jak polujące leopardy, i straszą ich nożami. Zabieg jest bardzo surowy, penis zostaje pozbawiony skóry na całej długości. Wykonujących obrzezanie mężczyzn może być kilku i zdarza się, że każdy z nich odcina po kawałku napletka. Chłopcy nie powinni płakać, ale starcy, którzy opowiadali mi o tej uroczystości, nie ukrywali, że wielu chłopców płacze. Nie ma to wielkiego znaczenia dopóty, dopóki kobiety myślą, że byli dzielni. Efekty zabiegu można oglądać w miejscowych kąpieliskach. Gdy obrzezania dokonuje się w młodym wieku, prącie przybiera czasami prawie kulisty kształt, co musi być w części przyczyną bardzo niskiego przyrostu naturalnego wśród Dowayów. Wszyscy operowani są tym samym nożem, ryzyko zakażeń jest więc ogromne, a śmiertelność znaczna. O chłopcach, którzy umarli wskutek zabiegu mówi się, że zostali zjedzeni przez leopardy. Z korespondencji francuskich urzędników kolonialnych wynika jasno, iż przerażała ich liczba młodych ludzi zjedzonych przez leopardy, mimo że leopardy na tym terenie wyginęły. W rezultacie Dowayowie zyskali reputację plemienia dopuszczającego się niesamowitych praktyk kanibalistycznych.

Obrzezani chłopcy muszą pozostawać w odosobnieniu, w buszu, przez około dziewięć miesięcy - tyle samo czasu spędzili w macicy. Muszą unikać kobiet. Dopiero pod koniec tego okresu mogą zacząć krążyć po okolicy w plecionce z gałązek i liści, jak chłopiec, którego widziałem. Ale nawet wtedy obowiązani są wykładać ścieżkę - jeśli chcą przejść z jednej strony na drugą - liśćmi, a następnie usunąć je jako „skażone”. Wszystko to dlatego, że świeżo obrzezani chłopcy są niebezpieczni. Mogą spowodować poronienie u ciężarnej, a młode mężatki pozbawić płodności. Nie wolno im rozmawiać z kobietami bezpośrednio, mają natomiast małe fujarki, na których imitują intonację słów, mogą więc „mówić” melodią.

Dopiero po dziewięciu miesiącach wracają do wioski, gdzie: są karmieni, przyodziewani i otaczani ciepłem domowego ogniska. Potem zabiera się ich do chaty, gdzie trzyma się czaszki męskich przodków - chłopcy oglądają je po raz pierwszy w życiu. Są teraz prawdziwymi mężczyznami i mogą przysięgać na swój nóż. (Dzieci, które to robią, dostają lanie). Zawsze mnie bawiło, gdy słyszałem mężczyzn wykrzykujących skróconą wersję owej przysięgi, gdy byli wściekli. Wychodziło z tego „Dong mi!”*[* Okrzyk ten przypomina angielskie „Niech mnie szlag’”.].

Wypowiadanie słów przysięgi przeze mnie uważano za niezmiernie komiczne.

Można by się dziwić, dlaczego obrzezanie jest tak rozpowszechnione w świecie i dlaczego stanowi jawną obsesję antropologów. Deformowanie genitaliów wydaje się na tyle bolesne i nieprzyjemne, że powinno być ostatnią rzeczą, której ludzie chcieliby się dopuszczać. Kiedy jednak czyta się o uświęconych zwyczajem praktykach związanych z narządami płciowymi, trudno oprzeć się wrażeniu, że okolice te okaleczane są właśnie dlatego, by zadać ból. W prąciach boruje się dziury, regularnie skrobie się je szkłem w celu oczyszczenia, nacina się je, by się rozchylały podczas erekcji niczym płatki kwiatów, jądra są miażdżone albo odrąbywane. Słowem, wszystko jest możliwe.

Antropolodzy wciąż fascynują się takimi praktykami, gdyż pasują one do teorii o „inności” badanych ludów. Gdyby praktyki te mogły zostać „wytłumaczone” i przełożone na nasz sposób życia, wówczas owa „inność” przestałaby istnieć, a my mielibyśmy uczucie, że udało nam się dotrzeć do bardziej uniwersalnych wyobrażeń o tym, co znaczy „być człowiekiem”. Wydaje się, że gdyby teorie antropologiczne potrafiły wyjaśnić obyczaje seksualne, wyjaśniłyby tym samym wszystkie inne zagadki.

Jedynym wspólnym „wytłumaczeniem” stosowanego szeroko usuwania napletka jest to, że napletek uważa się za pewnego rodzaju element żeński, który nie powinien występować u prawdziwego mężczyzny.

Podobne usprawiedliwienie wymyślono dla namiętnego usuwania łechtaczki u kobiet - tę z kolei postrzega się jako szczątkowy penis, którego nie powinna mieć kobieta. Od kultury wymaga się tu więc poprawienia niedoskonałej natury.

Z moich własnych badań nad Dowayami wynika, że chociaż obrzezanie mężczyzn stanowi oś tutejszej kultury, Dowayowie z powodzeniem wskazaliby kilka różnych powodów wykonywania tego zabiegu.

Z całą pewnością uważają obrzezanie za odpowiednik kobiecej menstruacji. Mężczyzna jest zobowiązany przez resztę życia żartować z mężczyznami, wraz z którymi został obrzezany - z „braćmi obrzezańcami”, kobieta natomiast ma żartować z kobietami, które rozpoczęły miesiączkowanie w tym samym roku - z „siostrami od miesiączki”.

Z drugiej strony Dowayowie wyraźnie traktują napletek jako coś kobiecego, skarżąc się, że nie obrzezani chłopcy są wilgotni, że wydzielają zapach „taki, jak kobiety”. Dowayowie nie są skłonni wdawać się w wyjaśnienia swoich obyczajów. Zwykle mówią po prostu, że robią to, co robią, ponieważ „przodkowie powiedzieli, żebyśmy to robili”. Ale w tym konkretnym przypadku przedstawiali gotową interpretację - odwołując się do przykładu miejscowych amerykańskich misjonarzy, którzy także poddawali obrzezaniu swoich chłopców - i twierdzili z wielką stanowczością, że robi się to jako coś niezbędnego dla zdrowia i dobrego samopoczucia, albowiem dowiedziono naukowo, iż napletek jest przyczyną infekcji i kłopotów z utrzymaniem higieny. O ile Dowayowie i Amerykanie byli zgodni co do konieczności okaleczenia genitaliów swoich synów, Dowayowie nie pochwalali amerykańskiego podejścia do sprawy - po pierwsze dlatego, że Amerykanie prawie nic nie ucinali swoim dzieciom, a po drugie, że nie trzymali ich z dala od kobiet zaraz po obrzezaniu, a zatem stwarzali zagrożenie dla zdrowia publicznego.

Jeśli jednak obrzezanie uważane jest za sposób na udoskonalenie biologii, brakuje tu pewnego elementu. Wspomniałem już o praktykach dokonywania obrzezań także u kobiet. Wiele się o tym mówi w dzisiejszych czasach jako o części niegodziwego spisku mężczyzn, zawiązanego w celu zdominowania kobiet i ich zniewolenia. Obrzezanie kobiet stało się wobec tego przedmiotem gorących dyskusji. O wiele powszechniejsze okaleczanie mężczyzn pozostaje niezauważone.

Dowayowie jednak nie okaleczają kobiecych narządów płciowych. Pod koniec mojego drugiego pobytu w ich wiosce zyskałem osobliwą reputację starego człowieka, który o tym słyszał, i poproszono mnie o wyjaśnienia. Znów dał o sobie znać problem natury etycznej. Czy etnograf powinien angażować się w objaśnianie praktyk, które mogą napawać przerażeniem? Nakładanie ograniczeń w tym zakresie czyniłoby prawie całą antropologię nieakceptowalną, ponieważ większość poruszanych przez nią tematów wywołuje przerażenie w przyzwoitych salonach.

Udaliśmy się tedy do buszu, szepcząc i chichocząc. Tam za pomocą rysunków próbowałem przybliżyć ową kwestii zafascynowanej, acz sceptycznej widowni. Kręcili głowami i pokazywali na znaki na piasku, zaskoczeni perwersją innych ludów.

- Ale czy to nie boli? - pytali jakby nieświadomi katuszy zadawanych chłopcom z ich własnego plemienia.

- Czy to istotnie sprawia, że kobiety przestają się wałęsać i cudzołożyć?

W takich sytuacjach zawsze można wzruszyć ramionami albo uciec się do wygodnej formułki: „Nie wiem. Nie widziałem”.

Tak więc okaleczanie kobiet było w przypadku Dowayów możliwe co najwyżej teoretycznie. Pozostał wszak pewien problem. Kobiece piersi są potrzebne do karmienia dzieci. Piersi męskie - nie. Dlaczego więc mężczyźni nie odcinają sobie brodawek jako niepotrzebnego elementu kobiecego zamiast napletka? Nie znam żadnego takiego, udokumentowanego, przypadku w świecie. Proszę więc sobie wyobrazić moje podniecenie, gdy pewnego dnia Matthieu napomknął mimochodem, że Ninga - lud mieszkający po sąsiedzku - są dziwaczni, bo ich mężczyźni nie mają brodawek sutkowych. Usiłowałem potwierdzić tę informację, pytając innych Dowayów. Kosztowało mnie nieco wysiłku takie pokierowanie rozmową, by dojść do zamierzonego celu, ale istotnie przyznali, że Ninga nie mają brodawek. Szykowała mi się więc najwyraźniej ekspedycja w poszukiwaniu „brakującej” męskiej mastektomii.

Veni, vidi, visa

Matthieu pojawił się przed moją chatą następnego dnia. Był uśmiechnięty i pełen wigoru, jak stary żołnierz powołany w szeregi armii po wieloletniej wymuszonej bezczynności. Spoglądając wstydliwie na stopy, rzekł:

- Przyprowadziłem kogoś.

Przeszliśmy przez obejście i plac publiczny i zanurzyliśmy się w wysokie trawy w tej części wioski, gdzie nigdy dotychczas nie byłem. Nagle zobaczyłem, że stoi przede mną dwóch niezmiernie zawstydzonych, płonących rumieńcem chłopców przystrojonych na obrzezanie. Każdy z nich miał na sobie dwie suknie - niebieską i białą. Wysoko u ramion widniały rogi bawole przywiązane do szyi grubym płótnem, którego używa się do owijania zwłok lub płacenia za żony. Na plecach mieli skóry lamparcie rozciągnięte na drewnianych ramach. Tu też tkwił pewien element kompromisu ze współczesnością. Ponieważ w najbliższej okolicy leopardy wyginęły całkowicie, jedynym źródłem leopardzich skór są góry nigeryjskie, skąd sprowadza się je nielegalnie po bajońskich cenach. Pewien miejscowy przedsiębiorca wypełnił więc ową lukę towarową, sprowadziwszy materiał bawełniany imitujący skórę leoparda. Taki właśnie materiał miał na plecach, zamiast prawdziwej skóry, jeden z młodzików. Wiedząc o kłopotach Dowayów z tych okolic, przywiozłem ze sobą zapas lamparciej skóry „Fablon”, jaką angielscy modnisie mają zwyczaj przyozdabiać wnętrza swoich samochodów. Kiedy pokazałem ją Zuuldibowi, ten ocenił ją bardzo pozytywnie - sztywność i możliwość prania zostały poczytane za główne atuty, dające jej wyższość nad produktem naturalnym.

Uznałem, że to dobra okazja, by ją wypróbować. Posłałem Matthieu do chaty, żeby przyniósł trochę materiału, a sam zająłem się fotografowaniem chłopców podczas tańca. Wkrótce pojawił się akompaniator, grający na bębnie. Gdy wrócił Matthieu, powtórzyliśmy tańce i fotografowanie ze sztuczną skórą, pięknie upiętą gdzie trzeba - chłopcy pochylali się nisko i przytupując, potrząsali z zapałem dzwoneczkami u stóp.

Zgodnie z zasadami gościnności Dowayów podarowałem jednemu z chłopców drobny upominek i postawiłem piwo. Przez cały czas miałem przykrą świadomość, że przystrajając jednego z nich, wziąłem na siebie nowe społeczne zobowiązanie, stałem się mianowicie „mężem” chłopca. Ten dożywotni związek obligował mnie do wyżywienia i odziania chłopca podczas końcowego etapu ceremonii obrzezania. W zamian za to chłopiec zatańczy na moim pogrzebie. Sporo było śmiechu, gdy zwracaliśmy się do siebie „żono” i „mężu”.

Zuuldibo wykazywał niesamowitą wręcz zdolność wywąchiwania piwa, pojawił się więc natychmiast i patrzył na chłopców, którzy je pili, niczym pies drepczący obok dziecka, które je lody. Na głowie miał nieco przekrzywiony kapelusz. Było jasne, że właśnie wrócił z piwnego przyjęcia na polach. Dopadłszy wreszcie moich kandydatów do obrzezania, dwóch czternastoletnich wyrostków, nie bardzo miałem ochotę rozstać się z nimi za szybko i wypytywałem ich bezlitośnie o pochodzenie, o dotychczasowe przygotowania, o to, kto organizuje uroczystość, i tym podobne szczegóły. Wkrótce zaczęli szeroko ziewać i wsparci jeden o drugiego, marzyli o drzemce. Na dodatek Zuuldibo uznał, że jest to najlepsza pora na omówienie kwestii dachu mojej chaty. Nie można go było od tego odwieść.

Dach - stwierdził, rozciągając się wygodnie na ziemi i puszczając bąka na znak, że w czysto męskim towarzystwie możemy rozprawiać swobodnie - jest bardzo dobrym dachem. Sam osobiście nadzorował jego kładzenie, albowiem jest moim przyjacielem. Nie mogłem się oprzeć pokusie, by wtrącić, że dach okropnie przeciekał od samego początku, ale Zuuldibo zlekceważył tę uwagę. Chłopcy drzemali. Musieliśmy jakoś znieść przygotowaną mowę. Dach, perorował Zuuldibo, jest nadzwyczaj udany i powszechnie podziwiany. Pasuje do człowieka tak zamożnego jak ja. Teraz wszakże przecieka. Zuuldibo cierpiał, gdy pilnował mojej chaty, siedząc w jej wnętrzu. Cieszył się, że mógł cierpieć dla mnie, swego przyjaciela, bez jakiegokolwiek wynagrodzenia, ale dach trzeba położyć na nowo. Ile to ma kosztować? Nie na miejscu byłoby dyskutować o tym teraz. Zuuldibo weźmie na siebie nadzór nad niezbędnymi robotami. Zapewnia mnie, że będą dobrze wykonane. Ja zaś dam mu kwotę, którą uznam za wynagrodzenie stosowne do ciężkiej pracy robotników. Takim wybiegiem posługiwano się dla zaprzestania targów, a zawstydzony kupujący czy usługobiorca oferował często więcej, niżby dał w innych okolicznościach.

Zuuldibo musiał być zdrowo podchmielony, inaczej widziałby jasno, że wystawia się na najzwyklejszy ping-pong długami. Był mi winien pieniądze. I ja będę mu winien pieniądze. Kiedy poprosi o zapłatę za dach, anuluję po prostu część długu, zostawiając mu opłacenie robotników. Idea była kusząca, ale wiedziałem, że nigdy się na coś podobnego nie zdobędę. Moje poczucie odpowiedzialności i wstyd nie dadzą mi tego zrobić. Czułbym się winny, ilekroć widziałbym robotników i malujące się na ich twarzach rozczarowanie.

Antropolog to dla wioski ogromna dokuczliwość, antropolog bowiem ciągle niepokoi niewinnych ludzi zadawaniem pytań. Korzysta obficie z zasobów ich cierpliwości i dobrej woli. Nie powinien więc odmawiać drobnych datków na rzecz społeczności, w której żyje. Kładzenie strzechy to ponadto bardzo nieprzyjemne zajęcie, o czym Zuuldibo ledwie wspomniał.

Angielskie wyobrażenie o strzecharzu czerpiącym zdrową satysfakcję z niespiesznego mozołu sprawnych rąk ma niewiele wspólnego z kładzeniem dachu w Afryce. Trawa, której się używa, wydziela ogromne ilości duszącego pyłku, co wywołuje wysypki i duszności. Po dniu pracy robotnicy z trudem chwytają oddech, upieczeni w słonecznym żarze. Praca ta bliższa jest harówce w kopalni węgla aniżeli wikliniarstwu.

Zgodziłem się, że cenę możemy ustalić z Zuuldibem później, wiedząc, rzecz jasna, iż praca nie zostanie wykonana przed moim wyjazdem, a ja i tak będę musiał za nią zapłacić.

Zuuldibo pęczniał z radości. Posłał po piwo, mały chłopaczyna pognał po zapasy do naczelnikowej chaty numer dwa. Zuuldibo, coraz bardziej zadowolony z siebie, rozparł się pod drzewem. Myślał zapewne także o swoim prestiżu. Wiadomo, naturalnie, że będzie mi towarzyszył we wszystkich uroczystościach związanych z obrzezaniem. Jedyny kłopot tkwił w kwestii parasola.

Wedle tradycji naczelnicy w Afryce Zachodniej osłaniają się przed słońcem czerwonymi parasolami. Parasol taki staje się niekiedy artystycznie upiększonym symbolem władzy upiększony bywa bogato, nierzadko z wielkim rozmachem. Zuuldibo zadał sobie znacznie mniej trudu - kupił czerwoną damską parasolkę wyprodukowaną w Hongkongu. Dla zilustrowania problemu wyciągnął parasolkę spomiędzy sukien, rozłożył ją i przybrał kompletnie idiotyczny wyraz twarzy, z wywieszonym językiem i dzikimi oczyma. Wszyscy się śmiali. Wiedziałem, co miał na myśli.

Zuuldibo uświadamiał sobie, że nieskazitelny parasol jest rzadką rzeczą, ale parasol zwichrowany jest jedynie żałosną tyczką. Jego parasol nigdy nie należał do najpiękniejszych. Teraz jednak materiał był porozpruwany i poplamiony wskutek setek nieszczęść, w większości mających związek z piwem. Nagie druty sterczały jak sieroce ramiona. Sam trzon parasola był wygięty. Zuuldibo potrzebował nowego parasola. Jak się pokaże na uroczystościach? Obiecałem, że rozejrzę się za parasolem przy pierwszej sposobności. Zuuldibo pożądliwie pochylał ciało do przodu. Naczelnik wioski Marko miał parasol z... i tu wdaliśmy się w długotrwałą dyskusję lingwistyczną, w której ustaliliśmy ostatecznie, że chodzi o słowo oznaczające w języku Dowayów „kitę”. Czy on też mógłby mieć parasol z kitą? Obiecałem spróbować. Jeśli to w ogóle możliwe, jeśli taka będzie wola boska, będzie miał swoją kitę. Zuuldibo promieniał.

Tymczasem pojawiło się piwo w asyście dwóch braci Zuuldiba. Dbały o konwenanse Zuuldibo nalał zdrowy łyk bąbelkującej cieczy do kalebasy i upił odrobinę, żeby pokazać, iż w zaproszeniu nie było żadnych intencji, które mogłyby zagrozić dobremu samopoczuciu gości. Podał następnie kalebasę mnie. Prawdopodobnie zaraziłem się jego dwornością. Jakakolwiek była tego przyczyna, zamiast po prostu wychylić zawartość naczynia, jak oczekiwano, przytrzymałem je chwilę i wzniosłem toast za naczelnika. Wśród zgromadzonych zapadła grobowa cisza. Chłopcy przerwali rozmowę. Uśmiech zastygł na twarzy Zuuldiba. Żadna mucha nie ośmieliła się zabrzęczeć. Wiedziałem - jak każdy, kto pracuje nad obcą kulturą - że strzeliłem jakąś wielką gafę.

Rzecz w tym, że Dowayowie nie mają pojęcia o wznoszeniu toastów. Znana jest im natomiast instytucja przeklinania. Gdy mężczyzna zostanie skrzywdzony w sposób przerastający ludzką wytrzymałość, może przekląć krzywdziciela, wykrzykując jego imię, wypijając łyk piwa i spluwając nim na ziemię. Oczekuje się wówczas, że przeklęty osłabnie i umrze, zwłaszcza jeśli pozostaje w jakimś związku zależności z przeklinającym, na przykład jest jego synem.

Zuuldibo i inni zdrętwieli w przerażeniu, czekając, aż splunę. I cóż mogło mnie skłonić do tak gwałtownego postępku? Uśmiechnąłem się w nadziei, że to ich rozbroi, i podjąłem próbę wyjaśnienia. Napięcie natychmiast opadło. Nasze role gwałtownie i idiotycznie się odmieniły - Zuuldibo był teraz etnografem, a ja informatorem: zmieszanym i pozbawionym wiary, że zostanie zrozumiany.

- Postępujemy tak w mojej wiosce - tłumaczyłem - żeby pokazać, że życzymy człowiekowi, którego imię wymieniamy, długiego życia, wielu żon i dzieci. To zwyczaj mojego plemienia.

Zmarszczył brwi.

- Jak słowa mogą sprawić, by człowiek długo żył?

- Nie, to nie tak. Po prostu mówimy, czego byśmy chcieli. Pokazujemy, że jesteśmy przyjaciółmi.

- Ale to znaczy, że innym mężczyznom, skoro nie wymieniacie ich imion, życzycie, żeby umarli, a ich żonom, żeby nie miały dzieci.

- Nie. Nie zrozumiałeś - zaczerpnąłem powietrza. - To oznacza coś przeciwnego do przeklinania. To oznacza coś dobrego.

- Acha...

Było to zastosowanie słynnej antropologicznej „metody porównawczej”, jaskrawy przykład tego, że każdy z nas widział połowę obrazu, który nie znaczył nic, dopóki połówki nie zostały połączone. Uświadomiłem też sobie w nieprzyjemny sposób, że Zuuldibo zepchnął moje myśli na ścieżki, którymi one zwykle nie chadzają. Przed tą dyskusją nie miałem jasnego wyobrażenia na temat toastów, o tym, dlaczego je wznosimy i jakich skutków po nich oczekujemy. Byłem prawdziwie zakłopotany.

Chłopcy podnieśli się i pognali dróżką, ginąc wkrótce wśród wysokich traw i tylko falami powracał do nas dźwięk dzwonków u ich stóp. Nagle wyparł go nowy odgłos. Odgłos zbliżającego się motocykla - suzukiyo w języku Dowayów. Pojawienie się motocykla we wsi nie jest zjawiskiem codziennym, wszyscy więc popędziliśmy ku otaczającemu wioskę ogrodzeniu z kaktusów, żeby zobaczyć, kto przyjechał. Odgłos ucichł, gdy maszyna zjeżdżała po stoku. Następnie wyłonił się żandarm z karabinem na plecach, dosiadający dziko podskakującej maszyny. Zuuldibo i ja spojrzeliśmy po sobie z niemą świadomością faktu, że żandarm przyjechał po jednego z nas. Zuuldibo szybko złożył swą śmieszną parasolkę i umknął, zginając kolana niczym Groucho Marx*[* Groucho Marx (1895-1977) - amerykański komik filmowy, najsłynniejszy spośród braci Marx.], żeby głowa nie wystawała ponad ogrodzenie. Zostałem sam. Ludzie pierzchali na wszystkie strony, jakby ogłoszono przybycie Attylli, wodza Hunów. Tymczasem żandarm zaparkował motocykl i przez dłuższą chwilę groził rozmaitymi formami fizycznego okaleczenia gromadzie dzieciaków, gdyby któreś z nich dotknęło maszyny. Przeszedł jakoś dziwnie nieśmiało przez bramę, odłożył karabin i uścisnął mi dłoń. Z ulgą rozpoznałem w nim jednego z wałkoni z posterunku policji. Kiedy wchodziliśmy do mojej chaty, ogarnęło mnie na moment przerażenie, że możemy zastać w niej Zuuldiba, ale na szczęście była pusta.

- Gdzie są wszyscy? - spytał po francusku.

- Chyba na polu.

- A naczelnik jest?

- Zdaje się, że musiał dokądś pójść.

- Nie szkodzi. Przyjechałem do pana. Ale kapitan nam mówi, że musimy zawsze najpierw przywitać się z naczelnikiem, zanim wejdziemy do wioski.

Wyciągnął kopertę ozdobioną pieczęciami i cyframi. W środku znajdował się cienki kawałek papieru, na którym napisano „Wezwanie”. Była to dla mnie całkowita zagadka.

- O co chodzi?

Żandarm obdarzył mnie współczującym spojrzeniem.

- Musi pan natychmiast udać się do biura prefekta w Garoua. Podejrzewam, że będzie pan deportowany. Uśmiechnął się błogo. A zatem był to niewątpliwie jeden z tych dni... Praca w terenie zdaje się składać z długich okresów, których po pewnym czasie nie da się nawet odtworzyć w pamięci, bo nic się nie dzieje, oraz dni wzmożonej aktywności, kiedy to - w przeciwieństwie do wyżej wspomnianych okresów - wsiada się na karuzelę triumfów i katastrof.

Zaproponowałem mu piwo - ostatnie, jakie miałem w zapasie - i próbowałem coś z niego wyciągnąć. Daremnie. Nie wiedział nic więcej, ale rad zdjął buty, by dać odpoczynek stopom i wypytywał mnie o Dowayów, niczym brytyjski policjant o własny „rewir”. Dzisiaj miałem do czynienia z samymi antropologami. Będąc człowiekiem z Południa, nieustannie kręcił głową nad „prymitywizmem” tubylców i nalegał, żebym napisał raport o jego własnym obrzezaniu w lasach Południa. Podkreślał z mocą, że podczas zawierania małżeństwa jego żona była zobligowana do zapłacenia mu jednego franka „za ból, którego doznał podczas obrzezania, by moc dawać jej radość”.

Znalazłszy wreszcie niezmiernie skorego do wynurzeń informatora, choć z całkiem nieodpowiedniego obszaru, musiałem kierować rozmowę ku bardziej przyziemnym sprawom.

- Co to za wezwanie?

Wiadomość nadeszła tego ranka przez radio i kapitan natychmiast wysłał go, by mnie odnalazł. Żandarm rzucał na boki bojaźliwe spojrzenia, aż nagle z wielką uwagą zaczął przyglądać się własnym stopom. Zawsze oczywiście może powiedzieć kapitanowi, że byłem w buszu, więc musiał zostawić zawiadomienie w drzwiach. Da mi to trochę czasu, żebym mógł zobaczyć się z sous prefetem, zanim znajdzie mnie policja. Jest nawet gotów podrzucić mnie do miasta, jeśli obiecam, że zeskoczę i ukryję się, gdyby ktoś nadjeżdżał z przeciwka.

Kiedy ruszaliśmy, zaszeleściły odchylane delikatnie maty; spozierało zza nich wiele par oczu, podobnie jak spoza cienkich firanek kontrolują wypadki damy z lepszego towarzystwa.

Zostałem zsadzony z motocykla, jeszcze nim wjechaliśmy do miasta.

Moja wizyta okazała się zadziwiająco udana. Sous prefet był w domu, miał wolny czas i chciał się ze mną zobaczyć. Zaprosił mnie do środka ruchem dłoni i mnie wysłuchał. Pokazałem mu paszport. Przejrzał go i popchnął palcem.

- Tu jest problem. W stolicy dali panu wizę tymczasową, a nie pobytową.

W paszporcie rzeczywiście widniała jakaś wiza z obraźliwą karykaturą profilu afrykańskiej kobiety. Od razu przypomniał mi się Wcześniak i jego szkaradne ozdóbki z kości słoniowej. Obok wbito stempel ze złowieszczym napisem: „Ważna trzy tygodnie. Nie podlega przedłużeniu”. Zręcznym ruchem sous prefet skreślił nie podlegającą przedłużeniu klauzulę i ostemplował ją.

- Niech pan lepiej pojedzie do Garoua - przekonywał. Dam panu list do prefekta.

Wyjąkałem stosowne podziękowania.

- Nie ma o czym mówić. I jeszcze coś. Mój samochód jedzie do miasta jutro rano. Nie widzę powodu, by nie miał pan z niego skorzystać, oczywiście jeśli pan chce.

A zatem zamiast odesłać mnie z powrotem do kraju w kajdanach, czego się spodziewałem, dano mi samochód z szoferem. Tak gwałtowne obroty koła fortuny silnie oddziałują na umysł. Antropolodzy wyróżniają się chyba posiadaniem dodatkowego „biegu”, którym posługują się w obliczu frustracji lub klęsk. Jest to stan prawie zerowego ożywienia, wyłączenia emocji, a wtedy nawet najokropniejsze nieszczęścia lub nawarstwiające się pomniejsze uciążliwości spływają po człowieku w sposób, który mógłby zadziwić jego przyjaciół i domowników, znających osobę, o której mowa, jako energiczną i niepokorną.

Mknąłem samochodem sous prefeta lodowato spokojny, a policjanci stojący na poboczach oddawali mi honory. Nikt mnie nie kontrolował. W takich sytuacjach przypominają się człowiekowi opowiastki z dzieciństwa, których bohaterowie bezwiednie spieszą ku zgubie. Zanim dotarliśmy do miasta, całkiem nieźle poddawałem się władczej fali poczucia wyższości wobec świadków mojego przejazdu. Pomyślałem nawet, że potrafiłbym być afrykańskim biurokratą.

W biurze prefekta przywołano mnie do rzeczywistości, ale w stosunkowo łagodny sposób. List od sous prefeta wzbudził pewne podejrzenia. Obchodzono się z nim bardzo ostrożnie, tak jakby mogło się okazać, że zawiera jakieś obciążające mnie ważne informacje.

- Co pana łączy z sous prefetem? - spytał jeden z niezbyt przychylnie nastawionych urzędników.

- Ożenił się z moją siostrą.

Urzędnik pokiwał głową ze zrozumieniem. Wkrótce mój paszport zyskał nową wizę na przekór złowrogiej klauzuli. Urzędnik uśmiechnął się.

- W porządku. Jeszcze tylko potrzebny znaczek za dwieście franków. - Wzruszył ramionami. - Nie mamy takich znaczków. Nie ma znaczków skarbowych po dwieście franków w całym mieście. - Pochylił się ku mnie. - Niech pan przyjdzie za dziesięć minut, spotkamy się za budynkiem, może jakoś panu pomogę. W przeciwnym razie będzie pan musiał czekać w Garoua, zanim je sprowadzimy. Szybkie ruchy ust i brwi miały dać mi do zrozumienia, że nie byłoby to najmądrzejsze posunięcie.

Wyszedłem, pokręciłem się z niewinnym wyrazem twarzy koło wejścia, a potem przemknąłem na tyły budynku.

Tu, ukradkiem, odbyliśmy naszą schadzkę. W jej rezultacie nabyłem znaczek dwustufrankowy za czterysta franków. Gdy odchodziłem, spytał:

- Naprawdę ożenił się z pana siostrą?

Otworzyłem szeroko oczy w szczerym zdziwieniu. - Naturalnie.

Nadszedł czas, abym wybrał miejsce na nocleg, i jak zwykle udałem się do małego hotelu składającego się z paru cementowych chatek, ale za to z bieżącą wodą. Hotelik był usytuowany tuż przy nowiutkim, zażenowanym swą wspaniałością Novotelu, niedaleko centrum. Przez wszystkie godziny dnia i nocy klimatyzowane autokary przywoziły tu grupy Francuzów i Niemców w strojach safari od Yves’a Saint Laurenta.

O małpach i kinach

Warto wiedzieć, dla kogo jest się atrakcyjnym. Pamiętam niezwykle wzruszającą reklamę środków odstraszających moskity, która zaczynała się od słów: „Zaledwie jedna na dwa tysiące osób nie jest atrakcyjna dla moskitów”. Siedząc na tarasie hoteliku w Garoua, miałem bolesną świadomość, że ja do tej grupy nie należę. Tutejsze moskity są uparte i złośliwe, odrywają się od czynności służących rozrodowi tylko po to, by napastować Bogu ducha winnych ludzi. Kiedy dzielna badaczka Olive McLeod odwiedziła to miasto na samym początku naszego stulecia i jadła kolację z niemieckim gubernatorem, ubrana w liberie służba posadziła przy każdym z gości udomowioną ropuchę, by w ten sposób ograniczyć aktywność krwiopijczych insektów.

Moskity wszakże nie wyssały ze mnie całego mego czaru. Jeszcze silniej działałem na małpy. W Anglii ten aspekt mojej atrakcyjności pozostawał utajony. W Afryce wysforował się na plan pierwszy.

W krainie Dowayów spotkałem pawiany, chyba najmniej sympatyczne z małp. Stada tych zwierząt wiodły hałaśliwy i jałowy żywot na skałach nieopodal dróżki, która prowadziła do domostwa zaklinacza deszczu. Kiedy czołgałem się po niej, wzdłuż przyprawiającego o mdłości urwiska, wrzeszczały i szwargotały, rzucając we mnie od czasu do czasu kamieniami. Podejrzewam, że to, co wówczas przyjmowałem za oznaki złości i agresji, było jedynie wyrazem niespełnionej miłości.

Inne spotkanie z pawianem miało miejsce pośrodku rzeki, gdzie odpoczywałem, siedząc na skale. W okolicach Ngaoundere znajdował się pewien uroczy zakątek: rzeka spadała z wysokości około piętnastu metrów, tworząc piękny wodospad. Powietrze było tam zawsze chłodne, pełne tęcz i ważek. Dogodnie usytuowany potężny kamień znakomicie nadawał się na miejsce relaksu, gdzie można było wygrzewać się w słońcu.

Kiedy więc siedziałem i zachwycałem się pięknem przyrody, pojawił się pawian. Patrzył na mnie z widocznym zainteresowaniem z brzegu rzeki, iskając się w najbardziej nieprzyzwoity sposób. Wkrótce wezbrało w nas poczucie swoistej wspólnoty i zwierzę, na czworakach, zgrabnie przemknęło ku mnie. Nie odrywało wzroku od mojej twarzy, jakby w nadziei, że rozpozna dawno niewidzianego kuzyna. Nagle ziewnęło i najwyraźniej pokazało coś ponad moją głową. Nasze wzajemne porozumienie było tak oczywiste, że nie przeszło mi nawet przez myśl, by gest ten mógł być skierowany nie do mnie, więc odwróciłem się, chcąc zobaczyć, co mi pokazywano. Pawian, korzystając z mojej dekoncentracji, namierzył przez rozpiętą na piersiach koszulę moją lewą brodawkę i przywarł do niej, ssąc z zapałem. Niewiele jednak trzeba było czasu, by pojęło mądre stworzenie, że darmo się trudzi, i odsunęliśmy się od siebie z - obopólnym - zażenowaniem, pawian posunął się nawet do splunięcia z niesmakiem. Całkiem możliwe, że ten incydent stał się częściowo odpowiedzialny za powstanie koncepcji „brakującej mastektomii” i towarzyszące temu wydarzenia, o czym opowiem później.

Siedząc na tarasie mojego hotelu i spokojnie bijąc moskity, spostrzegłem starego przyjaciela, antropologa Boba, czarnego Amerykanina. Wypiliśmy piwo i prześcigaliśmy się w opowiadaniu sobie nowin. Kątem oka dostrzegłem jednak jakieś ruchy, dziwne i znajome zarazem. To małpa, bujając się na gałęziach, skakała z drzewa na drzewo. Wiedziałem, że zmierza w moim kierunku.

Jak się później okazało, w miejscowym zoo było dwoje małpich dzieci. Nie wiem, jakiego gatunku: małpy bezogonowe, szympansy, goryle, wszystkie wyglądają podobnie. Samica zdechła. Samiec pogrążył się w głębokiej żałobie. Będąc istotą inteligentną, zauważył, że kłódka w jego klatce jest uszkodzona. Dozorca, zgodnie z przepisami regulującymi jego obowiązki, napisał podanie o nową kłódkę w trzech egzemplarzach i wysłał je do stolicy. Odpowiedź nie nadchodziła. Żaden sposób zabezpieczenia klatki, który mógłby oprzeć się conocnym próbom jej otwarcia przez małpę, nie był dla dozorcy zbyt uciążliwy lub kłopotliwy. Jednak żaden z jego wysiłków nie przeszkodził małpie w otwieraniu zamknięcia i wałęsaniu się nocą po okolicy wedle uznania. Rano wszakże zwierzę zawsze wracało do klatki, jedynego domu, jaki kiedykolwiek miało. Taki układ okazał się zadowalający dla obu stron.

W zamian za udostępnienie swego widoku publiczności w ciągu dnia pozwalano małpie na nocne wypady, które w znacznym stopniu przyczyniły się do poprawienia jej samopoczucia. Każdego wieczora małpa otwierała prowizoryczny zamek, prześlizgiwała się na drzewa i rozpoczynała poszukiwanie stosownego towarzystwa. Trzeba przyznać, że czasami nadużywała owego przywileju wskutek nadmiernie dobrego humoru, ale nie zdarzyło się, by się nie stawiła do pracy o świcie. Jednym z miejsc, które najchętniej odwiedzała, był basen znajdującego się po sąsiedzku luksusowego hotelu. Uwielbiała wkradać się do przebieralni i grzebać w ubraniach, po czym przenosiła się, dla bezpieczeństwa, na drzewo. Tam penetrowała zdobyte portfele i portmonetki zagranicznych turystów, zrzucając deszcz pieniędzy, dokumentów i innych prywatności na głowy osób znajdujących się poniżej, całkowicie odporna zarówno na kalumnie, jak i pochlebstwa. Ów proceder stał się istotnym źródłem dochodu dla pracowników hotelu, wobec czego małpa była przez nich mile widziana.

Po chwili spędzonej na przypatrywaniu się mojej osobie z wysokości drzewa zwierzę skoczyło na ziemię, podbiegło truchtem do naszego stolika i wbiło we mnie wzrok. Zza muru dzielącego posesje dolatywały wściekłe wrzaski. Najwyraźniej małpa zakończyła tam właśnie swą kolejną burzliwą wizytę.

Spostrzegłszy małpę, kelner natychmiast obejrzał się za kamieniem, by zdzielić zwierzę w łeb. Była to standardowa kameruńska reakcja na każdą formę nie udomowionego życia. Chytra bestia zarzuciła mi ramiona na szyję i usadowiła się na moich kolanach, szczerząc zielone, obrzydliwie śmierdzące zęby na swego dręczyciela. Z dużym trudem przekonałem kelnera, że lepiej zrobi nie celując kamieniem w małpę - która przywarła do mnie niczym pijawka - bo zwierzę z pewnością paskudnie mnie ugryzie. Domagałem się, by raczej spróbował zwabić je porcją orzeszków ziemnych. Popatrując spode łba i mamrocząc z niezadowoleniem, kelner uczynił zadość moim prośbom, dając zarazem wyraźnie do zrozumienia, że orzeszki zostaną wliczone do mojego rachunku. Małpa wszakże nie zamierzała się oddalić. Zaczęła chrapać, wydmuchując mi prosto w twarz cuchnące wyziewy i gardząc oferowanym poczęstunkiem. Czynione w dobrej wierze wysiłki na rzecz rozplątania jej ramion wywołały wściekłe poszczekiwania i obnażanie kłów. Natomiast głaskanie po głowie obudziło westchnienia i pomruki pełne tak głębokiego smutku, że odwiodłyby serce o wiele twardsze niż moje od jakichkolwiek prób usunięcia bestii.

Problem jednak polegał na tym, że Bob i ja chcieliśmy udać się do kina. Kina nie zajmują wiele miejsca w sprawozdaniach antropologów, niemniej są czymś niezwykle istotnym, kiedy przebywa się w terenie. Trudno dostępne, ogniskują uczucia niedostatku i tęsknoty. Ilekroć jest się w mieście, trzeba pójść do kina. Wiadomo z góry, że film będzie okropny, dźwięk niezrozumiały, a całość tego doświadczenia to zawsze nadmiar gorąca, kurzu i potu. Wszystko to nieważne, trzeba iść. Tym bardziej, że miasto zyskało nowe cudo - nowe kino, które miało nawet fotele i dach. Lada moment oczekiwano uruchomienia klimatyzacji. Ten akurat wieczór był jedynym, kiedy grano film, choć może nie nowy, ale też nie należący do gatunku kung-fu czy do epiki muzułmańskiej, skupionej na pokazywaniu wielkich rzezi innowierców.

Życie jest ciągiem działań, które wydają nam się odpowiednie w danym momencie. Logika sytuacji jest zaś sprawą czysto lokalną. Niektóre poczynania, kiedy patrzy się na nie z perspektywy czasu, wydają się dziwaczne i niewytłumaczalne.

- Weźmy ją ze sobą - zaproponował Bob.

W owej chwili nic nie wydawało się bardziej naturalne niż to, by wziąć chrapiącą małpę ze sobą. Kilka ruchów, wykonanych tytułem próby, pokazało, że przemieszczanie się będzie możliwe pod warunkiem, iż jedna z moich rąk pozostanie wolna, by nadal pieścić bestię. W przeciwnym razie wzmagało się obnażanie kłów i warczenie. Trzeba tylko trochę większej zręczności niż ta, którą dysponuje przeciętny akrobata cyrkowy, by wdziać marynarkę nie zaprojektowaną dla człowieka niosącego małpę i zapiąć ją na guziki, uwzględniając objętość stworzenia. W wilgotnym upale wieczoru czułem, że jest mi naprawdę bardzo ciepło. Szczęśliwy los sprawił, że miałem furgonetkę, pożyczoną mi przez - doprawdy niezwykle cierpliwych - przyjaciół z misji. Ruszyliśmy zatem do kina, trio w niezwykłym składzie.

Miło byłoby się dowiedzieć, że prezentowany tego wieczoru film to King Kong, ale niestety, wyświetlano niezbyt wzruszającą komedię amerykańską o rozwodzie

- Chybiony temat dla poligamicznych muzułmanów.

Stanęliśmy w kolejce po bilety. Potencjalni widzowie przyglądali się mojemu chrapiącemu brzuszysku podejrzliwie. Zmartwiłem się niezmiernie, gdy małpa została wykryta przez ognistą sprzedawczynię biletów, która rozdęła nozdrza i zawołała francuskiego kierownika. Byłem całkowicie pewien, że tu skończy się mój filmowy wieczór. Kierownik skorzysta zapewne z okazji, by dać upust galijskiej złości i wypunktuje z bezwzględną logiką absolutnie wszystkie powody, dla których małp nie wpuszcza się do kina. Następnie zaś pokaże nam drzwi.

Niespodziewanie okazało się, że główny problem tkwi nie tyle w przyzwoleniu na obecność małpy na sali kinowej, ile w bilecie, jaki powinno posiadać zwierzę. Bob żywo uczestniczył w dyskusji, twierdząc, że małpa jest zdecydowanie „niepełnoletnia”, a zatem uprawniona do korzystania ze zniżki. Nie będzie przecież nawet zajmowała fotela. Kierownik był niechętny takiej interpretacji, obawiając się zapewne stworzenia precedensu. Czyżby spodziewał się procesji kinomanów z lwami i mrówkojadami, odmawiających opłacenia biletu na tej kruchej podstawie? Ostatecznie doszliśmy do porozumienia - małpa zapłaci połowę najtańszego biletu, a cala trójka będzie siedziała w najmniej eleganckiej części sali. Zapłaciłem. Małpa wsunęła się na powrót pod marynarkę i znów zaczęła chrapać.

Pierwsza część programu nie zadowoliła widzów. Stanowił ją natrętny i przegadany film o wakacyjnych rejsach po Morzu Karaibskim. Jak zwykle, wśród publiczności istniały różnice poglądów i zasada całkowitej ciszy nie była zachowywana. Dżentelmen siedzący obok mnie ściągnął buty, by ulżyć wielkim, płaskim stopom, rozpiął do pępka swój nienaganny mundur wojskowy i w kółko żartował sobie na temat moich przodków, którzy stworzyli jego przodkom możliwość podróżowania za darmochę podobnymi statkami w okresie niewolnictwa. Bob, światły czarny Amerykanin, odbierał tego rodzaju uwagi z rozdrażnieniem, co wprowadziło atmosferę silnego napięcia pomiędzy nim a wojskowym.

W tymże momencie uruchomiono z dawna oczekiwaną klimatyzację. Temperatura stale spadała, aż wreszcie zrobiło się zdecydowanie zimno. Urządzenia zdawały się pracować z coraz większą werwą. Zamiast delikatnie poskromić przykre ciepło, wypowiedziały mu prawdziwą wojnę. Po sali hulały strumienie lodowatego powietrza. Coś w rodzaju niezdrowej mgły uformowało się poniżej ekranu, gdy słodki francuski głosik szczebiotał o „ucieczce od surowej zimy” na rejs po Karaibach.

Wojskowy zaczął zapinać guziki i wzuwać, nie bez trudu, obuwie. Co gorsza, nagły chłód dotarł do mojego małpiego przyjaciela, który wysunął głowę, wprawiając w stan znacznego zaniepokojenia panią siedzącą za nami. Na nieszczęście owa dama posiadała dużą, czerwoną, błyszczącą torebkę. Małpa rozpaczliwie zapragnęła torebki i reagowała wściekłością na zdecydowany sprzeciw ze strony właścicielki. Kupiłem małpie duże, czerwone, błyszczące mango od przechodzącego sprzedawcy. Owoce mango jednakże były jej nieznane. Czymkolwiek się żywiła, mango wyraźnie nie należało do jej jadłospisu.

Małpa ograniczyła się zatem do darcia zębami owocu na paski i opluwania nimi okolicznej publiczności. Zasięg był nadspodziewanie duży. Znudzeni filmem widzowie wzięli małpi żart za dobrą monetę, zakupili owoce mango i jęli opluwać nimi małpę oraz - ma się rozumieć - mnie. Kierownik, zaalarmowany przez podwładnych, troszczących się o wystrój wnętrza, przybył natychmiast i postraszył wszystkich wyrzuceniem z kina. Publiczność zasiadła na powrót wygodnie, by! oddać się kolejnej rozrywce, albowiem rozpoczynała się właśnie kronika filmowa.

Głównym wydarzeniem było spotkanie prezydenta z jakimś; niemożliwym do zidentyfikowania chińskim ministrem, udzielającym Kamerunowi pomocy finansowej. Nie brakło naturalnie ujęcia, podczas którego prezydent zaprezentował sztuczny uśmiech i ze wzrokiem niefortunnie utkwionym w soczewce kamery wskazywał gościowi jeden z obrzydliwych plastikowych foteli, które zawsze pokazuje się przy okazji takich scen.

- Powinien wykorzystać tę pomoc na zakup nowych mebli - wyraził swą opinię wojskowy pełnym głosem. Publiczność ryknęła śmiechem, wiadomości huknęły hymnem państwowym, połowa widzów podniosła się z miejsc, druga polowa hałasowała. Tego tytko trzeba było małpie. Rada ogólnej wrzawie zaczęła szwargotać i pokrzykiwać. Wyraźnie podobała się publiczności. Podkład z hymnu uczynił jednak nasze zachowanie niebezpiecznie bliskim obrazy majestatu. I tak oto nadeszła pora na opuszczenie sali, choć film nawet się jeszcze nie rozpoczął. Niczym święty Piotr Chrystusa, Bob wyparł się nas i został w kinie.

Wracaliśmy w milczeniu. Przed hotelem małpa skoczyła miękko na ziemię i patrzyła na mnie, zastanawiając się zapewne, czy uściski nie były zbyt mocne, jak na pierwszą randkę. Postanowiwszy oszczędzić mi następnych czułości, ruszyła wzdłuż dziedzińca, po czym huśtając się od gałęzi do gałęzi, skierowała się w stronę zoo.

Po wszystkich tych przeżyciach odczuwałem pewne zmęczenie i wcale nie żałowałem utraty głównego obrazu w kinie. Nie spałem jednak najlepiej. Miałem pchły, małpie pchły.

Jeśli masz wątpliwości - atakuj!

Wróciłem do Poli. W misji panowała pełna napięcia cisza. Uprawy Jona zostały zniszczone przez nieznane bestie. Podejrzewano bydło naczelnika miasta. Ja miałem prawie pewność, że zawiniły pawiany. Gdyby żona Jona była damą z plemienia Dowayów, mogłaby się spodziewać tęgiego lania za cudzołóstwo - niewątpliwego powodu zniszczenia mężowskich upraw.

We wsi Zuuldibo, wydobyty spod mojego łóżka, oświadczył, że przygotowania do obrzezania są na dobrej drodze, ale jeszcze przez jakiś czas nic ciekawego się nie wydarzy. Wiedziałem z poprzednich doświadczeń, że wszystko zależy od tego, na jakim etapie jest proces warzenia piwa. Kiedy się dowiem, że je uwarzono, będzie to znaczyło, że nadszedł czas. Dla pewności wysłałem Matthieu do wsi, gdzie miała się odbyć ceremonia, z prezentem w postaci tytoniu dla jednego z jego krewnych, który tam mieszkał. Niech dadzą znać, gdy nadejdzie pora.

Tymczasem miałem wiele innych zajęć, ponieważ rozpocząłem badania nad miejscowymi uzdrawiaczami i ich remediami. Ale skoro mogłem zasadnie liczyć na kilkutygodniową zwłokę, zdecydowałem się podjąć pewną wyprawę, która mogła stać się moim, rzeczywiście poważnym, wkładem do antropologii. Zamierzałem odwiedzić plemię Ninga w celu zbadania rytualnego odjęcia męskich piersi - „brakującej mastektomii”, o której wspominali moi informatorzy z plemienia Dowayów.

Od samego początku było jasne, że Matthieu nie chce iść ze mną do Ninga. Zapewniał mnie, że ścieżki są bardzo niebezpieczne. O tej porze roku nikogo we wsi nie zastanę. Nikt tam nie posługuje się znanym nam językiem. Nikt nie będzie ze mną rozmawiał. Ninga są złymi ludźmi.

Jednym z najbardziej przygnębiających dla antropologa odkryć jest to, że prawie wszystkie ludy czują silną nienawiść a także strach i odrazę - do ludów mieszkających z nimi po sąsiedzku.

Od pewnego pielęgniarza w miejscowym szpitalu dowiedziałem się, że naczelnik Ninga przebywa w Poli, więc postanowiłem go wytropić. Całymi godzinami krążyłem wśród położonych na obrzeżach chat. Po raz kolejny dla wszystkich stało się jasne, czego biały człowiek naprawdę szuka, choć protestuje i udaje oburzenie. Nie zdawałem sobie dotychczas sprawy, że skomercjalizowany występek był w tym małym miasteczku tak rozwinięty. Niezmordowanie oferowano mi szeroką gamę usług. Miałem też niefortunne spotkanie z funkcjonariuszem policji, który wyłonił się z jednego z domostw w stanie niedbałym i przekonywał mnie usilnie, że prowadzi dochodzenie w sprawie nielegalnego spożywania alkoholu.

Dopiero o zmroku, zmęczony, spocony i zły, znalazłem naczelnika Ninga i zostałem przywołany przed jego oblicze przez małego obdartusa, którego wynająłem za przewodnika. Techniki ukrywania się naczelnika Ninga były najwyraźniej równie dobre jak techniki Zuuldiba.

Naczelnik, karzeł owinięty w jaskrawoczerwone suknie z grubej flaneli, wyglądał niczym pomocnik Świętego Mikołaja. Spod sukien wystawały filuternie czubki lśniących, białych butów. Kiedy wszedłem na jego posesję, rzucił się na mnie niczym rozentuzjazmowany terier, ściskał mnie z zapałem, tuląc twarz do mojego żołądka, i zapewniał, że bardzo się cieszy z tej wizyty.

Siedliśmy na dwóch odwróconych do góry nogami skrzynkach do przewożenia towarów i rozpoczęło się posłuchanie - mały ulicznik występował teraz w roli tłumacza. Wyraziłem wielkie zadowolenie ze spotkania z naczelnikiem oraz wyjaśniłem, że celem mojej misji w tych stronach jest badanie rozmaitych „zwyczajów”. Przytakiwał z powagą.

Słyszałem wiele interesujących rzeczy o Ninga i moje serce pragnie odwiedzić ich wioskę, by ich poznać. Na ogół tego rodzaju podchody były milej widziane, niż gdybym po prostu powiedział „...aby obejrzeć piersi mężczyzn...”

Naczelnik uśmiechnął się życzliwie na tłumaczenie moich słów. Słyszał, że przebywam wśród Dowayów - jego dobrych przyjaciół. Z całego serca pragnie zabrać mnie do swojej wioski i chętnie porozmawia ze mną o życiu jego ludu. Słyszał, że jestem prostolinijny. Zerknął ku mnie nieśmiało. Ma tylko jeden problem. Jest biednym człowiekiem, nie może więc podjąć mnie tak, jak zapewne bym sobie życzył. Niemniej jest człowiekiem dumnym. Nie mógłby przyjąć mnie w sposób, który by mnie rozczarował. Westchnął. Zna tylko jedno wyjście. Muszę kupić kozę. Wystarczy tysiąc franków. Mogę dać mu pieniądze już w tej chwili. Zawahałem się. Jeszcze nigdy nie spotkałem się z tak otwartym żądaniem gotówki. Trudno było wyczuć, czy moment sprzyjał negocjacjom, męskiej twardości czy spontanicznej szczodrości wolnej od targów. Antropologia niestety wymaga zawsze dawki hipokryzji i kalkulacji. Szybki przegląd kieszeni uświadomił mi, że mam jedynie pięćset franków, szczodrość należało więc wykluczyć.

Niestety, wyjaśniałem, ja także jestem biedny. A ponieważ nie jestem naczelnikiem, nie przywykłem do jedzenia całej kozy, mogę zatem dać naczelnikowi pieniądze za połowę kozy - pięćset franków. Wyglądał na rozczarowanego. Skoro już zrobiłem taki kawał drogi i dowiedziałem się o zjawisku tak bardzo interesującym jak usuwanie brodawek sutkowych u mężczyzn, głupotą wydawały się targi o kwotę niewiele większą od jednego funta szterlinga. W każdym razie zawsze w ten sposób przekonywałem sam siebie, nim uległem. Dodałem więc, że przyniosę naturalnie naczelnikowi prezent, „goście nie przychodzą z pustymi rękami”.

Twarz naczelnika wyraźnie się rozjaśniła i uzgodniliśmy, że za tydzień nasz tłumacz przyjdzie po mnie do wioski i razem udamy się w góry. Kiedy wstałem, by wyjść, naczelnik rzucił się na mnie ponownie - nie oponowałem, gdy tulił mnie do siebie. Chwycił moją dłoń i przycisnął ją mocno do serca.

- Biali ludzie i czarni ludzie są braćmi - zauważył. - Tyle tylko, że biali są sprytniejsi.

Nie bardzo wiadomo, jak na coś takiego odpowiedzieć. Ogołocony z gotówki, wcale nie czułem się sprytniejszy, zarzuciliśmy więc temat.

- Niech się pan za długo nie kręci po okolicy - ostrzegał poważnie. - Tu jest bardzo dużo złych kobiet.

Chyba wiedziałem, dokąd powędruje moje pięćset franków. Minęło dziewięć dni, a ja wciąż nie miałem żadnej wiadomości od naczelnika Ninga. Afrykańskie pojmowanie czasu jest nieco mniej rygorystyczne aniżeli nasze. Z zażenowaniem wspominam odwiedziny zaklinacza deszczu, który przybył na moje pożegnalne przyjęcie spóźniony o cały dzień i był święcie przekonany, że zachowaliśmy dlań jego porcję alkoholu.

Wciąż jednak chciałem mieć nadzieję, że moja wizyta u naczelnika pozbawionych brodawek Ninga nie poszła na marne. Wczesnym świtem wyruszyłem więc z Matthieu do Poli ponownie. Matthieu przewidywał wszystko, co najgorsze. I znów trzeba się było dobrze nachodzić. W gospodarstwach domowych, gdzie jest wiele żon, występuje często element nomadny w organizowaniu miejsc do spania. Ludzie, skuleni przy ogniskach, naciągali na siebie koce, chroniąc się przed porannym chłodem i czekając na jedzenie lub ciepłe piwo. Zewsząd dobiegały odgłosy plucia.

Dom naczelnika był pusty. Nikt nie wiedział, dokąd jego gospodarz się udał. Nikt nie wiedział, kiedy wróci. Matthieu tłumaczył to faktem, że Ninga są złymi ludźmi. Postanowiłem skorzystać z pomocy mojego informatora ze szpitala.

Ponieważ po drodze znajdował się dom sous prefeta, uznałem za stosowne złożyć mu wizytę kurtuazyjną. Jego drobna sylwetka już pochylała się nad biurkiem założonym stertami papierów. Kiedy uścisnęliśmy sobie dłonie, na twarzy sous prefeta pojawił się szeroki uśmiech. Pomachał kartką papieru.

- Mam tu raport policji dotyczący pańskiej osoby. Najwyraźniej bywa pan u panienek.

Im goręcej zaprzeczałem, tym większą miał przyjemność, nie dając mi wiary. Przeszliśmy wreszcie do tematu naczelnika Ninga.

- Naczelnik Ninga? Ależ ja mogę panu powiedzieć, gdzie on jest - rozparł się w fotelu i przybrał anielski wyraz twarzy. - Odesłałem go do wioski. Daje zły przykład, włócząc się po mieście, pijąc i cudzołożąc. Jakże młodzi ludzie mają szanować naczelnika, który tak się zachowuje? Odesłałem go, niech należycie zbiera podatki. - Pogroził mi palcem. - Pan też się lepiej zachowuj, bo i pana odeślę do domu.

Rozmowa zeszła na temat obrzezania. Podejście do tej kwestii było w przypadku sous prefeta skażone ogromem nierozwiązanych problemów administratora pochodzącego z jednej kultury, a zarządzającego ludźmi innej kultury. Jako muzułmanin, uważał obrzezanie za rzecz dobrą samą w sobie. Ponieważ obrzezanie właściwe jest wysoko rozwiniętym cywilizacjom, powinno być propagowane także wśród pogan. Wiedział jednocześnie, że tutejsze obrzezanie jest wyniszczające, niebezpieczne i kosztowne. Wolał zatem, i miał to w zwyczaju, rozsyłać po wsiach pielęgniarzy z zadaniem przeprowadzania zabiegów, zamiast zezwalać miejscowej ludności na dokonywanie obrzezania „brudną motyką”. Pielęgniarze cięli bardziej umiarkowanie i stosunkowo czyściej, chociaż warunek, że każdą ranę należy zanurzyć w alkoholu, musiał w dużym stopniu potęgować ból. Sous prefet nie wiedział jednak, że niektórzy starsi, niezadowoleni z takiego załatwienia sprawy, dokonywali powtórnego obrzezania chłopców, ledwie pielęgniarz znikał z horyzontu. Humanitarne względy dobrego administratora przyczyniały się zatem do znacznego zwiększenia bólu, cierpień i śmiertelności wśród chłopców - wedle najlepszych tradycji z czasów kolonialnych.

Podczas tej rozmowy usłyszałem po raz pierwszy o programie dotyczącym wody, której brak miał być największym problemem przyszłości. Sous prefet, przy współudziale Korpusu Pokoju, powziął decyzję, że do miasteczka trzeba doprowadzić wodę pitną. Wracając do wioski, nie zdawałem sobie sprawy, jak zawiła okaże się ta kwestia. Bardziej interesowały mnie badania nad „brakującą mastektomią”.

Jedną z podstawowych zasad przestrzeganych przez armię brytyjską była zawsze zasada: „Jeśli masz wątpliwości - atakuj!”. Przyszedł właśnie czas, by zastosować ją w moich badaniach terenowych. Zuuldibo potwierdził, że kilku mężczyzn w naszej wiosce zna ścieżki prowadzące do Ninga, wymagają one wszakże niebezpiecznej wspinaczki. Da mi jednego, który jest silny, inteligentny, uczciwy i tak dalej. Postanowiłem wyruszyć z pierwszym brzaskiem. Matthieu okazywał wielkie niezadowolenie. Skoro Ninga w mieście byli tacy źli, Ninga w górach będą jeszcze gorsi.

- To nie jest dobra pora na wspinanie się po górach - twierdził: - Może padać. Zmokniemy kompletnie. Nie będziemy miełi co pić.

Następnego ranka, jeszcze nim wstał dzień, przed moją chatą rozległo się uprzejme pochrząkiwanie, zbyt eleganckie, jak na kozie. Przed chatą stal trzęsący się z zimna nieborak w podartych krótkich spodenkach i wspaniałej czerwonej beatlesowskiej czapeczce. W ręce trzymał kolorowego ptaka - nie papugę, ptaka przypominającego raczej zimorodka. Był to przewodnik, którego przysłał mi Zuuldibo - chłopię może ośmioletnie. Piliśmy kawę, siedząc na kamieniach i rozmawiając. Okazało się, że matka chłopca pochodzi z plemienia Ninga - wyszła za Dowaya - a on sam wielokrotnie przeprowadzał bydło z wysokiego płaskowzgórza do doliny. Jego znajomość rzeczy była niepodważalna. Matthieu obudził się z pewnym trudem. W godzinę później wyruszyliśmy z aparatem fotograficznym, notatnikiem, tytoniem - wyposażeniem typowym dla etnograficznego rzemiosła.

Nasz przewodnik posadził sobie ptaszka na czapce niczym symbol wyzwania do walki i poszedł przodem. Matthieu wlókł się ponuro z tylu, utyskując na nie odpowiadające jego wymaganiom śniadanie.

Po dnie doliny snuły się wstęgi wełnistej mgły. Chlupocząc w gęstym błocie, szliśmy pomiędzy odłamkami skał do podnóża gór. Z mgły niespodziewanie wyłoniło się przestraszone bydło, które, sapiąc i prychając, umknęło z łomotem w wysokie trawy. Było bardzo zimno, wszyscy patrzyliśmy na horyzont z nadzieją, że wkrótce ukażą się choćby słabe promienie słońca i nas ogrzeją. Ptaszek nastroszył pióra i zaszczebiotał cicho raz i drugi.

Po półgodzinie napotkaliśmy grupę ludzi zmierzających na pogrzeb do wioski poniżej Kongle. Dźwigali naczynia z bąbelkującym piwem i suchą, trzeszczącą bydlęcą skórę do owinięcia zwłok. Byli w doskonałych nastrojach wobec perspektywy posilenia się mięsem z zabitych na tę okazję zwierząt:

Dobrze, że nie było z nami Zuuldiba. Nie zgodziłby się, by piwo poszło dalej bez degustacji. Żałobnicy żartowali wesoło z mojej częstej, wręcz sępiej, obecności na pogrzebach Dowayów. Wymieniliśmy tytoń na górskie banany i tamci ruszyli w drogę, kopcąc radośnie - papierosy zwinęli z kartek mojego notatnika. Mały przewodnik nakarmił ptaka bananem, posadził go z powrotem na czapce nałożonej zawadiacko na bakier i zaczęliśmy się wspinać.

Wspinaczka nie należała do przyjemnych. Ścieżka była przeważnie bardzo wąska, kruche krawędzie opadały stromo ku leżącym w dole skałom. Wilgotny granit jest bardzo śliski i bezlitosny dla tego, kto straci grunt pod nogami. Ilekroć któryś z nas dotknął roślin rosnących bujnie w szczelinach, ciężkie krople rosy spływały mu po karku i ramionach. Niebawem znaleźliśmy się przy głębokiej rozpadlinie zaśmieconej potłuczonymi butelkami i rozbitymi kalebasami. Nasz przewodnik zatrzymał się i wskazał to miejsce, twierdząc, że jest ono zamieszkane przez potężnego ducha ziemi; nakłaniał przy tym do złożenia ofiary z pożywienia, które z sobą nieśliśmy. Oddałem banana i kawałek czekolady. Matthieu, dość niechętnie, poświęcił odrobinę kawy rozpuszczalnej i wędzonego mięsa, które trzymał w sekrecie na dnie swojej torby - na wszelki wypadek. Przewodnik pokiwał z uznaniem głową i ruszył dalej, z ptaszkiem podrygującym w rytm ruchów jego ciała, gdy chłopiec podciągał się na skałach. Wkrótce nadleciały muchy, by nas dręczyć i sycić się naszym potem. Uwijały się wściekle tuż koło naszych oczu. Słońce grzało coraz mocniej i mocniej. Nie mogąc złapać tchu, wykończony przez muchy, posiniaczony, zadziwiłem moich towarzyszy żądaniem odpoczynku.

Nie było mi jednak dane go zażyć. Ścieżki tej używało także bydło. Kości mniej zgrabnej sztuki pokazano mi ku przestrodze na jednym z trudniejszych odcinków. Coś, co zapewne miało związek z wysokością, stymulowało masywne przeżuwacze do oddawania stolca. Wszędzie pełno było krowich placków, na których ucztowały muchy, bez wahania zresztą dające pierwszeństwo naszym wydzielinom. Słońce tymczasem grzało już bardzo mocno i należało co prędzej zejść mu z drogi.

Matthieu złorzeczył krowim plackom, mając je za kolejny dowód na niegodziwe zachowanie Ninga. Schodząc do doliny, zostawiają bydlęce łajno na polach Dowayów. A to, jak zapewniał, sprawia, że rosną chwasty, przysparzając Dowayom ciężkiej pracy.

Zacząłem podejrzewać, że Matthieu nie jest bezstronnym obserwatorem.

Wkrótce potem dotarliśmy do obrzeży wioski. Bliskość wsi w Afryce Zachodniej poznaje się zwykle po nieomylnych znakach. Po pierwsze przechodzi się przez pola. Często słychać tępe odgłosy uderzeń tłuczka w moździerzu, kiedy kobiety oddzielają ziarno od plew, lub ich śpiew, gdy ścierają ziarna na kamieniu. Nieuchronnie pojawiają się też rozbiegane, wrzeszczące dzieci. Częściej niż rzadziej słyszy się śmiech. Z tej wioski dochodziła jedynie głęboka cisza.

Niebawem stało się jasne, że musiała wydarzyć się tu jakaś demograficzna katastrofa. Gdy domostwo stoi puste, zwykle jest zaniedbywane. Pod tropikalnymi deszczami glina, z której robi się chaty, szybko wraca do swego stanu wyjściowego i po chacie czy spichlerzu nie pozostaje nic poza żałosnymi kręgami z kamieni, służącymi za fundament. Jest to smutne dla archeologów, lecz radosne dla ekologów. Ta wioska zdawała się składać z samych rozpadających się domostw. Za parę lat nie będzie nawet śladu obecności człowieka w tym miejscu, gdzie kiedyś całe rodziny żyły i umierały. Pomiędzy wyludnionymi obejściami poszliśmy ku centralnemu punktowi wsi, tam siedliśmy na murze z kamieni, a nasz mały przewodnik udał się na poszukiwanie niechętnego nam gospodarza.

Matthieu skorzystał z długiego oczekiwania, by zaszczycić mnie szczegółowym wyliczeniem wielu obserwacji, które poczynił podczas drogi i które utwierdziły go w negatywnej ocenie tubylców. Gdzie się wszyscy podziali? Co się stało? Najwyraźniej Bóg pokarał ich za niegodziwe postępowanie. Wypowiedział to zdanie ze znaczną satysfakcją. Opuścili swoją okropną siedzibę. Teraz będą źli gdzie indziej.

W końcu naczelnik się pojawił. Jego przybycie poprzedziły rytmiczne głuche dźwięki, ale nie był to akompaniament sławiącego swego pana bębnisty, jak z początku myślałem.

Zdziwiło mnie, że poprzednim razem nie zauważyłem zniekształcenia jego stopy, które sprawiało, że kulał. Wspinaczka musiała być dla niego prawdziwą męką.

Mimo ułomności znów skoczył na mnie niczym terier, omal nie zrzucając mnie z murku. Przycisnął moją dłoń do piersi i piał z zachwytu nad moją wizytą. Kiedy stanąłem wreszcie na nogi, spostrzegłem kątem oka Matthieu, krzywiącego się z niesmakiem. Pojawiły się dwie butelki kupionego w sklepie piwa. Po krótkiej wymianie poglądów z Matthieu - na migi - mającej rozstrzygnąć, czy jedną z nich wypijemy na spółkę, została wyjęta trzecia butelka i, ku niezadowoleniu naczelnika, wręczona Matthieu. Jeśliby ocenić tę butelkę w kategoriach ludzkiego wysiłku, który trzeba by włożyć, by uczynić ją dostępną w tamtym miejscu i w tamtym czasie, była to najdroższa butelka piwa pod słońcem.

Naczelnik wyjaśnił mi, że zmusiły go do powrotu obowiązki publiczne; ponadto śniło mu się, że jedna z jego żon jest chora, i trosce o jej dobre samopoczucie dał pierwszeństwo przed zasadami dobrego wychowania. Pokiwałem głową ze zrozumieniem. Zaraz wskaże chatę dla Matthieu i dla mnie, spotkamy się znów wieczorem, kiedy trochę odpoczniemy. Jest tylko jeden mały kłopot. Kiedy poznaliśmy się w mieście, zapłaciłem mu za połowę kozy. Nie jest jednak rzeczą możliwą zabić tylko pół kozy. Czy teraz chwila jest dogodna, bym dopłacił za drugą połowę? Jeśli tak - nie zostanie pobrana opłata za korzystanie z chaty.

Zapłaciłem. Matthieu kręcił głową i mamrotał o „złych ludziach”.

Chata, którą nam przydzielono, zaliczała się do najohydniejszych, jakie kiedykolwiek widziałem. Z jednej strony zjedzone przez termity krokwie zawaliły się i cała przegniła strzecha zwisała wzdłuż ścian, zostawiając tę część chaty bez dachu. Miałem nadzieję, że nie będzie padało. Nasz młody przewodnik pożegnał się z nami, ale obiecał wrócić później, by wystąpić w roli tłumacza.

- Zanim odejdziesz - spytałem - powiedz mi jeszcze: ilu Ninga tutaj mieszka?

Zamilkł i podjął skomplikowane obrachunki, którym towarzyszyło częste wznoszenie oczu do nieba. Uśmiechnął się.

- Dwudziestu sześciu!

Pozostawiwszy mnie wielce zdziwionym, wsadził ptaka do czapki, czapkę nasadził na głowę i ruszył do współplemieńców matki.

Może powinienem był zadać to pytanie wcześniej, ale ze sposobu, w jaki Dowayowie mówili o swych sąsiadach, wnioskowałem, że Ninga to plemię podobne do tego, jakim są Dowayowie. Nikomu nie przeszło nigdy przez myśl powiedzieć mi, że jest ich tak niewielu. Kiedy pytałem później o to naczelnika, mętnie wyjaśniał; co stało się z jego ludźmi - tak jakby się jedynie gdzieś zapodziali. W przeszłości było ich więcej. Ale chorowali. Niektórzy odeszli w następstwie jakiegoś sporu. Niektórzy wżenili się w inne plemiona. Wokół ziem Ninga osiedliły się rodziny fulańskie, aby korzystać z pastwisk w porze suchej, ponieważ wysoko w górach zawsze jest woda. Wiele z pustych domostw, które widzieliśmy, należało do Fulanów, którzy byli teraz daleko ze swoimi stadami. Wyglądało na to, że za parę lat Ninga nie będą istnieli.

Spadło to na mnie jak grom z jasnego nieba: Faktem jest, że niektóre ludy, którymi zajmowali się badacze w Ameryce Południowej, są niewiele liczniejsze. Choroby, wysiedlenia, działania wojenne znacznie zredukowały ich populację. Praca badawcza nad ludem tak zdziesiątkowanym byłaby w równym stopniu zadaniem dla archeologa, co dla antropologa. Biorąc pod uwagę znaczenie „brakującej mastektomii”, dobrze, że trafiłem do Ninga przynajmniej w tym krytycznym momencie.

Kiedy jakaś grupa ludzi traci swą tożsamość, antropolog najbardziej żałuje tego, że zanika jedyny w swoim rodzaju obraz świata, obraz, który powstał w wyniku tysięcy lat przemyśleń i wzajemnych oddziaływań: w rezultacie nasze pojęcie o zakresie ludzkich możliwości ulega zawężeniu. Ważność odrębnego ludu z punktu widzenia antropologa nie ma więc nic wspólnego z liczbami.

Podczas kolacji u naczelnika rzeczywiście podano kozę. Są jednak kozy i kozy. Młoda koza jest delikatna i soczysta. Kozy rodzaju żeńskiego bywają dobre nawet wtedy, gdy są żylaste. Stare kozły natomiast to zupełnie co innego. Tutejsze kozły są tak śmierdzące, że idąc górską ścieżką, można bez pudła stwierdzić, czy kozioł szedł nią w ciągu ostatnich dziesięciu minut. Mięso kozła pachnie jak brudna pacha. Trudno znaleźć dość pikantną przyprawę, by złagodziła odór. Specyficzny smak przebija wszystko nader wyraźnie.

Naczelnik wyjaśnił, że na naszą cześć zabito największą a zatem pewnie i najstarszą - kozę z jego stada: Dano nam do zrozumienia, że to dla nas wielki honor. Unoszący się zapach niewątpliwie świadczył o tym, że wspomniana koza była rodzaju męskiego. Moje zachodnie podniebienie cierpiało, ale musiałem jeść. Także mojemu Matthieu - choć raz - nie szło najlepiej; jego nieustający apetyt na mięso zniknął w zetknięciu z kuchnią ludu Ninga. Za to naczelnik wyglądał na niezmiernie zadowolonego, pożerając wielkie kawały czarnego, cierpkiego mięsiwa. Dołączył do nas mężczyzna, którego nazywano bratem naczelnika. W Afryce określenie tego rodzaju może jedynie wskazywać na fakt, że mężczyźni pochodzą z tej samej wsi. Za pokrewieństwem biologicznym przemawiało to, że mężczyzna ów był garbaty. Nasz mały przewodnik pojawił się znowu i przykucnął z szacunkiem w pewnej odległości od nas. Podano mu gorsze danie, składające się z przypalonych jelit w oleju. Usiadł i schrupał je z radością. Jako dodatek do jedzenia naczelnik zaproponował wielką kalebasę dobrego, świeżego mleka. To był naprawdę luksus. Zimne, tłuste mleko, pierwszy raz piłem coś takiego w Afryce. Gratulowałem naczelnikowi jakości mleka, jakość mięsa pomijając milczeniem. Naprawdę dobrze się złożyło, że w okolicy wioski osiadło wielu Fulanów, mówił naczelnik, gdyż Fulanie są wspaniałymi pasterzami. Bydło Fulanów daje mleko dobre do picia, w przeciwieństwie do karłowatego bydła Dowayów. Ponadto długo zachowuje świeżość, gdyż Fulanki siusiają do niego, by się nie zsiadało. Od tej chwili piłem znacznie powściągliwiej.

Nienawykły do towarzyskich zebrań, naczelnik tak zaraźliwie okazywał zmęczenie, że wkrótce nikt nie potracił opanować ziewania. Umówiliśmy się jednak, że następnego dnia odwiedzimy razem miejsca kultu i naczelnik wyjaśni mi podstawy kultury Ninga.

Pierwsza noc potwierdziła najgorsze przewidywania Matthieu. Nasza chata okazała się miejscem osobliwie niesprzyjającym odpoczynkowi. Przez posesję nieustannie przechodziło bydło - zwierzęta ciągnęły markotnie to w jedną, to w drugą stronę. Zaczęło padać - wielkimi, lepkimi kroplami. Matthieu i ja skuliliśmy się w jednej części chaty, na zewnątrz bydło dudniło i obijało się o ściany, a coraz większa kałuża wody spływała po ziemi w naszą stronę. Wreszcie zamykająca wejście mata z trawy wpadła do środka i gromada spanikowanych kóz wtargnęła do chaty w ucieczce przed deszczem. Sądząc po smrodzie, należało wnioskować, że w przeważającej większości były to kozy rodzaju męskiego. Wioska najwyraźniej specjalizowała się w ich hodowli. Prawdopodobnie chata zwykle stanowiła schronienie dla tych zwierząt i to my byliśmy tutaj intruzami. Krzyki i razy nie skutkowały. Odwzajemniane były podrzucaniem niebezpiecznie wyglądających rogów i tupaniem kopytami. Wrzeszczeliśmy ogarnięci furią. Kozy spoglądały na nas z wrogością. Wreszcie, doprowadzony do rozpaczy; zapaliłem parokrotnie moją lampę błyskową, co wyprowadziło zwierzęta na zewnątrz. Ostatni stary kozioł, uciekając, zostawił pożegnalną salwę śmierdzących bobków.

W tymże momencie zrezygnowaliśmy z ambicji bycia dobrymi gośćmi. Matthieu rozebrał zbutwiałe, mniejsze belki z jednej strony dachu, a wtedy ja rozpaliłem ogień wiązką strzechy. Wkrótce płonęło pokaźne ognisko i mogliśmy zdrzemnąć się choć trochę; oparci o ścianę.

Matthieu pocieszał się czytaniem francuskiego wydania Biblii. Niestety, nigdy nie nauczył się czytać po cichu, recytował więc wers za wersem poważnym głosem, co w niewielkim stopniu poprawiało ponury nastrój miejsca.

Następnego dnia stwierdziłem z zadowoleniem, że naczelnik był jedynie nieco mniej zmęczony od nas. Wyruszyliśmy na szybkie oględziny miejsc kultu religijnego i przedmiotów używanych podczas obrzędów - więcej to miało wspólnego ze zwykłą turystyką niż poważną antropologią. Ale nie czaszki, naczynia i tańce były obiektem mojego zainteresowania. Zwróciłem na nie zaledwie przelotną uwagę. W poszukiwaniu „brakującej mastektomii” szczególnie istotne wydawało się unikanie uprzedzających pytań. Chciałem spontanicznie wypowiedzianych informacji, dlatego Matthieu i ja patrzyliśmy i czekaliśmy. Już przy pierwszym stosie czaszek przodków, wszystkich ewidentnie rozpołowionych toporem, uśmiechnęło się do nas szczęście. Podobnie jak inne grupy pogan w tej okolicy, Ninga zdejmują ubranie, nim zbliżą się do świętości. Kuśtykając w stronę szczątków swych praojców, naczelnik zrzucił długą bezkształtną szatę. I oto w końcu każdy mógł zobaczyć: w miejscu, gdzie powinny znajdować się u mężczyzny brodawki, widniały dwie bezbarwne płaskie plamy. Przyznam, że była to chwila radości, której nie dzielił ze mną wszakże Matthieu. Piersi naczelnika nie wzbudziły w nim najmniejszego zainteresowania. On myślał o czym innym. Zastanawiał się nad amputowanymi palcami.

W zimnej i wilgotnej twierdzy gór Ninga byli gnębieni przez reumatyzm i artretyzm, zwłaszcza jeśli o kończyny chodzi. Palce u rąk i nóg, jak się zdaje, miały szczególną skłonność do sprawiania kłopotów „starym ludziom” - czyli każdemu, kto przekroczył czterdziestkę. Drastyczną reakcją cierpiącego było często odjęcie kłopotliwego stawu toporem lub motyką. Podczas czytania Biblii poprzedniej nocy Matthieu natknął się na sformułowanie: „Jeśli twoja ręka jest dla ciebie powodem grzechu, odetnij ją”*[* Ewangelia według św. Marka, 9, 43. Cytat z Biblii Tysiąclecia.]. Matthieu nie mógł zrozumieć, dlaczego zatwardziali poganie, jak Ninga, stosowali praktyki najwyraźniej zaczerpnięte z wiedzy biblijnej, choć wciąż uparcie tkwili w zabobonie. Kwestia ta stała się jego obsesją, wyzwaniem wobec wyraźnej linii oddzielającej złe zachowania - pogańskie, od dobrych - chrześcijańskich. Wyjaśniał mi tę trudność, gdy naczelnik mamrotał i szeptał do umarłych oraz skrapiał czaszki piwem. Stanowiliśmy komiczny model świata w skali mikro. Poganin krzątał się wokół swoich czaszek, nieświadom mojej obsesji na punkcie męskich sutków, a religia Matthieu została poddana próbie z powodu amputowanych palców. Doprawdy można było poczuć się idiotycznie.

Przyłączył się do nas garbaty brat naczelnika i chlapnął piwem na czaszki. Kiedy się do nas odwrócił, z przyjemnością stwierdziłem, że i jemu brakuje brodawek. W drodze powrotnej do chat próbowałem przejść do tematu amputacji poprzez rozmowę o obrzezaniu, mając nadzieję, że Ninga wiążą je jakoś w swoim sposobie myślenia. Czy naczelnik przedstawia mi cały opis? Tak. Czy może coś pominął? Nie. A co z nacinaniem skóry? Dowayowie na przykład często nacinają skórę w geometryczne kształty. Czy Ninga także tak czynią? Nie, Ninga tylko odcinają palce. (Matthieu sprawiał wrażenie załamanego Czy Ninga piłują zęby podczas obrzezania? Może niektórzy.

W tym momencie zbliżyliśmy się do kobiety z odsłoniętymi piersiami, która została przedstawiona jako siostra naczelnika. Wyglądało na to, że jej piersi także zostały poddane operacji. Zaczęła mi świtać okropna prawda. Rezygnując z ostrożności wskazałem jej biust. Czy urodziła się z takimi piersiami, czy też (chytrze to wymyśliłem) zrobiono to, by uczynić ją piękniejszą?’ Wszyscy się roześmiali. Oczywiście taka się urodziła. Kto by usuwał brodawki? Coś takiego bardzo by bolało.

Stało się jasne, że cokolwiek przydarzyło się plemieniu Ninga, jego członkowie byli przede wszystkim genetycznie zniekształceni. Szpotawe stopy i karłowatość naczelnika oraz garb jego brata, zniekształcone brodawki ich wszystkich - stanowiły integralną część tej samej dziedzicznej anomalii, a nie, jak domniemywałem, symbolizmu kulturowego. Gorzkie rozczarowanie ustąpiło miejsca poczuciu absurdu. Matthieu i Ninga stali i patrzyli, a ja siedziałem na kamieniu w zaczynającym właśnie padać deszczu i śmiałem się bez wyraźnego powodu przez kilka minut.

Po kolejnej męczącej nocy samopoczucie - jeśli chodzi o mój eksperyment - miałem lepsze, niż mógłbym przypuszczać. Nawet zaniepokojenie Matthieu stopami tubylców wydawało mi się bardziej uzasadnione.

Wczesnym rankiem, zanim wyruszyliśmy w drogę powrotną, odwiedził nas pewien nieznajomy Ninga i poprosił, byśmy poszli za nim. Ktoś chciał się z nami zobaczyć.

Poprowadził nas przez wioskę do domostwa może jeszcze bardziej zniszczonego niż nasze. Na zewnątrz w pierwszych promieniach słońca siedziała w kucki stara kobieta. Piersi miała obkurczone i puste, twarz pooraną zmarszczkami i dziwnie kontrastującą z włosami - grubymi i obciętymi jak u nastolatki. Przypadła mi do kolan i przemówiła w języku Dowayów. Słyszała, że biały człowiek wrócił, i chciała zobaczyć białego człowieka jeszcze raz, nim umrze. Łamiącym się, cienkim głosem jęła opowiadać historię swego życia. Najwyraźniej urodziła się w plemieniu Dowayów. Nie wiedziała, ile lat temu. Jaka młoda dziewczyna była nałożnicą żołnierza, białego człowieka. Zniknęła w chacie i zaczęła grzebać w powgniatanym blaszanym kufrze. Jej syn, który zapewne wysłuchał już tej opowieści wiele razy, wyglądał na bezgranicznie znudzonego. Po trwających przez pewien czas poszukiwaniach pojawiła się z wypłowiałą fotografią przysadzistego młodzieńca w mundurze sierżanta armii francuskiej. Napis na odwrocie mówił, że fotografia była dla „Czarnej Heloise” od Henriego. Kobieta wyglądała na nieskończenie smutną, słysząc to imię po tylu latach. Co się stało z Henrim? Powrócił do swojej wioski. Zostawił jej dwóch synów. Niestety, obaj umarli. Później zabrał ją miejscowy żołnierz, Ninga. Zniknęła i grzebała w kufrze jeszcze głębiej, po czym wróciła z wystawionym w języku francuskim świadectwem dobrego sprawowania i metalowym krążkiem, który wyglądał na pokwitowanie za przymusową pracę przy budowie drogi. Pokazywała mi te rzeczy z dumą. To od Henriego - prezenty. Henri dostał je, ponieważ był dzielny, a potem dał jej. Ciekawiło mnie, czy syn, który mówił po francusku, a zatem prawdopodobnie także potrafił czytać, wiedział o dość nędznym oszustwie sprzed lat. Sądząc po jego błagalnym spojrzeniu; chyba wiedział. Obejrzałem z podziwem aluminiowy krążek i zwróciłem go kobiecie. Kiedy się żegnaliśmy, podkreślała, jak dobry był dla niej biały człowiek, i niedwuznacznymi spojrzeniami dala mi do zrozumienia, że gdyby była parę lat młodsza, nie wywinąłbym się tak łatwo.

Spotkaliśmy się z naszym przewodnikiem, ptaszek znowu harcował po jego czapce, a zeszliśmy w dół, do świata, który stawał się moją normalnością - do świata Dowayów.

Szliśmy, żując banany, zadowoleni, że zostawiamy w tyle chłodne, ponure góry. Nagle coś zatrzeszczało. Moje przednie zęby, wstawione w Anglii na miejsce straconych wskutek wypadku samochodowego, który miałem podczas poprzedniej wizyty w kraju Dowayów, złamały się równiutko na pól, pozostawiając mnie ogłupiałego i szczerbatego.

Jedną z cech ludzi, którzy kiedykolwiek mieszkali w buszu, jest to, że rzadko odczuwają respekt przed cudzymi umiejętnościami. Sami bowiem potrafią budować domy, planować całe wsie i wykonywać mniejsze operacje chirurgiczne z werwą i przekonaniem o swej doskonałości posuniętym do najwyższego stopnia. Wiedząc, że umiejętności dostępnego dentysty będą bardzo podstawowe, samodzielne wykonanie zabiegu uznałem za zdecydowanie rozsądniejsze. Jak zwykle, znalazłszy się w tarapatach, udaliśmy się z Matthieu do misji.

Sztuczne zęby robione są z plastiku, uważałem więc za wskazane wykorzystać do naprawy klej wyprodukowany na bazie żywic. Na szczęście moi przyjaciele z misji, Jon i Jeannie mieli tubkę takiego kleju w zestawie podręcznych narzędzi. Na nieszczęście trzeba było sześciu godzin, by stwardniał. Nadzieją napawała wszak notatka u dołu naklejki, ostrzegająca, że żywica twardnieje szybciej pod wpływem ciepła. W mig znaleźliśmy więc rozwiązanie. Zęby zostały posmarowane ‘klejem, przytrzymane na swoim miejscu dwoma spinaczami do bielizny i ogrzane suszarką do włosów. W gruncie rzeczy cała operacja była tylko trochę bardziej niewygodna niż normalna procedura u dentysty, chociaż w jej trakcie człowiekowi okropnie chce się pić. Dwie próby spaliły na panewce z powodu wilgotności powierzchni, ale i na to znalazł się sposób. Mogliśmy przecież wysuszyć zęby w piekarniku. Przedsięwzięcie należało do ryzykownych. Jon i Jeannie dysponowali bowiem starodawnym piecem, w którym paliło się drewnem, a zatem nie dało się kontrolować temperatury: z przerażeniem wyobrażałem sobie, jak moje zęby się topią. Kucharz dzielnie wydobył je z pieca, świecąc własnym, idealnym, uzębieniem. Mieliśmy szczęście. Zręcznym ruchem nadgarstka Jon chwycił gorące zęby, pacnął po nich klejem i wpiął mi je spinaczami do bielizny. Strumień gorącego powietrza z suszarki do włosów dopełnił dzieła. Kilka następnych minut nie należało do przyjemnych. Zapomnieliśmy uwzględnić fakt, że ciepło zębów przeniknie do korzeni. Ale pozostały na swoim miejscu i trzymały się aż do końca mojej podróży. Jedynym problemem było to, że niespodziewanie zrobiły się zielone, jakby chciały prześcignąć urodą zęby mojego małpiego przyjaciela.

Światło i cień

Kolacja tego wieczora była przemiłym wydarzeniem. Pastor Brown z entuzjazmem zaaprobował projekt zaopatrzenia miasteczka w bieżącą wodę i zwołał naradę. Jego własną najnowszą innowacją była energia słoneczna. Całkiem zasadnie uważał; że to czysty skandal marnować zasoby naturalne i transportować gaz oraz naftę do serca Afryki tylko to po, by je spalać. Studia nad przychodzącymi drogą pocztową katalogami, które uwielbiał, zaowocowały, choć ze stosownym opóźnieniem, wielką płachtą paneli słonecznych zainstalowanych na dachu jego domostwa. Wystarczyło działanie promieni słońca w ciągu dnia, by pojedyncza żarówka świeciła przez kilka nocnych godzin. Pastor natychmiast odciął wszystkie inne źródła energii, co zmusiło rodzinę do krążenia z latarkami, podczas gdy Żarówka płonęła w salonie. Tu też siedliśmy do stołu, mrużąc oczy, jak jeże porażone blaskiem reflektorów aut. Aby zasilić Żarówkę, wybito w suficie wielkie dziury. Okazało się to niezbyt fortunne, albowiem przestrzeń pod dachem wypełniona była po brzegi nietoperzami - ich twarze miały dziwnie szyderczy wyraz. Żarówka je ciekawiła, pikowały więc w dół i zataczały kręgi pod sufitem, rzucając na ściany ogromne cienie. Oślepione światłem, z głuchym łoskotem wpadały na przeszkody albo wplątywały się we włosy biesiadników. Jeden z zadomowionych u pastora kotów korzystał ze sposobności i skakał na chybił trafił w górę, by po kilku próbach wylądować z nietoperzem. Ciągnął go następnie w kąt pokoju i tam pożerał z przerażającym chrupaniem i mlaskaniem. Od czasu do czasu latające szkodniki doprowadzały pastora Browna do stanu niekontrolowanej wściekłości a wtedy pastor strzelał z wiatrówki, którą trzymał przy krześle, krzycząc przy tym donośnie w języku Fulanów. Goście oraz członkowie rodziny padali na podłogę, gdy tymczasem kawałki nietoperzy i okleiny sufitowej wpadały im do talerzy.

Tego wieczoru obecni byli także: miejscowy misjonarz katolicki, lekarz i młody człowiek z Korpusu Pokoju. Panował na strój ekumenicznej życzliwości. Wszyscy uprzejmie wyrażali się o Żarówce i z rozmysłem ignorowali nietoperze. Z błogosławieństwem sous prefeta orzeczono, że miasto: powinno mieć, wspomniane już, zaopatrzenie w wodę pitną. Była to rzeczywiście pilna potrzeba. Większość nieszczęść w okolicy wynikała z chorób przenoszonych przez wodę. Na nic wysiłki i lekarstwa doktora w walce z motylicą i innymi pasożytami, skoro ludzie i tak wracali do rzeki - której wód używano do prania, picia i wylewania nieczystości - by na nowo się zarazić. Rozważano rozmaite rozwiązania. Proponowano zbudowanie kilku studni. To jednak zrujnowałoby miasto finansowo. Studnie ponadto łatwo ulegają skażeniu. Ostatecznie zdecydowano, że wodę należy doprowadzać z którejś z rzek płynących przez wzgórza, gdzie mieszkają Dowayowie. Dokładnie stamtąd, dokąd przyjechałem.

Projekty komunalne tego rodzaju zawsze wydają się bardzo sensowne. Odmowa współpracy zaś - samolubna i nieprzyjazna ludziom. Często jednak są one najeżone trudnościami zarówno natury praktycznej, jak i moralnej. Pobudki pomysłodawców nie zawsze są jasne.

Doktor miał uzasadnioną nadzieję pozbycia się za jednym zamachem głównej grupy swojej klienteli. Większość bowiem śmiertelnych chorób w okolicy wynikała bezpośrednio z korzystania z brudnych ujęć wody, albo też korzystanie z tych ujęć tak osłabiało ludzi, że każda najłagodniejsza infekcja okazywała się śmiertelna. Doktor uznał za beznadziejne leczenie mieszkańców pobliskich wiosek, którzy zakażają się na nowo, ledwo wrócą ze szpitala do domu. Czysta woda to jedyny sposób na przerwanie tego błędnego koła.

Człowiek z Korpusu Pokoju najwyraźniej potrzebował dużego programu z porządnym budżetem, który usprawiedliwiłby jego własną egzystencję i podniósł jego rangę w oczach przełożonych. Jako osoba posiadająca pieniądze i dająca pracę miałby także władzę.

Misjonarzom z pewnością leżała na sercu poprawa warunków życia miejscowych, ale niewątpliwie byli też świadomi faktu, że kontrolowanie dopływu wody osłabi władzę zaklinaczy deszczu, a zatem osłabi wierzenia pogan.

Ja, jako antropolog, znalazłem się naturalnie w najmniej wygodnym położeniu. Chociaż antropologia zajmuje się badaniem ludzi, czyni to jednak w pewien określony sposób zajmuje się nie tyle samą jednostką, ile jednostką jako reprezentantem zbiorowej kultury. Badanie, jak zachowują się ludzie, a wywieranie wpływu na te zachowania to, teoretycznie, dwie różne rzeczy, mimo że żaden antropolog nie pozostawia swego ludu niezmienionym. Nie życząc nikomu tutejszych chorób, wątpiłem, czy projekt będzie mógł zostać zrealizowany inaczej niż kosztem Dowayów. Zabieranie wody ze wzgórz i kierowanie jej do miasteczka będzie przez Dowayów postrzegane jako kradzież ich wody i dawanie jej najeźdźcom, Fulanom. Obecnie nawet Dowayom nie wolno pić wody ze wzgórz bez wyraźnego pozwolenia zaklinacza deszczu. Woda bowiem jest tak naprawdę jego własnością. Woda ma także istotne znaczenie dla nawadniania wzgórz i hodowli karłowatego bydła, które jest jedyną radością Dowayów. Dostatecznie dobrze znałem miejscowe układy, by wiedzieć, że na Dowayów spadnie główne brzemię prac. Oni zaś nie będą chcieli wykonywać ich inaczej, jak tylko na swoich warunkach. Sous prefet był zdecydowany nie tolerować żadnego sprzeciwu wobec czegoś, co miało być dobre dla ogółu. Gdyby Dowayowie nie chcieli pracować dobrowolnie, zostaliby do pracy zmuszeni. Przewidywałem ogrom nieszczęścia i kłopotów dla tych, których zacząłem uważać, w nieuchronnie paternalistyczny sposób, za „moich” ludzi. Prawdą jest, że poczyniono pewne kroki w celu zagwarantowania im dostępu do wody, ale trudno było przewidzieć, jak wielką wagę będzie się przywiązywać do takich ustaleń.

Nigdy się nie dowiedziałem, czym się cała sprawa skończyła. Czy projekt został urzeczywistniony, czy pieniądze po prostu zniknęły gdzieś po drodze jego realizacji, czy plan umarł śmiercią naturalną w goryczy lub ogólnym odrętwieniu. Ostatnie wieści słyszałem od sous prefeta tuż przed moim wyjazdem do Anglii. Wyjaśnił mi on, że ostatnie bilanse sugerowały skierowanie całego strumienia wody do rur, bez jakichkolwiek instalacji udostępniających ją Dowayom - instalacje takie byłyby zbyt kosztowne. Zmiana koncepcji może spowodować pewne niedogodności oraz konieczność dostosowania się do nowych warunków, ale zużycie wody będzie bardziej racjonalne, a w końcu Dowayowie mogą się dokądś przenieść.

Wszyscy z wyjątkiem mnie i nietoperzy dobrze się u pastora bawili i opuścili jego dom w optymistycznym nastroju czynienia dobra. Ja osobiście byłem bardziej niż przygnębiony, gdy samotnie wracałem do wioski. Jako antropolog, nie chciałem, by podupadło znaczenie zaklinacza deszczu. Był wprawdzie starym spryciarzem, ale go lubiłem. Co więcej, był interesującym człowiekiem.

W wiosce tymczasem wyraźnie coś się działo. Z oddali dochodziły ożywione męskie głosy. Powietrze wypełniało jakieś dziwne buczenie. Niebo rozjaśniał tajemniczy blask - jakby jakoś czarodziejska moc przeniosła Żarówkę w głąb buszu.

Strach jest w pierwszym odruchu uczuciem egoistycznym. Prawdopodobnie paliła się któraś z chat. Byłem dziwnie pewien, że moja. A więc wszystkie notatki o miejscowych technikach uzdrawiania, aparat wraz z resztą wyposażenia, dokumenty i nagrania idą właśnie z dymem. Puściłem się biegiem i dotarłem do ogrodzenia z kaktusów zgrzany i rozczochrany.

Gdy nerwowo wyzierałem spoza kolczastych roślin, ukazał się moim oczom dziwny obraz. Kina chyba się na mnie uwzięły. Na publicznym placyku zgromadził się wielki tłum. Bodaj wszyscy Dowayowie zdolni poruszać się o własnych siłach, nie wyłączając kulawych, zebrali się przed kapliczką dla czaszek zarżniętych bydląt.

Przed kapliczką umarłych mężczyzn rozstawiono składany ekran, mieniący się w oślepiającym świetle projektora. Po jednej stronie stała flotylla lśniących landroverów, na których drzwiach widniały, namalowane za pomocą szablonu, insygnia jakiejś agendy ONZ-etu.

Sprzęt był imponujący, choć nie miał ekologicznego powabu Żarówki. Jeden z pojazdów, warcząc cicho i miarowo, dostarczał energii. Z właściwą młodym ciekawością obstąpili go mali chłopcy i wtykali palce w obracające się elementy maszyny, całkowicie ignorując film. W duchu badań doświadczalnych sprawdzali skutki wsadzania luków i strzał do mechanizmu. Wielki, poirytowany mężczyzna w czapce z daszkiem przeganiał ich od czasu do czasu.

Grupa starszych pań Dowayo, przyodzianych w mięsiste liście wdowieństwa, zajęła miejsca w grubej warstwie kurzu pod samym ekranem. Podawały sobie z ręki do ręki kalebasę z orzeszkami ziemnymi, nagryzały dziarsko twarde skorupki i spluwały nimi zgrabnie na jedną stronę, poświęcając filmowi równie połowiczne zainteresowanie, jakim by obdarzyły kozy swoich synów. Prawdziwe zaciekawienie budziło skandaliczne zachowanie jednej z młodych wieśniaczek. Nawymyślały jej przeto z wielką radością.

Głośne rozmowy dochodziły też od strony, gdzie siedziały młode kobiety. Ich oczy były wlepione w ekran, palce śmigały wprawnie nad stosem postrzępionej kory, z której wyplatały półkuliste koszyki. Koszyki uszczelnia się potem od wewnątrz bydlęcym łajnem, by mogły służyć jako pojemniki na żywność.

Matthieu i Zuuldibo nie zauważyli mego przybycia, gdyż właśnie sprzeczali się żywo z zarośniętym białym człowiekiem, najpewniej organizatorem wydarzenia, na temat kwoty żądanej przez naczelnika w zamian za pozwolenie na pokaz filmu w jego wiosce. Zakradłem się po cichu od tyłu i usiadłem na wygodnych korzeniach drzewa. Nie było żadnych małp.

Z późniejszych opowiadań domyśliłem się, że straciłem pierwszą pozycję: film rysunkowy o Tomie i Jerrym. Teraz pokazywano drugi - makabryczną ilustrację związku pomiędzy moskitami i malarią - który miał zachęcić wieśniaków do zabijania moskitów dla ochrony przed malarią.

Była to zesłana mi przez niebiosa okazja do przeprowadzenia małego doświadczenia z zakresu antropologii wizualnej. O takiej aparaturze jak ta antropolog może jedynie marzyć. Podczas poprzedniego pobytu ustaliłem, że wielu starszych Dowayów nie potrafi interpretować fotografii przedstawiających ludzi lub zwierzęta. Po prostu nigdy nie mieli okazji się tego nauczyć. Ciekawe więc było zobaczyć, jak potraktują widziany po raz pierwszy w życiu film. Młodsi mężczyźni bywali naturalnie w mieście i zaznawali wielu uciech nowoczesności, takich chociażby jak kino. Ale stare kobiety z pewnością nigdy nie widziały czegoś choćby w najmniejszym stopniu podobnego. Usadowiłem się wygodnie i sporządzałem listę pytań, które zamierzałem zadać po projekcji. Przy odrobinie szczęścia mógł wyjść z tego zgrabny artykulik.

Literatura podróżnicza jest pełna opisów reakcji naiwnych tubylców na ruchome obrazy. Już wiemy, że niektórzy zaglądają za ekran, szukając ciał kowbojów zabitych dla ich rozrywki z frontu. Inni borykają się z problemami odmiennej natury. Akceptują wprawdzie fakt, że prezentowane im obrazy są nierzeczywiste i niematerialne, ale nigdy nie uwierzą, że kowboje to tylko aktorzy i nie zostali zabici, a jedynie udawali. Antropologowie pokazywali także tubylców z aparatami fotograficznymi i wiele uwagi poświęcili faktowi, że celowali oni owymi aparatami w swoje stopy. Na Dowayach pokaz filmowy nie robił żadnego wrażenia.

Tymczasem na ekranie gromady przenoszących okropną chorobę moskitów śliniły się w odrażający sposób i zatapiały ze zgrzytem kłujki w ludzkich ciałach. Zbliżenia udręczonych, ociekających potem twarzy, pokazywanych zaraz po ukąszeniu, miały sugerować zależność przyczynowo-skutkową. Z głośników usytuowanych na dachu jednego z landroverów leciała wojskowa muzyka, towarzysząc mapie Afryki, na której rozciągały się jakieś ciemne chmury całkiem podobne do plam po winie na obrusie. W tle słychać było niewyraźny francuski komentarz, zagłuszany przez mężczyznę w czapce z daszkiem, który improwizował własną wersję komentarza w języku Fulanów. Starsze panie żuły obojętnie, od czasu do czasu unicestwiając jednego z wielkiej liczby moskitów, które przyleciały do światła i uwijały się, żerując na publiczności.

Zarośnięty biały mężczyzna zauważył mnie wreszcie i zaczął się zbliżać. Obeszliśmy się dookoła, jak obwąchujące się ostrożnie psy. Powiedział, że jest Niemcem. Wydawał się dotknięty, że zainteresowanie filmem o moskitach nie było większe, wyjaśniając z wyraźną satysfakcją, że czasami ludzie czmychają ze strachu przed obrazami wielkich insektów. Na tej podstawie udało mu się rozwinąć filozofię rozmiaru. Ludzie widzą realia tylko wtedy, gdy są one wielkie. Świat można zmienić jedynie przez akt powiększenia. Czyż szkło powiększające nie zmieniło naszego sposobu postrzegania rzeczy? Kamera może zrobić jeszcze więcej. Całkiem niepotrzebnie pomyślałem o żarcie rysunkowym, który kiedyś widziałem, a który przedstawia) wielkiego królika przewracającego nowojorskie drapacze chmur. Podpis brzmiał: „Gdyby to był goryl, ludzie by się bali”. Roztropnie zatrzymałem owo skojarzenie dla siebie. Zazwyczaj, opowiadał Niemiec, wyświetla tylko jeden poważny film, bo inaczej ludziom plączą się informacje, które film próbuje przekazać. Ale ponieważ obraz o moskitach niezbyt się podoba, zastanawia się, czyby nie dać krótkiego podniecającego kawałka o kontroli urodzeń. Dysponuje czymś takim od pewnego czasu, ale dotąd miał obawy przed pokazaniem go publiczności, choćby tylko w części muzułmańskiej. Skoro tutejsi ludzie to poganie, chyba nie byłoby problemu?

Ludzie z Zachodu nieodmiennie zakładają, iż problemy moralne i etyczne są pomysłem wielkich religii, że wina i groźba kary są jedynie zgubnymi pojęciami sprowadzonymi przez fanatycznych misjonarzy. Dowayowie, choć oddają się seksowi pozamałżeńskiemu od najwcześniejszych lat (cudzołóstwo odgrywa w ich aktywności poza pracą taką samą rolę, jak telewizja u nas), są bardzo pruderyjni. Osobom odmiennej płci nie wolno wzajemnie oglądać swej nagości, choćby były mężem i żoną. Uchybienie tej zasadzie mogłoby spowodować poważne skutki. Mężczyźnie groziłaby katatonia, kobiecie - ślepota. Chłopcu nie wolno wiedzieć nic o seksualności jego matki lub siostry. One z kolei byłyby okropnie upokorzone nawet przez napomknienie o seksualności ich męskich krewniaków. Natarczywa obsceniczność męskich rytuałów jest najczęstszym pretekstem do wykluczenia kobiet z najważniejszych przejawów aktywności społecznej. Tylko naprawdę bliscy przyjaciele tej samej pici mogą być nieskromni podczas rozmowy - i przestrzega się tego pod groźbą ustania dobrych kontaktów.

Rozejrzałem się po siedzących kołem widzach i dostrzegłem Marię, trzecią żonę naczelnika, i jej braci, którzy przybyli w odwiedziny z gór; jeden z nich trzymał na kolanach małą córeczkę. Po drugiej stronie widziałem sędziwą matronę z synami i wnukami siedzącymi w ustalonym porządku wokół niej. Pokazanie filmu o jawnie seksualnej treści stanowiło nie lada pokusę. Byłby to naturalnie decydujący test na to, kto rzeczywiście potrafi rozpoznać, co dzieje się na ekranie. Oczyma wyobraźni widziałem już rezultaty - każdy ucieka w swoją stronę, twarze płonące wstydem, zdławione krzyki oburzenia, odwrócone głowy, wzrok wbity w ziemię, genitalia ściskane dłońmi w głębokim zażenowaniu.

W każdym z nas tkwi to coś, co ma ochotę wybić szybę, puścić mysz między zgromadzone ciotki albo zaprawić ich herbaty dżinem. Perspektywa obejrzenia filmu o kontroli urodzeń była niezmiernie nęcąca. Wiedziałem jednak, że dla wieśniaków będzie to przeżycie większe niż chwilowy wstrząs, z którego można by później stroić żarty; wiedziałem, że będą długo i głęboko się wstydzić. Jedynym rozwiązaniem była osobna projekcja dla mężczyzn i osobna dla kobiet.

Późniejsze dociekania wyjaśniły, że film, wyprodukowany przez Szwedów; przedstawiał wyłącznie ludzi białych, których twarze były zaciemnione. Trudno przewidzieć, co Dowayowie zrobiliby z tym fantem. Wydaje się jednak prawdopodobne, że w ogóle nie pojęliby przesłania dotyczącego kontroli urodzeń, a raczej ugrzęźliby w marginesowych detalach. Dowayowie z pewnością nie mają żadnego interesu w kontrolowaniu urodzeń. I w tej kwestii wiele ich łączy z resztą Afryki Zachodniej. Mówi się nawet, z pewną dozą słuszności, że jedyną rzeczą, którą można przesłać pocztą krajową bez ryzyka, by przesyłka została naruszona, są środki antykoncepcyjne. Dowayowie pragną mieć tyle dzieci, ile tylko się da, a bezpłodność jest często podawana jako powód rozwodu. „Czy mężczyzna okopuje pole, by nie zebrać plonu?” - taktownie ujmował tę kwestię Zuuldibo. I nie powinno się tego uważać za pobłażanie samemu sobie, ślepe na ekologiczne niepokoje. Naturalna płodność Dowayów jest tak mała z powodu miejscowych chorób wenerycznych, ubogiej diety i okaleczeń podczas ceremonii obrzezania, a śmiertelność dzieci tak duża; że nie istnieje niebezpieczeństwo eksplozji demograficznej.

Niestety Niemiec odszedł i zaczął się pakować. Korzystając z owego daru niebios, już nazajutrz mogłem rozpocząć badania z zakresu antropologii wizualnej. Najpierw namierzyłem grupę elokwentnych starszych pań, które zebrały się na projekcji i które znałem z imienia. Ich relacje z tego, w czym uczestniczyły, były, co zrozumiałe, całkiem pomieszane. W Afryce Zachodniej rzadko się zdarza, by istnieli aktorzy i widownia oraz by widownia obserwowała w ciszy to, co robią aktorzy. Podział nigdy nie jest tak wyraźny. „Widownia” uczestniczy w poczynaniach „aktorów” w sposób, który usprawiedliwiałby jej usunięcie z większości zachodnich przedstawień.

To, co kobiety pamiętały, to dowcipne komentarze, które, jedna po drugiej, same wygłaszały podczas projekcji. Niektóre z kobiet były ponadto na tyle stare i cierpiące na kataraktę, że miały bardzo mętne pojęcie o tym, co działo się na ekranie. Stało się to dla mnie jasne, gdy stwierdziłem, że każda z kobiet podała mi inną listę przyjaciółek siedzących w ich grupie.

Z młodymi powiodło mi się o wiele lepiej. Było kilka interesujących interpretacji, którym należało się bliżej przyjrzeć. Toma identyfikowano na ogół jako leoparda. Nie miał wprawdzie plam, brakowało mu też pręg, czyli cechy charakterystycznej dla kotów w kraju Dowayów. Koty na tym obszarze są zwykle szarobure i mają ciemne pręgi.

Większość młodych ludzi zadziwiająco zgodnie przedstawiła to, co działo się na ekranie. Co prawda nie oglądałem filmu wraz z nimi, lecz pamiętałem go dobrze z mojej, przeleniuchowanej, młodości. Matthieu i ja pracowicie sporządzaliśmy notatki. Uznaliśmy na przykład za interesujące, że Dowayowie zdawali relację z filmu w formie stosownej do ludowych podań Dowayów, kończąc zwyczajowym: „To wszystko”.

Dopiero po kilku dniach pracy odkryłem, że natychmiast po projekcji wszyscy mężczyźni zgromadzili się, nieco skonfundowani, wokół ogniska i jeden z młodszych - pewien „mieszczuch” obeznany ze sztuką objaśniania obrazów filmowych - opowiedział całą historyjkę w wersji ludowego podania.

Jeśli chodzi o edukacyjny aspekt filmu o moskitach, to obawiam się, że uszedł on uwagi większej części widzów. Zgadzali się natomiast co do tego, że ogromne, śliniące się moskity, które widzieli na ekranie, mogą być niebezpieczne dla człowieka, mogą nawet go zabić. Na szczęście moskity w kraju Dowayów są zupełnie inne, w porównaniu z tamtymi wręcz malutkie. Te z ekranu były większe od człowieka. Te w kraju Dowayów są całkiem tycie. Jak biały człowiek mógł tego nie zauważyć?

Dreszcz polowania

Z końcem pory suchej wioskę Dowayów ogarnia gorączka wysiłków twórczych. Dowayowie żyją w świecie ostrych podziałów. Podczas pory deszczowej, kiedy mistrz-zaklinacz obłoży remediami naczynia deszczowe i sprawi, że zgromadzą się burzowe chmury, wolno wykonywać tylko określone czynności. Podczas pory suchej, gdy naczynia deszczowe zostaną wytarte do sucha lub oczyszczone ogniem, dopuszcza się wykonywanie zajęć innego rodzaju. Podejmowanie prac właściwych porze suchej w czasie pory deszczowej, lub odwrotnie, zaburza porządek kosmiczny i może mieć niszczycielskie skutki dla wszystkich. Ręce, które zabrałyby się do takich zajęć mogłyby pokryć się czyrakami, u kobiet mogłoby wystąpić poronienie, naczynia mogłyby popękać. Równie zdecydowanie oddziela się zajęcia dla kobiet i mężczyzn. Mężczyźnie nie wolno czerpać wody. To praca dla kobiety. Kobiecie nie wolno tkać materiału. To zajęcie męskie. Dowayowie czują się całkiem szczęśliwi, żyjąc w sieci podobnych zakazów. Nadają one sens miejscu i czasowi. Etnograf chce się czegoś dowiedzieć i umiera ze strachu, by nie usłyszeć: „To nie jest stosowna pora, by o tym mówić. Nie teraz”. Żadne pochlebstwa; żaden pokaz wielkiego rozczarowania nie zmiękczy serca Dowaya, jeśli jego zdaniem pora nie jest odpowiednia.

Z końcem pory suchej zawsze są zaległości - rzeczy nie zrobione lub nie dokończone. Należy ściąć trawę potrzebną do reperacji dachów. Garncarka musi wypalić wszystkie naczynia wiszące wokół domostwa. Myśliwy musi zawiesić swój łuk na kapliczce dla dzikich zwierząt i złożyć ofiarę z jajek. To wszystko trzeba zrobić, zanim mistrz-zaklinacz ogłosi początek pory deszczowej i wykonywanie pewnych prac zostanie zabronione. W podobnych chwilach ospały rytm życia Dowayów ulega istotnej zmianie. Przejezdny gość wywiezie stąd pogląd o szaleńczej pracowitości i protestanckiej etyce tego małego plemienia górali, który wprawi w niemałe zdziwienie każdego, kto zna Dowayów lepiej.

Ograniczenia związane z pracą u Dowayów nie na tym się jednak kończą. Poza jednakowym dla wszystkich stosunkiem pracy dotyczącym oporządzania bydła i uprawy pól istnieje system rozgraniczeń, który mógłby wzbudzić zazdrość u każdego robotnika stoczni. Kuć mogą tylko kowale. Tylko ich żony mogą lepić naczynia. Myśliwym nie wolno trzymać bydła. Zaklinaczom deszczu i kowalom nie wolno się spotykać. Każdy fach to określone zobowiązania i określone niebezpieczeństwa. Nieprzestrzeganie zasad ostrożności i lekceważenie zakazów ma wpływ na całą społeczność.

I oto pojawia się antropolog pragnący „studiować kulturę materialną”.

Z końcem pory suchej ma co oglądać. W gorączkowym okresie aktywności rzemieślniczej wręcz nie wie, od czego zacząć. Jawną oznaką odmienności pochodzącego z zewnątrz badacza jest to, że może on bezkarnie ignorować prawie wszystkie zakazy, którym miejscowi muszą się podporządkować. Jeśli zabierze się do pracy przeznaczonej dla kobiet, oznaczać to będzie jedynie żart, ot, powstanie anegdota do odegrania wśród śmiechów przy ognisku. Badacz nieuchronnie wychodzi na głupca, jeśli cokolwiek zechce zrobić własnymi rękami. Podczas lepienia naczyń poparzy się. Podniecony procesem tkania z pewnością zahaczy nogą o nitki i przewróci cały warsztat tkacki, niszcząc kawałek materiału wielkości chustki do nosa, który wykonywał przez wiele godzin. Taki właśnie haracz płaci antropolog ludziom, którzy z nim wytrzymują. Dostarcza łatwej rozrywki, ot, trefniś w błazeńskiej czapce. Dowayom szczególnie podobał się koszyk, który uplotłem pod bystrym okiem pewnej starszej kobiety mieszkającej naprzeciw mnie. Widząc ją pewnego dnia siedzącą w cieniu daszka, zręcznie manipulującą korą drzew i trzciną, zachwyciłem się tym sielskim widokiem. Było coś głęboko uzdrawiającego i uspokajającego w eleganckiej celności jej ruchów. Musiałem spróbować.

Sam widok mężczyzny plotącego koszyk wystarczy, by cała wieś ubawiła się do łez. Moja instruktorka płakała z uciechy. Zuuldibo przyszedł zobaczyć, jaka jest przyczyna ogólnego poruszenia, parsknął głośnym śmiechem i naśladował wysiłek zajadłej koncentracji na mojej twarzy. Widziałem, jak odtwarzał go później, opowiadając o wydarzeniu mężczyznom. Dzieci przyglądały mi się z ogromnym zdziwieniem. Widziały bowiem coś niewytłumaczalnego. Kształt koszyka, który powstawał pod moimi niezdarnymi palcami, bawił je niezmiernie. Koszyki Dowayów są wedle tradycji okrągłe i płytkie. Mój nie miał formy, dla której geometria znalazłaby nazwę. Ogólnie rzecz ujmując, przypominał elipsę, choć z jednej strony nieco kwadratową, a z drugiej zdecydowanie okrągłą. W środku widniała zbita gruda surowca, której żadne szarpanie ani pociąganie nie mogło rozproszyć. Wystawały też zagadkowe wolne końce, które straszyły rozleceniem się całości.

- Co z tym zrobić? Gdzie to idzie? - pytałem.

Wrzaskliwe śmiechy. Zuuldibo walił się pięściami po udach i podtrzymywał brzuch. Powtórzył moje pytania. One też znajdą się w jego opowiadaniach. Mój asystent, zbolały, umknął cichcem. Rozczarowałem go po raz kolejny. Jedyną osobą, która zrobiła mi szorstką uwagę, była Alice moja sąsiadka. Alice - sekutnica. Dowayowie wszakże znają takiego pojęcia. Mówili o niej po prostu „kwaśna krowa”. Nigdy się nie dowiedziałem, co zatruło jej życie, jaka zdrada, jaki zawód uczyniły jej charakter tak przykrym. Cokolwiek to było, trwała niezmiennie w gotowości przeciwstawiania się wszystkim i wszystkiemu, aż nie mogłem zrozumieć, jak to się działo, że nie uważano jej za siedlisko złych mocy - bo taki zarzut stawiano zazwyczaj w Afryce kobietom sprawiającym kłopoty albo budzącym lęk. Synowie Alice, żyjąc w strachu przed jej ciętym językiem, wykorzystali pierwszą nadarzającą się okazję na - nieprzyzwoicie wczesne, nawet jak na standardy Dowayów - małżeństwo, by zamieszkać z krewnymi żony; wyjaśniali przy tym, że z powodu młodego wieku nie mogli zapłacić pełnej stawki za żonę, wobec czego zobowiązali się pracować na rzecz teściów. Minęło sporo czasu od chwili, gdy załajała na śmierć ostatniego z wielu - coraz bardziej bojaźliwych - mężów i została wyrzucona z jego wioski. Na stare lata wróciła, by gnębić Zuuldiba, swego siostrzeńca. Choć jej kończyny bardzo osłabły, wciąż miała ambicje, by pomagać w polu, a jej język nadal byt krzepki i niestrudzony.

Uwagi Alice dotyczące wyplatania przeze mnie koszyka nie były uprzejme ani też, w zamierzeniu chociażby, pomocne. Śmiech wiądł przy niej, niczym zioła w upalnym słońcu. Ilekroć zaszczycała mnie prezentowaniem swego punktu widzenia na cokolwiek - a trzeba przyznać, że miała wyrobione i niezmienne poglądy na wiele spraw - zawsze wracała do przeciwstawienia diabelskiego celibatu błogosławionemu małżeństwu. Wytaczała więc argumenty przeciw samej sobie. Teraz zdecydowanie przebrałem w jej ocenie miarę. Kto to widział, żeby mężczyzna plótł koszyk! Nie zdzierżyłem jej uszczypliwości, uciekłem i schowałem wytwór nowo poznawanego rzemiosła. Przez resztę mojego pobytu w wiosce Dowayowie przychodzili i prosili bym go pokazał, po czym pękali ze śmiechu na jego widok.

Miałem jednak wiele powodów, by być wdzięcznym Alice. Po osiedleniu się w wiosce dowiedziałem się, że naczelnik pozwolił zamieszkać na terenie swojej posesji tylko mnie, cudzoziemcowi, a zatem miałem służyć za bufor między Alice a nim. Z największą łatwością potrafiła trwać przewieszona przez niski murek dzielący nasze chaty i całymi godzinami mówić, mówić, mówić. W ciągu jednego poranka zapewniała mi taki kontakt z językiem, na jaki ktokolwiek inny mógł liczyć w ciągu tygodnia. To było dla mnie korzystne. Zuuldibo chichotał i podkreślał, że najlepiej opanuję formy negacji. W swoich niekończących się a wyrafinowanych sformułowaniach Alice istotnie nigdy nie wyraziła się o nikim pochlebnie.

W antropologii zadowolenie stanowi przybliżone kryterium porozumienia. Idea jest taka, że jeśli antropologowi nie podoba się nic, z czym się spotyka u obcego ludu, to jest to etnocentryzm. Jeśli coś potępia, to znak, że posłużył się nieodpowiednimi standardami. Zapomina się, że często kulturą, która podoba się etnografowi najmniej, jest jego własna, czyli ta, którą powinien znać najlepiej. Etnograf, któremu podobają się niektóre aspekty badanej przez niego kultury, nigdy nie jest posądzony o etnocentryzm lub nieodpowiednie standardy. Ten dziwny fakt doprowadził do osobliwego naginania monografii etnograficznych, w których badacz pracujący w terenie jest przedstawiany jako osoba rozkoszująca się wszystkim, czego doświadcza. Zapewne dlatego prawdziwe doświadczenia z terenu stanowią tak wielki szok dla początkującego badacza i w rezultacie stawiają pod znakiem zapytania jego zaangażowanie w dziedzinę, którą uprawia.

Dowayowie dzielili się ze mną obrzydzeniem do Alice. Gdy Alice w przypływie złości pomstowała przeciwko czemuś, co, na swoje nieszczęście, przyciągnęło jej uwagę, Zuuldibo nieraz rzucał ironiczne sotto voce zza ściany swojego domostwa. Matthieu wyspecjalizował się w naśladowaniu głosu Alice, co stało się popisowym numerem podczas wszystkich zebrań towarzyskich.

Pewnego dnia, nagle i niespodziewanie, Alice umarła. Zazwyczaj, gdy śmierć przychodziła tak szybko, bez poprzedzającej ją choroby, podejrzewano działanie złych mocy. W tym przypadku nikomu nie chciało się zgłębiać sprawy. Nastąpiło coś w rodzaju zbiorowego westchnienia ulgi i odbył się najweselszy pogrzeb, na jakim kiedykolwiek byłem. Szczególnie pieczołowicie wypełniano wszystkie obowiązkowe części rytuału. Choć duchy zmarłych i tak potrafią się naprzykrzać. Nikt nie chciał, żeby Alice wróciła. I przez pewien czas nie wracała.

Tymczasem skupiłem swą uwagę na garncarkach, z którymi pracowałem już wcześniej. Moje zajęcia wśród nich nie były narażone na publiczne kpiny, gdyż garncarki oraz ich mężowie, kowale, są separowani od reszty wieśniaków. W uprawianych przez nich zawodach upatruje się bowiem przyczyn chorób wenerycznych i hemoroidów. Za ważne uznałem zapoznanie się z całym procesem lepienia naczyń i ustalenie zasad handlu nimi, znanych wyłącznie garncarkom.

Procesy techniczne nie tylko umożliwiają wytwarzanie przedmiotów, lecz proponują nam także modele myślenia o różnych rzeczach, a zwłaszcza o nas samych. Wynalezienie pompy pozwoliło nam myśleć w inny sposób o ludzkim sercu. Wynalezienie komputera dato zupełnie inne wyobrażenie o pracy mózgu, wypierając model oparty na systemie sieci telefonicznej. Proces lepienia naczyń dostarcza Dowagom modelu myślenia o dojrzewaniu istoty ludzkiej w aspekcie czasu oraz zmieniających się pór roku. System rytuałów tego ludu jest dość złożony, łatwo jednak można uchwycić ogólny jego zarys. Ludzie rodzą się z miękkimi głowami. Gorące przedmioty i zwierzęta są dla nich niebezpieczne i mogą wywoływać gorączkę. Podczas obrzezania chłopiec jest najbardziej wilgotny, gdy klęczy w strumieniu, krwawiąc do wody. Potem zostaje osuszony przez przyłożenie ognia, kiedy i pogoda zmienia się na suchą. Rozmaite procesy mają swą kulminację podczas wypalania głów, czyli palenia gałęzi ponad głowami stojących w gromadce chłopców. Od tej chwili ich głowy uważa się za twarde, a głowy ich penisów (żołędzie) za suche i prawdziwie męskie. Rozmaite zmiany, które zachodzą po śmierci, podobnie uważane są za suszenie głowy, póki nie stanie się czaszką oczyszczoną z części miękkich. Przeniesienie modelu wytwarzania naczyń na system rytuałów jest całkiem oczywiste, ale nigdy nie ujmuje się tego słowami. Ważnym dowodem potwierdzającym ten związek był dla mnie fakt, że kowale i garncarki w swoim technicznym języku łączą proces dojrzewania człowieka i lepienia naczyń.

Jak zwykle badania nie mogły trwać niezakłócone przez dłuższy czas, za dobrze byłoby siedzieć sobie w garncarskim domostwie i lepić z gliny jak w przedszkolu.

Zaczęli się pojawiać jeden po drugim jacyś cudzoziemcy. Pierwszy, posiwiały brodaty Hiszpan, podróżował z Hiszpanii do Kapsztadu. Niewiele wiedząc o terenach, które miał przemierzyć - z wyjątkiem może tego, że Sahara to sam piasek, a cała reszta samo błoto, dróg zaś jest niewiele - postanowił zabezpieczyć się przed uciążliwościami najprostszym sposobem i przyjechał traktorem. Z zawrotną prędkością dwudziestu paru kilometrów na godzinę przetelepał się dzielnie przez Saharę i dotarł aż do Kamerunu. Dla ochrony przed atakami gorąca, wiatru, piasku, a obecnie deszczu zamontował sobie na owym traktorze osłonę z aluminium. Niezbędne zapasy i ekwipunek przewoził w przyczepie, którą ciągnął za sobą bez żadnego kłopotu tysiące kilometrów. Zadziwiające, ale cały pomysł sprawdził się znakomicie. Człowiek ów twierdził, że traktor jest w buszu wymarzonym pojazdem. Główny problem tkwił w przekraczaniu granic, gdzie podróżnik podpadał pod nieznaną, a nawet niebezpieczną kategorię osobnika importującego urządzenia rolnicze. Poza tym świetnie się bawił, mnie traktował wyraźnie jak typowego angielskiego ekscentryka, który na wzór wszystkich angielskich ekscentryków zamieszkał w buszu. Na poparcie swych zarzutów wobec mojej narodowości opowiedział mi historyjkę o Angliku, wieloletnim mieszkańcu Barcelony, który jeździł na krowie zamiast na koniu. Następnie oddalił się powoli i nigdy więcej go nie widziałem.

Ledwie rozpłynął się po nim niebieskawy dym i przycichł ogłuszający hałas, gdy ukazała się zdumiewająco biała młoda dama na rowerze. Jak się okazało, przemierzała Afrykę, odwiedzić miejsce swych narodzin, gdzieś na wschodzie. Nad wyraz godzien uwagi był strój cyklistki, chroniący wszystkie partie jej ciała przed słońcem. Wyznała, że jest albinoską i źle znosi jakąkolwiek ekspozycję na światło słoneczne, co uniemożliwia włożenie zwykłych szortów i podkoszulka. Ogromne ilości materiału spowijające jej osobę sprawiały, że czuło się atmosferę czasów króla Edwarda.

- A Sahara? Jak sobie pani poradziła?

- Bez kłopotu. Zwykle jeżdżę nocą. Teraz jestem trochę spóźniona, więc nadrabiam za dnia. Nocą jest cudownie. Nikogo dookoła. Jest tak spokojnie.

- Dlaczego właściwie pani to robi?

Spojrzała na mnie jak na szaleńca. - Dla pięknych widoków.

I popedałowała, pozostawiając miejscową ludność w kompletnym osłupieniu.

Zdumiewające, ale teoretycznie można przewędrować z prawie każdego miejsca na ziemi do prawie każdego miejsca na ziemi i jedynie strach nas przed tym powstrzymuje.

Ostatni z przybyszy był pod wieloma względami najbardziej intrygujący. Podczas wizyty w miasteczku nadziałem się nieźle ubranego Amerykanina w średnim wieku, o bystrym spojrzeniu i wyraźnie „wymijających” manierach.

- Amerykanin?

- W pewnym sensie.

- Co pan robi w Kamerunie?

- Jestem na wakacjach, można powiedzieć.

- Czym się pan trudni?

- Hmm... Trochę tym, trochę owym.

- Długo pan tu zostanie?

- Zależy od różnych rzeczy.

Mnie natomiast wypytał dokładnie, co robię między Dowayami. Podejrzewałem, że to ktoś związany z ambasadą. Wkrótce wyszło na jaw, że handlował sztuką afrykańską.

Stało się to oczywiste, gdy wróciłem z Poli, a ludzie zaczęli wspominać o moim „bracie”, który przejeżdżał samochodem i szukał rzeczy do kupienia. Z początku myślałem, że mają na myśli Jona, mojego przyjaciela, amerykańskiego misjonarza. Tak wielkie były jednak oszustwa wspomnianego osobnika, tak natarczywe i stanowcze metody, że wkrótce przestało być prawdopodobne, a nawet możliwe, by był to Jon.

Wiele spośród jego zakupów było zdecydowanie podejrzanych, gdyż ludzie, którzy sprzedawali mu różne przedmioty, nie mieli prawa ich zbyć, będąc - krótko mówiąc - jedynie ich stróżami. Byłem też zirytowany posługiwaniem się moim nazwiskiem. Pocieszałem się tylko tym, że Dowayowie posiadali bardzo mało rzeczy mających wartość na rynku sztuki i że jego zdobycze nie dadzą mu wiele w przeliczeniu na pieniądze.

Po pewnym czasie wróciłem do moich garncarek. Kiedy pracowałem z nimi poprzednio, chciałem prześledzić wszystkie etapy przygotowywania naczyń. Najlepszym na to sposobem było wykonanie czegoś własnoręcznie. Pomysł został powitany przez moje nauczycielki ze zwykłym rozbawieniem, ale okazał się znakomitym źródłem wiedzy o nazewnictwie, związanym na przykład z technikami lepienia. Niepoprawnie dowcipne, garncarki obiecały mi wypalić moje ekscentryczne prace wraz z ich własnymi, bardziej regularnymi w kształcie, gdy tylko rozpalą w piecu. Miała to być ostatnia partia wyrobów przed nadejściem pory deszczowej, kiedy to wypalanie staje się zabronione. Bardzo chciałem zobaczyć efekty moich wysiłków włożonych w nacinanie motywów roślinnych. Kobiety obiecały mnie zawiadomić, kiedy rozpalą ogień, ale ja nie przykładałem wielkiej wagi do takich obietnic, o których częściej zapominano, niż pamiętano.

Kiedy zgięty we dwoje wpełzłem do ich domostwa poprzez niskie drzwi, zrozumiałem, że wypalanie dawno już się odbyło. Nowe naczynia były równiutko ustawione we wszystkich kątach zagrody, czerwone do codziennego użytku, czarne wdów. Sprawdzano, czy garnce na wodę nie przeciekają a kilka nowych, ale popękanych naczyń miało służyć doraźnym potrzebom. Rozpoznałem wśród nich jeden z moich wytworów, który prawdopodobnie doznał uszczerbku podczas wypalalania.

Pojawiła się naczelna garncarka. Wypalanie już się skończyło? O tak, dawno temu. Dlaczego nie dały mi znać? Próbowały mnie znaleźć, ale nie było mnie w domu. Czy któreś z moich naczyń przetrwało wypalanie? Właściwie wszystkie z wyjątkiem tego jednego uszkodzonego, które leży tutaj. Mogę je zobaczyć? Wyglądała na zmieszaną. Przecież mój brat przyjechał po nie samochodem. Zabrał wszystkie. Najbardziej podobało mu się to z kwiatkami.

Handlarze robią jednak wiele gorszych rzeczy. Do stałych praktyk etnografii należy zmienianie nazw miejsc w publikowanych raportach, aby handlarze nie mogli posługiwać się nimi jak przewodnikami i uprawiać nielegalnego handlu lub kraść rozmaitych przedmiotów. Motywy kwiatowe na naczyniach Dowayów są rzadkie, jeśli nie unikalne. Dowayowie zwykle zdobią swe naczynia prostymi geometrycznymi wzorami. Naczynie z kwiatami jest więc znaczną osobliwością. Ostrzegam jednak niniejszym potencjalnych nabywców...

Podczas mojej kariery twórcy unikalnych wytworów sztuki Dowayów spotkałem krytyka, który, jak sądzono, umilkł był na zawsze. Skrupulatność, z jaką dopełniono obrządku grzebalnego Alice miała na celu zyskanie pewności, że jej odejście będzie całkowite i nieodwracalne.

Życie jednak nie jest aż tak proste. W krainie Dowayów umarli nie znikają z tego świata na dobre. Żywi mają z nimi stały, choć niełatwy, kontakt. W kilka dni po pogrzebie pojawił się Zuuldibo, w przekrzywionym kapeluszu, wyraźnie zmęczony nie przespaną nocą na łóżku z ubitej gliny. Wyznał mi, że dręczyły go okropne sny. Niektórzy mówią, że sny pochodzą od duchów umarłych. Jeśli o niego chodzi, to jest on uczciwym człowiekiem i nic o tym nie wie. Jednakże gdybym ja w to wierzył, chciał mnie ostrzec, że Alice zaczęła powracać w snach. Miała wiele do powiedzenia na temat rządów naczelnika i nieskładania ofiar czaszkom przodków. Jej główne przesłanie dotyczyło wszakże mnie: „Przestań się bawić. Kupuj naczynia jak wszyscy inni i weź sobie lepszą żonę niż ta, na którą zasługujesz”.

Jeszcze tego samego dnia powlekliśmy się do dość przygnębiającego stosu kobiecych czaszek, rzuconych za jedną z odległych chat. Zawsze były czymś obrośnięte i przysypane liśćmi niczym pryzma kompostu. Laliśmy piwo na czaszkę Alice i prosiliśmy ją, by zostawiła nas w spokoju.

- I za życia nie słuchała... - mruczał naczelnik.

Była to dobra okazja, by poruszyć temat reinkarnacji. Naczelnika niepokoił fakt, że jedna z jego córek zaszła w ciążę w tym samym czasie, kiedy Alice umarła. Taką zbieżność śmierci i nowego życia traktuje się zazwyczaj jako dowód, że schodzącemu z tego świata udało się przeskoczyć kolejkę i odrodzić się w nowym ciele natychmiast, bez wszystkich skomplikowanych obrzędów, których dokonują Dowayowie, by najpierw przesunąć umarłego do kategorii przodków. Ponieważ oczekuje się, że dziecko przejmie wiele cech po zmarłym przodku, Zuuldibo był wyraźnie załamany perspektywą nowej wersji Alice, którą będzie miał koło siebie do końca swoich dni. Sugerowałem, że skoro Alice pojawiła się we śnie, najwyraźniej nie jest jeszcze gotowa do reinkarnacji.

- O tym nie pomyślałem! - Zuuldibo rozpromienił się.

- A co z obrzezaniem? Czy są jakieś nowiny?

Zuuldibo westchnął. Muszę być cierpliwy. Wszystko jest w porządku. Uroczystość zapewne się odbędzie. To mnie zastanowiło. Do tej pory nikt nie mówił „zapewne”. Ze wszystkich stwierdzeń przebijała zdecydowana pewność. Zmarkotniałem.

W takich chwilach trzeba podnosić się na duchu. Nie wiedzieć czemu otrzymałem pocztą czasopismo, którego prenumeraty nie zamawiałem. Na ostatniej stronie znalazłem wspomnienie pośmiertne o jakimś greckim badaczu folkloru, wyniesionym ponad przeciętność przez polityczną huśtawkę w jego kraju. Umarł, jak się zdaje, na wyspie-więzieniu, gdy reżim osadzał tych, którzy reżim potępiali. Badacz ów opublikował dane dotyczące slangu homoseksualistów we współczesnych Atenach. I to najwyraźniej zwróciło na niego uwagę władz. Ostrzeżono go. Obstając przy własnych wyobrażeniach o wolności naukowej, kontynuował badania i posunął się do jeszcze bardziej skandalizującej pracy, zatytułowanej: „Homoseksualny żargon wśród męskich prostytutek”. Uwięziono go za okrycie hańbą greckiej ludności płci męskiej. Nie uległ wszakże zastraszeniu. Pośmiertnie ukazały się drukiem wyniki jego badań nad slangiem homoseksualistów w greckich więzieniach.

Był to w rzeczy samej przykład człowieka, który każde niepowodzenie potrafił przeistoczyć w temat badawczy. W porównaniu z tym, czego on doświadczył, moje kłopoty zdawały się całkiem drobne. Zresztą na terenie badań antropologicznych znaleźć można nie tylko osławionych bohaterów, ale też kilku heroicznych nieudaczników, o których nader pobieżnie mówi się podczas kursu uniwersyteckiego.

P. Amaury Talbot znany jest jako pedantyczny badacz etnografii południowonigeryjskiej. W jego nużących monografiach nie ma jednakże śladu po jego prawdziwym talencie, którym była skłonność do niezamierzonych samookaleczeń: W podróży po Nigerii i Kamerunie, którą odbywał w towarzystwie żony i nieustraszonej Olive MacLeod, uderza fakt, że o ile obie panie z każdym dniem nabierały sił, on sam miał się coraz gorzej. Zaczęło się od upadku z konia na głowę. Ledwie ozdrowiał, uderzył głową o belkę. „Nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności w to samo miejsce, które ucierpiało podczas upadku z konia w Kamerunie, w wyniku czego popadł w delirium i musiał pozostać przez kilka dni w łóżku”. Wykurowawszy się, spożył dla odmiany zatrute daktyle i omal nie stracił życia. Jadąc ponownie konno, wpadł na krowę. Ugryzł go także wąż, ale tego doświadcza prawie każdy. W porównaniu z nim mnie wiodło się całkiem nieźle.

Studia nad działalnością naszych prekursorów wskazują więcej budujących przykładów.

Niezmordowana panna Alexandrine Tinne zorganizowała w połowie dziewiętnastego wieku wyprawę w okolice górnego Nilu, która zakończyła się śmiercią jej matki, ciotki oraz służby. Odważna kobieta postanowiła przejść Saharę, z Trypolisu do Bornu, lecz nauczona wcześniejszymi nieszczęściami, wynajęła eskortę Tuaregów - którzy ją zastrzelili.

Pokrzepiony przypomnieniem sobie różnic między publicznym i prywatnym obliczem antropologii, raz jeszcze postanowiłem stawić czoło rzeczywistości. Zbliżaliśmy się właśnie z Matthieu do wioski. Tutaj kończyło się wszystko, co miało pretensje do nazwy „droga”, a zaczynały się górskie ścieżki. Owo skrzyżowanie było ważnym miejscem z punktu widzenia rytuałów. Nie tylko w naszej kulturze z rozdrożem łączą się rozmaite wierzenia. Jest ono interesujące dlatego, że istnieje, lecz nie ma przestrzeni, niczym punkt w geometrii, należąc jednocześnie do kilku różnych dróg. W kraju Dowayów można się tu pozbyć niebezpiecznych rytualnie przedmiotów. W tym przydatnym kulturowo „nigdzie” można porzucić stroje żałobne albo złą ludzką wylinę, jak na przykład włosy. Po jednej stronie skrzyżowania złożono kilka kłód, aby mężczyźni mogli na nich usiąść, wracając z pola. Tu mogły odpocząć ich znużone członki, mogli zapalić i porozmawiać. Patrząc na okolicę, niewątpliwie dyskutowali o ogólnych problemach i wydarzeniach z życia wsi. Męskie zgromadzenie w obrębie wsi zawsze nabierało charakteru rozprawy sądowej, zgromadzenia poza jej obrębem były prawdziwie towarzyskie, „nieoficjalne”.

Już z daleka wyczuliśmy panujące we wsi poruszenie. Rozmowy były zdecydowanie bardziej ożywione niż zazwyczaj. Organizowano ostatnie polowanie sezonu! Wszyscy chichotali i paplali w niecierpliwym oczekiwaniu. Będą antylopy, powiedział ktoś. Antylopy? Będą leopardy, rzekł ktoś inny. Słonie!, wołał trzeci. Leopardy na barana u słoni! Gruchnął śmiech.

Prawdopodobnie żyły kiedyś w krainie Dowayów słonie, ale nikt z żyjących już ich nie widział. W górach z pewnością były też leopardy, choć ostatni został zastrzelony przed trzydziestu laty. Zdarzały się jakieś antylopy ciągnące ku rzece, ale było ich zaledwie kilka. Elektryczne sidła, broń palna - skuteczne środki unicestwiania - tak bardzo zafascynowały Dowayów, że liczba dzikiej zwierzyny uległa znacznemu zmniejszeniu, a większość gatunków dużych zwierząt po prostu wytępiono.

Wioska wciąż jeszcze miała „prawdziwego łowcę”, mężczyznę, który znał się na magii łowieckiej i opiekował się kapliczką dla upolowanych przez siebie zwierząt - był specjalistą od rytuału myśliwskiego i unikania zagrożeń, które zajęcie to z sobą niesie. W gruncie rzeczy rzadko sięgał po łuk wiszący nad kapliczką. W związku ze swym powołaniem i gorącymi rękoma - skutek przelanej zwierzęcej krwi - nie mógł mieć bydła. Jego bydło by zdechło.

Miał prowadzić polowanie i koordynować działania mężczyzn. Najważniejsze było to, aby żaden mężczyzna nie obcował z kobietą przez trzy dni. Wszyscy się z tym zgadzali. Łowca wygłosił przemowę na temat wagi tej okoliczności. Główny problem polegał, zdaje się, nie na samym stosunku, lecz na tym, że kobieta mogłaby zdradzić męża, na którego przeniósłby się zapach cudzołóstwa. Dowayowie nie spodziewali się po swoich kobietach zbytniej wierności, cudzołożne romanse uważali też za znakomity sport dla siebie samych. Tymczasem „skażony” mężczyzna jest niezdolny do oddania najprostszego strzału. Drży mu ręka, oczy zachodzą mgłą. Strzały chybiają celu. A co najgorsze, groźne bestie z buszu idą prosto na niego. Mogą go podejść leopardy lub skorpiony, ryzykował więc okropną śmierć. Zwierzęta wyczują takiego z wielkiej odległości. Stanowi on więc zagrożenie dla wszystkich. Podczas tej przemowy, która powoli ustępowała miejsca obowiązkowym w męskim towarzystwie sprośnościom, każdy popatrywał podejrzliwie na sąsiadów. Powściągliwość miała obowiązywać od tegoż wieczoru.

Atmosfera w wiosce była mniej więcej taka jak w domu, gdzie kilka osób naraz poprzysięgło rzucić palenie i założyło się o forsę, że postanowienia dotrzyma. Jeden drugiego podejrzewał o oszustwo. Krótka nieobecność wywoływała komentarze, dłuższa - szczegółowe wypytywanie. W takich sytuacjach sprawy się komplikują, gdyż mężczyznom nie wolno zdradzić przed kobietami potrzeby oddania stolca. Jest to główny powód, dla którego mężczyźni starają się wymknąć na stronę niezauważeni.

Starsi mężczyźni szczególnie troszczyli się o młodszych, silniejszych uczestników polowania, czując, że zawsze chwiejna wierność ich małżonek ucierpi jeszcze bardziej z powodu osobistego wycofania się tychże ze świadczenia usług seksualnych. Kilku mężczyzn posunęło się aż tak daleko, że towarzyszyli swym żonom do oczka wodnego i z powrotem, gdzie kobiety czerpały zieloną, cuchnącą wodę z końca pory suchej. Nie pomagali, rzecz jasna, dźwigać naczyń.

Łuku nie nosi się w obecności kobiet. Najbardziej niebezpieczny jest łuk łowcy. Może spowodować u kobiety poronienie. Dlatego też łowcy unikają głównych ścieżek, przemykają bocznymi drogami okalającymi wioskę. Jeśli spotkają kobietę, natychmiast kładą łuk na ziemi, zwrócony w kierunku przeciwnym do niej, i zanim tego nie zrobią, nie odzywają się ani jednym słowem. Łuki mężczyzn, którzy polują tylko czasami, są mniej groźne, ale i tak żaden mężczyzna nie jest na tyle głupi, by wchodzić z łukiem do zagrody, gdzie znajduje. się ciężarna. Kobiety są bardzo niebezpieczne dla łuku, zwłaszcza gdy miesiączkują. Uważa się, że ich effluvium może „zepsuć” łuk i uczynić go bezużytecznym. W swoim sposobie myślenia Dowayowie dostrzegają, zdaje się, podobieństwo między oboma rodzajami krwawienia - podczas polowania i menstruacji. Są mianowicie wystarczająco podobne, by istniała potrzeba zdecydowanego ich rozdzielenia.

Mężczyźni ściągnęli więc broń z dachów chat i ukryli ją w buszu. Tam musieli wzmocnić ją za pomocą rozmaitych remediów, strzały zaostrzyć i zanurzyć w truciźnie. Etnograf miał pełne ręce roboty.

Z kuźni buchało gorąco przez dwa następne dni, gdy mężczyźni zachodzili do kowala po strzały i coraz bardziej wyrafinowane haczyki, które uniemożliwiały zwierzęciu pozbycie się raz wkłutego w ciało ostrza. Zza chat mężczyzn zniknęły pędy płożących się roślin: sporządzono z nich woskowatą truciznę na użytek wojowników.

Przechodzący w pobliżu wioski obcy byli wyraźnie zaniepokojeni. Dlaczego Dowayowie z Kongle się zbroją?

Starsi mężczyźni snuli wspomnienia. Za dawnych czasów rzeczy miały się zupełnie inaczej. Zwierzęta, twierdzili, były wówczas bardziej dzikie. Przyparty do muru pytaniami Zuuldibo przyznał, że on właściwie nie ma łuku, co zresztą nie przeszkodzi mu w odegraniu głównej roli podczas polowania, a co licuje z naczelnikowską dostojnością. Było przecież tyle innych rzeczy do robienia: kierowanie mężczyznami, hałasowanie, dobijanie zwierząt. Zuuldibo wyciągnął nóż i dramatycznym gestem pokazał podrzynanie gardła. Jest bardzo dobry w dobijaniu zwierząt. A jego słynny pies, Mściciel, wręcz niezastąpiony podczas polowania. Już od dwóch dni trzyma się go na uwięzi bez jedzenia, by nabrał ochoty.

Dzień wstał jasny i radosny. W wiosce panowało wielkie ożywienie. W mętnym świetle poranka zgromadziło się paru chłopców, którym oddani ojcowie sporządzili maleńkie łuki. Chłopcy ćwiczyli dzikie wyrazy twarzy i przysięgali „na nóż”, póki starsi nie dali im reprymendy. Schwytawszy opieszałego skorpiona, układali wokół niego stos z płonącej słomy, póki się nie uprażył i nie pękł przy akompaniamencie krzyków radości.

Mężczyźni tryskali humorem; w krainie Dowayów nigdy go nie brakuje, gdy mężczyźni robią coś wspólnie w grupie, z której kobiety są wykluczone. Zaczęli zbierać się poza obrębem wioski, przybywali na piechotę i na rowerach, z łukami zarzuconymi na... plastikowe przeciwdeszczowce. Kołczany pełne strzał przytroczone były do poprzeczek rowerów paskami gumy ze starych dętek. Czekano na obiecane piwo.

Kobiety świetnie się bawiły okazywaniem swego niezadowolenia. Te bogate, dysponujące emaliowanymi, a nie glinianymi garnkami, waliły w nie z niezłym skutkiem. Inne musiały poprzestać na pokrzykiwaniu na dzieci i kopaniu psów.

Widoczne niezadowolenie kobiet sprawiało mężczyznom dużą przyjemność. Był to dowód na męską powściągliwość i wyższość seksualną. Jedna z kobiet podeszła do swego młodego męża i podała mu kapciuch na tytoń, który zapomniał z sobą wziąć. Zapadła cisza. Skąd ta dobroć? Gdzie zostawił kapciuch? Podejrzliwe spojrzenia zezowały oskarżycielsko. Wioskowy łowca zaczął mówić z goryczą o tym, że oto całe polowanie zostało skażone przez samolubstwo, przez mężczyzn, którzy zachowują się jak kobiety. Żonkoś zarumienił się i patrzył w ziemię. Wtrącił się jeden ze starszych. Mówił ze smutkiem o gorącej krwi młodych, o naprzykrzaniu się kobiet, które nie chcą dać mężczyznom spokoju. Poradził, aby młodzieniec wycofał się z polowania, a wówczas nie będzie można go oskarżyć, jeśli coś się nie uda. Ale on był niewinny! Niemniej rozsądny mężczyzna zastanowiłby się przed podjęciem wyprawy. Młodzian siedział przez pewien czas w milczeniu, gdy tymczasem inne kobiety - stosownie do sytuacji jeszcze bardziej rozsierdzone - zbliżyły się i cisnęły naczyniami na piwo o ziemię. Ze łzami w oczach mężczyzna odszedł. Co teraz zrobi? Zbije żonę, naturalnie!

Zuuldibo, nie mając na swoim koncie żadnych łowieckich triumfów, zaczął chełpić się ojcowskimi. Jego ojciec był pierwszym człowiekiem w kraju Dowayów, który miał strzelbę, niestety głupio ją sprzedał. Różne cuda można było zdziałać z taką bronią. Używano jej nawet przeciw obrzydliwym Fulanom. Ludzie wzdychali tęsknie, myśląc o starych, dobrych wojennych czasach.

Piliśmy następną kolejkę parującego, ciepłego piwa. Ja częstowałem papierosami. Wyrażano nadzieję, że - jak zauważył pewien starszy mężczyzna - zapach białego człowieka nie odstraszy zwierzyny. Zapach? Co miał na myśli? Myłem się codziennie. Czy nie widzieli? Chyba właśnie w tym tkwił problem. Najpewniej częścią owego zapachu było mydło. Biały człowiek cały pachnie. Jak? Dowayowie dysponują imponującym zasobem osobliwych dźwięków opisujących zapachy, skonwencjonalizowanych, nie stanowiących, w dosłownym znaczeniu, części mowy, ale raczej podobnych do naszego „bach” czy „auuu”. Rozwinęła się ożywiona dyskusja, czy jestem sok, sok, sok (jak zepsute mięso, pośpieszył z wyjaśnieniem Matthieu), czy virrr (skwaśniałe mleko), na co ostatecznie wszyscy zgodnie przystali. Ponieważ wielu Dowayów śmierdzi - w europejskim rozumieniu - kozą, rozmowa ta była dla mnie swoistym odkryciem. W każdym razie obiecałem trzymać się od zawietrznej.

Po trwającej czas jakiś niemocy decyzyjnej - wyruszyli. Ja szedłem z tyłu z chłopcami, psami i innymi osobami towarzyszącymi wyprawie. Śmiano się i pokrzykiwano bez opanowania. Część mężczyzn była najwyraźniej pijana. Ogólnie biorąc, bezpieczniej było iść z tyłu niż z przodu.

W chwili wymarszu rozpoczęła się długotrwała dyskusja o naturze przedsięwzięcia, w którym uczestniczyliśmy. Niektórzy uważali, że należy udać się w stronę głównych oczek wodnych, ukryć się za drzewami i po prostu czekać, aż zwierzyna przyjdzie do wodopoju. Inni - a była ich większość - stwierdzili, że ta wersja jest zbyt mało dynamiczna, jak na ich stan ducha, i przezwali oponentów tchórzami. Po czym odeszli obrażeni, by realizować własne pomysły. Pozostali w liczbie około dwudziestu chłopa kontynuowali wędrówkę przez busz.

Szliśmy przez rozlegle obniżenie terenu pomiędzy dwiema górami, gdzie trawa była wysoka i stosunkowo soczysta, dzięki zawsze obecnej tu wilgoci. Przed paru dniami ktoś widział w tej okolicy antylopę. Prywatny wypad zwiadowczy łowcy potwierdził obecność jeleni. Mężczyźni i chłopcy zostali uciszeni i natychmiast dały się słyszeć stłumione chichoty; jak między dziećmi kradnącymi jabłka. Wielu mężczyzn było obrzezanych tego samego dnia i dlatego powinni byli z sobą żartować. Ustalono, że łowca i sześciu innych mężczyzn przejdą na drugi kraniec doliny, a my skierujemy zwierzynę na nich po usłyszeniu sygnału wydanego okrzykiem. Ponieważ ściany doliny były urwiste, zwierzęta nie będą miały dokąd uciekać: złapiemy je wszystkie.

Wtedy nastąpiły te nudne chwile, kiedy to cała praca w terenie zdaje się składać wyłącznie ze złych dni. Czekaliśmy ponad godzinę w wysokiej trawie. Zaczęło mżyć. Deszcz nie tyle padał, ile siąpił nieubłaganie, aż przemokliśmy do suchej nitki. Niektórych bolała głowa i głośno winili za ten stan rzeczy piwo Zuuldiba.

Wreszcie usłyszeliśmy krzyk z odległego końca doliny. Wstaliśmy i ruszyliśmy ławą. Zuuldibo był rzeczywiście niezmiernie użyteczny. Wył nadzwyczajnie wysokim głosem, nie mającym sobie równych i budzącym powszechny podziw. Czuło się, że każde żywe stworzenie pierzchnie przed czymś takim. Psy się rozochociły i powarkując, usiłowały wyrwać się do przodu między naszymi nogami. Wilgoć tej okolicy sprzyjała bujnemu wzrostowi ciernistych krzewów, które jak się zdawało, połączyły gałęzie, by utrudnić nam przejście. Nie wiadomo, kto wpadł na pomysł rozniecenia ognia, ale wkrótce płonął na sporym odcinku. Szkoda, że nie przedyskutowano tej inicjatywy zawczasu, albowiem wiatr wiał w zgoła niedobrym kierunku. Wkrótce zostaliśmy spowici duszącym dymem i odepchnięci przez żar. Mali chłopcy patrzyli z przerażeniem w oczach i zaczęli chlipać. Matthieu i ja pociągnęliśmy ich w górę, po łysej kamiennej ścianie, i przeprowadziliśmy na drugą stronę płomieni. Powitało nas siedmiu rozsierdzonych mężczyzn. Trzymali strzały na cięciwach, gotowe, by zabić wszystko, co się rusza. Małymi grupkami niektórzy mężczyźni, a wraz z nimi parę psów, przedarli się i spoglądali dokoła posępnie. Z krzyków dochodzących z pewnej odległości dowiedzieliśmy się, że w całym tym zamieszaniu udało się zabić jedną małą antylopę, wszystkie inne uciekły.

Nagle z buszu doszedł nas jakiś hałas. Wszyscy uzbrojeni mężczyźni odwrócili się i unieśli łuki. Psy pognały naprzód. Słychać było okropne warczenie i skowyty. Podążyliśmy za myśliwymi. Przed nami kłębiła się zwarta masa psów. Pewnie jeden z nich zranił się podczas gonitwy, a pozostałe, wietrząc zapach krwi, rzuciły się na rannego; teraz rwały go na strzępy w ferworze polowania. Nikt nie interweniował. Pies skonał potworną śmiercią i jego towarzysze rozpoczęli ponurą ucztę. Byłem jedyną osobą, którą to zajście wyprowadziło z równowagi, wszyscy inni śmiali się i dowcipkowali. Właściciela psa nie było. Psy chrupały i szarpały mięso w sposób przyprawiający o mdłości.

Całkiem niespodziewanie rozległo się ciężkie stąpanie i ukazała się krowa Dowayów: Popatrzyła na nas z uprzejmym zdziwieniem i okrążywszy uwijające się psy, zniknęła w wysokiej trawie.

Jeden z mężczyzn, zaskoczony, strzelił do niej, lecz chybił. Łuki zachodnioafrykańskie, będąc nieustannie napięte - w przeciwieństwie do innych łuków na całym świecie - nie są w większości przypadków celne. Ich zasięg także jest ograniczony. Tego dnia nie było nam dane zabić żadnej większej sztuki. Psy, zajęte pożywieniem, strachy ochotę na polowanie. Mężczyźni byli zawiedzeni. Jeden z nich zobaczył żółwia lądowego - widomy znak, że ktoś z krewnych jest bliski śmierci. Inni zajęli się wykurzaniem szczurów polnych, wtykając zapalone głownie w jeden koniec ich tuneli i nadziewając je na szpikulce, gdy wyłaziły drugim. Nie było to zajęcie stosowne dla myśliwych, ale raczej dziecięca zabawa. Kilku malców wykazało się dużą znajomością rzeczy, udzielając instrukcji dorosłym w najtrudniejszych momentach operacji. Szczury bite albo kłute siusiały na oprawców. Na szczęście dopiero w Europie dowiedziałem się, że jest to przyczyna śmiertelnej choroby zwanej „gorączką z Lassy”*[* Pierwsze przypadki tej choroby zanotowano w Lassie w Nigerii]. Najwyraźniej wywołuje wirus znajdujący się w moczu szczurów, na który odporne są dzieci, a który powoduje śmierć u dorosłych. Nie wiedziałem o tym w owym czasie; przyglądałem się wszystkiemu przez dłuższą chwilę i nawet pomogłem przenieść szczurzą zdobycz do wioski.

Mężczyźni twierdzili, że był to wspaniały dzień. Ale nie kryli wcale przed kobietami, że ich ramiona zamiast obładowane mięsem antylop są puste. Wioska nie poucztuje tego wieczoru. Nie będzie sterty czaszek przy kapliczce łowcy. Kobiety zdawały sobie sprawę, że mężczyznom się nie powiodło, i bodaj się z tego cieszyły.

Następnego dnia pojawił się w wiosce starzec, który pełny oburzenia narzekał, że jacyś głupcy rozniecili w górach ogień i spalili mu zagrodę. Z trudem uratował spichlerz. Zuuldibo przypomniał mu ponuro, że już dawno temu sous prefet nakazał wszystkim wieśniakom utworzyć strefy niepalne wokół chat. Skoro tego nie dopilnował, sam jest sobie winien. Niech więc wraca, skąd przyszedł, zanim sprawa się wyda i ukarzą go grzywną.

Po tym fatalnym polowaniu wiele dyskutowano o wnioskach, jakie powinny zostać wyciągnięte. Ja, naturalnie, zachęcałem, jak umiałem, do rozwijania tematu, zyskując mało pochlebną opinię amatora skandali. Wszyscy byli zgodni co do tego, że polowanie nie udało się z powodu ogólnej nieokiełznanej chuci. Jeden z mężczyzn przyznał, że, nie potrafił wyrzec się zaspokojenia namiętności podczas wymaganego okresu, ale wyraził nadzieję, że nie miało to nic wspólnego z porażką u stóp gór. Na wszelki wypadek oskarżył jednak żonę o cudzołóstwo i zbił ją.

To, że ogień zwrócił się przeciwko nim, że psy walczyły między sobą, że antylopa zamieniła się w krowę - to wszystko świadczyło albo o cudzołóstwie, albo o złych mocach, a może i o jednym i o drugim naraz. W wiosce panował ciężki nastrój wzajemnej podejrzliwości. Sąsiedzi okazywali się seksualnymi maniakami i kłamcami. Żony najwyraźniej cudzołożyły. Złe moce nie próżnowały.

Jak wszyscy, tak i Dowayowie mają dobre i złe okresy. Dowayowie zdają sobie sprawę, że los człowieczy na tym świecie jest mieszaniną pomyślności i niepomyślności i nie szukają zbyt daleko powodów nieszczęść. Wypracowali sobie szereg narzędzi, które mniej lub bardziej dokładnie wyjaśniają kłopoty z tym czymś, co nazywamy powodzeniem. Mężczyzna może zapewnić sobie powodzenie kupując odpowiednie złe moce, które następnie połknie, albo posługując się czarami i zaklęciami. Przyczyną braku powodzenia mogą być złe moce innych ludzi lub działanie wrogo usposobionych przodków. Wszystko to może się na siebie nakładać, czyniąc świat trudnym do pojęcia. Przodkowie wzmacniają czasami złe moce żyjącego wroga. Mogą też przeszkadzać w zabiegu wróżenia, który jest zwykle jedynym sposobem na określenie, jakie czynniki wchodzą w grę. Człowiek nie powinien naturalnie liczyć na zbyt wiele. Uderzające są zmiany, jakie w bardzo krótkim czasie mogą nastąpić w sposobie patrzenia na ten sam fakt. Jeśli pojawi się podejrzenie o złe moce, natychmiast uruchamiają się wszystkie mechanizmy potwierdzające to podejrzenie.

W genitaliach bydła Zuuldiba zagnieździły się glisty. Jego syn potknął się na skalistej ścieżce i skręcił nogę w kostce. Piwo, zamiast dobrze fermentować, kwaśniało. Wszystkie te wydarzenia są czymś normalnym w życiu Dowayów i zwykle nie wywołują szczególnych emocji. W obecnej sytuacji jednakże postrzegano je jako część tego samego problemu, jako dowód, że coś jest jednak nie w porządku. Zuuldibo był najwyraźniej zmartwiony. Pewnej nocy przybiegł do mojej chaty chłopiec, pytając, czy mam jakieś „korzenie”, które pomogłyby naczelnikowi zasnąć. Dałem mu coś, co dostałem od miejscowego lekarza podczas ataku malarii, lecz nazajutrz Zuuldibo był wielce strapiony i wyjaśnił, że miał złe sny.

Następnej nocy widziano w pobliżu bydła sowy. Dwie z żon naczelnika zaczęły ostentacyjnie układać kolce jeżozwierza i inne remedia przeciw złym mocom na dachach swoich chat. Uważa się, że sowy mają związek ze złymi mocami. Dowayowie czują przed nimi wielki strach „z powodu ich świecących oczu” - z tego samego powodu boją się leopardów. Żony twierdziły wyraźnie, że rzeczywiście złe moce działają, ale one mają z tym nic wspólnego.

Jeśli chodzi o złe moce, status obcego jest zdecydowanie uprzywilejowany. Wszyscy Dowayowie są zgodni co do tego, że biali ludzie nie mają o złych mocach pojęcia. Złe moce w ich krajach nie działają. Biali ani nie mogą być siedliskiem złych mocy, ani cierpieć z ich powodu. Podczas mojej poprzedniej podróży, po serii nieszczęść z wypadkiem samochodowym, chorobami i kłopotami finansowymi włącznie zasugerowałem kilku Dowayom, że mogę być ofiarą złych mocy. Śmiali się jak z dobrego dowcipu.

W kilka dni później jedna z kobiet doniosła, że oczko wodne zrobiło się zielone i muliste. Posłano po wróża. Był to człowiek znany w całej krainie Dowayów. Jego usługi miały wiele kosztować.

Rozczarował mnie nieco swoim wyglądem. Nie miał ani amuletów, ani niezwykłego stroju, ani laski w kształcie węża, nikt, do kogo się zwracał, nie spuszczał lękliwie oczu. Był spokojny i cichy, ubrany w szarą tunikę. Przypominał do żywego ordynatora z zachodniego szpitala. Zwołał wszystkich członków rodziny naczelnika i wypytywał ich, co się stało. Wyciągał od nich informacje, kiwając głową i mamrocząc pod nosem. Co ciekawe; nikt nie wspomniał o polowaniu, które mnie wydawało się najważniejszym z wydarzeń, skoro wywołało wszystkie następne. Poprosił o miskę z wodą. Kobiety zostały wyproszone. Postawiono ją przed nim z szacunkiem, a on dmuchał kilkakrotnie, aż powierzchnia wody się wygładziła. Wpatrywał się w wodę intensywnie przez jakieś trzydzieści sekund. Wstrzymaliśmy oddech. Odchrząknął i wszyscy nachylili się ku przodowi, by wysłuchać jego słów.

Przypadek wyglądał na trudny. Ach! Trzeba posłużyć się wyrocznią z zepto. Sięgnął do niewielkiej skórzanej torby i wyjął kilka kawałków prostokątnej, podobnej do kaktusa rośliny. Odkrojono dwa plasterki i rozpoczęto wróżbę. Źle, że działo się to w blasku dnia, gdy promienie słoneczne przenikały przez drzwi chaty. Bardziej pożądane byłyby tańczące ogniki i groźne cienie, czyniące z twarzy teatralne maski. Tymczasem wszystko było bardzo realne. Patrzyliśmy na człowieka dobrze znającego się na swojej robocie. Wzbudzał zaufanie. Ruchy jego dłoni były oszczędne i precyzyjne. Wróżba polega na pocieraniu o siebie dwóch plastrów rośliny i zadawaniu co chwilę pytań. Dotykające się powierzchnie sczepiają się lub ulegają przedziurawieniu przy trafnych pytaniach. Wówczas kolejne pytania zadaje się pocierając o siebie nowe kawałki rośliny.

Zaczęliśmy od złych mocy. Czy to były złe moce? Wróżba potwierdziła, że tak. Jakiego rodzaju? Wymieniał rozmaite nazwy. Wróżba wskazała na jeden z nich. Czy to była kobieta? Wróżba potwierdziła, że tak. W końcu, poprzez coraz bardziej szczegółowe pytania, zeszliśmy na poziom konkretnych imion. Czy to biały człowiek? Brak odpowiedzi. Mężczyźni roześmiali się. Zlałem się zimnym potem. Powierzchnie gładko tarły jedna o drugą. Kawałki zepto mogły jednak stracić swą posuwistość w każdej chwili, a wówczas zostałbym wplątany w historię ze złymi mocami. Wydawało się, że pocierał nieprzyzwoicie długo, zanim przeszedł do następnego imienia.

Dowayowie wiedzą, naturalnie, że wróżbici potrafią oszukiwać i manipulować przepowiednią. Płaci się jednak za walory nie samego człowieka, lecz jego rośliny. Posądzenie mnie o to, że jestem źródłem złych mocy, poderwałoby znacznie ufność zgromadzonych w rzetelność wróża.

Za winną uznano kobietę z sąsiedniej zagrody. Wbrew oczekiwaniom wróżbita nie skończył na tym. Wziął dwa nowe plastry rośliny. Czy działały też duchy? Tak. Ach, to bardzo skomplikowany przypadek. Publiczność potakująco kiwała głowami. Istotnie, wróż był dobrym fachowcem. Każdy pacjent lubi, gdy mu się mówi, że jego choroba jest szczególna, że uzdrawiacz musi wykorzystać wszystkie swe umiejętności.

Sądząc po wyrazie twarzy Zuuldiba, wiedział on, tak samo jak i ja, dokąd wróżba zmierza. Bez wątpienia to Alice podjudzała złe moce nędznicy z sąsiedniej zagrody.

Wróżbita wymienił jednak imię dawno zmarłej kobiety, której duch nigdy nie molestował krewnych. Z tą chwilą utracił poklask publiczności. Wszyscy zaczęli kręcić głowami i spoglądać po sobie znacząco. Zrozumiał. Zaczął pracować szybciej i przypisał nieboszczce naprędce wymyślone żądania. Ale już stracił wiarygodność. Próba powrotu do złych mocy rzekomej jędzy z sąsiedniej zagrody zawiodła z kretesem. Nikt nie dal się przekonać.

Trudno się więc dziwić, że w parę dni później zorganizowano następną sesję dla innego uzdolnionego pocieracza zepto, teścia Zuuldiba. Ten, będąc lepiej zorientowany w lokalnych realiach, szybko uzyskał odpowiedź, że wszystkiemu winna jest Alice i jej dokuczliwe usposobienie. Potwierdzenie diagnozy nastąpiło jeszcze tej samej nocy. Alice przyśniła się pewnemu mężczyźnie i wyjaśniła szczegółowo naturę, swego niezadowolenia. Skargi umarłych na zaniedbywanie ich to rzecz normalna. Nie dostają ofiar z krwi i piwa. Żywi ociągają się z organizowaniem ceremonii, które umożliwiają zmarłym reinkarnację. Alice była inna. Podobnie jak za życia nie ograniczała się do spraw, które mogłyby być uznane za jej osobiste, także po śmierci pozwalała sobie zajmować się uczynkami potomków. Była najwyraźniej zgorszona, że jej siostrzeniec Zuuldibo nie robi nic w sprawie przyspieszenia zaplanowanego obrzezania. Jej najmłodszy syn, choć żonaty, wciąż był nieobrzezany. Chciała, by coś z tym zrobiono. Poczułem, że mam w niej wreszcie sprzymierzeńca.

Czarny biały człowiek

Czas płynął w kraju Dowayów powoli. Nawet moja przemiana materii przystosowała się do powolniejszego rytmu życia. Obcy przybysze zdawali się przemykać po horyzoncie z nieprawdopodobną prędkością. Ja wstawałem, jadłem, piłem, wydalałem, rozmawiałem. Czas mijał.

Większość dni spędzałem z miejscowym uzdrawiaczem, który przyjął mnie do terminu. Chodziliśmy razem po okolicy i dyskutowaliśmy o chorobach. (Skąd wiesz, jaka to choroba? Czy to tylko znak, że jest jakaś choroba, czy choroba sama w sobie?) Stałem się biegły w diagnozowaniu dolegliwości, nauczyłem się pocierać plastry zepto o siebie jak uzdrawiacze, wróżyć, czy zasadniczą przyczyną choroby jest niezadowolenie przodków, złe moce, złamane zakazy, kontakt ze skażonymi ludźmi i tak dalej. Poznawałem remedia ziołowe. Nauczyłem się, jak puszczać krew u kobiety cierpiącej na jej nadmiar wskutek przegrzania słonecznego. Mój nauczyciel był równie przenikliwy, delikatny i rygorystyczny, jak mój opiekun w Oxfordzie.

Chociaż wszystko to miało bezcenną wartość, czułem, że w żadnym stopniu nie zbliża mnie do tajników ceremonii obrzezania, której przecież chciałem być świadkiem. W nieskończoność ćwiczyliśmy z Matthieu naszą sprawność bojową, zniecierpliwieni niczym armia w czasach pokoju. Czyściliśmy i sprawdzaliśmy sprzęt. Pleśń i szarże termitów nadwerężyły jedynie nieistotne elementy aparatu fotograficznego. Powtarzaliśmy czynność wkładania filmu. Nauczyłem Matthieu robienia zdjęć zarówno aparatem automatycznym, jak i nastawianym ręcznie. Szybko opanował obie umiejętności.

Zabijaliśmy czas owymi zajęciami często w towarzystwie najmłodszej córki naczelnika, Ireny. Miała ona bowiem w zwyczaju przychodzić i sztafirować się przed naszą chatą. Nie było w tym nic szczególnie niezwykłego. Posesja należała w końcu do jej ojca. Dziewczęta Dowayów z wielkim poświęceniem pielęgnują swoją urodę. Splatają włosy na bardzo skomplikowane sposoby. Nacierają skórę oliwą i czerwonym kaolinem, póki nie lśni jak antyczny mahoń.

Po pewnym czasie Irena zaczęta jednak świadomie przybierać tęskne pozy na bierwionach, które służyły za siedziska przed domem jej ojca. Nuciła osobliwe melodyjki i pokazywała profil z lepszej strony. Zażenowanie Matthieu było widoczne. Wszyscy wiedzieli, że zagięła na niego parol. Była już naturalnie mężatką, ale nie miało to wielkiego znaczenia. Dowayowie często się rozwodzą. Obecność na terenie posesji człowieka takiego jak Matthieu - młodego, wolnego, w wieku nad wyraz stosownym do żeniaczki - musiała mieć destruktywny wpływ na stosunki międzyludzkie w wiosce. Z ulgą przyjmowałem fakt, że padło na córkę Zuuldiba, a nie którąś z jego żon. Do tej pory nie słyszałem przynajmniej żadnych plotek ani skarg - znak, że wszyscy zachowywali się jak należy pod zazdrosnym spojrzeniem tak wielu dam śledzących wzajemnie każdy swój ruch.

Natura nie obdarowała Ireny zbyt hojnie. Po ojcu Irena miała przysadzistą figurę, w dodatku pozbawioną choćby zarysu talii, oraz czaszkę w kształcie pocisku, co podkreślała jeszcze nieustannym goleniem głowy. Siła przebicia Ireny w konkurencji małżeńskiej nie leżała wszak w powabie fizycznym. Jej atrakcyjność polegała na dowiedzionej płodności, urodziła bowiem dwoje dzieci - jedno niestety już nie żyło - w ciągu zaledwie dwóch lat małżeństwa i znowu była w ciąży. Gdyby rozeszła się w tym momencie, prawo własności do dziecka stałoby się przedmiotem smakowitego sporu, który Dowayowie trawiliby długo i z przyjemnością.

Trzeba przyznać, że była nieco starsza od Matthieu, ale cóż to za przeszkoda w kraju, gdzie chłopiec może odziedziczyć żony po ojcu albo po wujku-nestorze. Byłaby dla niego świetną parą, jeśliby tylko było go na nią stać. Pogodziłem się już z faktem, że Matthieu koncentruje swe nadzieje na mojej osobie jako na źródle finansów i że pozostanę obiektem nalegań, pochlebstw i wybuchów niezadowolenia, póki w chwili słabości nie obiecam pomocy. Sięgając pamięcią do naszych rozmów z ostatnich kilku dni, obsesyjnie szukałem tematu wiodącego opowiadań Matthieu. Bydło jego ojca chorowało, proso nie zapowiadało się w tym roku najlepiej. Postanowiłem zrewanżować się kilkoma rzuconymi od niechcenia uwagami o mojej biedzie i braku gotówki.

Jedną ze szczególnie nieprzyjemnych technik używanych przez Matthieu w przeszłości w celu wywarcia na mnie presji było umieszczanie, w strategicznych miejscach publicznych, krewniaków, którzy dopadali mnie i brali pod kolana, wychwalając pod niebiosa mą hojność. W oczach stawały im spontanicznie łzy wdzięczności, gdy wskazywali na różnice między moim dobrobytem a ich nędzą, między moim gestem a zatwardziałością żądań krewnych narzeczonej. Zawodzili i krzyczeli, dziękując mi za coś, czego nigdy nie obiecywałem - tak długo, aż moja odmowa stawała się w powszechnym odczuciu najohydniejszą perfidią.

W ciągu następnych kilku dni Irena wzmogła swą aktywność. Ciągle bawimy się aparatami fotograficznymi, może więc chcielibyśmy ją sfotografować? A może życzylibyśmy sobie zrobić jej zdjęcie z dzieckiem? Wiemy naturalnie, że urodziła już dwoje dzieci? Szkoda, że nie mogła ładniej się ubrać - wskazała wytwornym gestem swe obszerne kształty - ale może zadowoli nas jej codzienny wygląd? W ramach bezinteresownej złośliwości zaproponowałem, by Matthieu poćwiczył, robiąc zdjęcia Irenie.

Pewnego dnia, po dłuższym czasie spędzonym w naszym towarzystwie, Irena oddaliła się do chaty gościnnej, gdzie mieszkała wraz z mężem. Zuuldibo uczynił małżonkom wielki honor i okazał wielkie zaufanie, umieszczając ich tuż obok piwnej chaty. Natychmiast usłyszeliśmy podniesione głosy, plask policzka wymierzonego mężowską ręką, po czym głowa zięcia Zuuldiba ukazała się ponad niewysokim murkiem z gliny. Mężczyzna patrzył w naszą stronę. Fakt, że musiał tak się zachować w wiosce swego teścia, oznaczał, że sprawy były bliskie stanu krytycznego. Uznałem, że powinniśmy zorganizować wyprawę, która oddaliłaby nas od wioski, póki sytuacja nie wróci do normy.

Wtedy właśnie przyjechał na swoim rowerze Gaston. W miasteczku zjawił się człowiek - czarny biały człowiek - który powiada, że mnie zna i chce się ze mną zobaczyć. Gaston wysłał go do misji, a sam przyjechał tu, aby mnie ostrzec, na wypadek gdybym chciał uniknąć tego spotkania. Sposób postrzegania świata przez Dowayów jako miejsca pełnego ludzi złych, których należy unikać, ale i obfitującego w sposoby ich unikania, zawsze wydawał mi się bardzo pociągający.

Od razu domyśliłem się, kto to był - mój kolega po fachu, Bob, z którym przeżyłem przygodę z małpą i kinem. Opis „czarny biały człowiek” nie wskazywał wcale na rasę mieszaną (Bob był bardzo ciemny), ale na czarnego człowieka, który żyje w cywilizacji zachodniej i zachowuje się jak biały.

Bob i ja poznaliśmy się przez czysty przypadek jakiś czas temu. Jechałem do miasta po zakupy, kiedy ujrzałem dziwny widok. Na poboczu stał autostopowicz. Nie było to w zasadzie nic nadzwyczajnego. Ludzie w Afryce uprawiają autostop nagminnie. Całymi rodzinami, często także z całym rodzinnym dobytkiem na głowach. Sprawdzona metoda każe jednak stojąc na poboczu, machać dolną częścią przedramienia specyficznie klapiącym, za sprawą miękkiego nadgarstka, ruchem. Podwiezienie, jeśli zostanie zaoferowane, nie jest żadnym dobro-dziejstwem, lecz wymaga zapłaty. Zapłata stanowi istotny dodatek do uposażenia na przykład kierowców ciężarówek. Żaden pojazd nie jest nieodpowiedni do transportu ludzi oraz ich mienia i to na dużą skalę. Cysterny przewożące paliwo, chociażby, uważane są za idealne do tego celu i regularnie widuje się je pędzące po drogach z pasażerami o przerażonym spojrzeniu, przyklejonymi do ich krągłych grzbietów.

Osoba, o której mówię, wyglądała niezwykle jak na autostopowicza, gdyż zatrzymywała samochody na zachodnią modłę, wyciągając dłoń z odgiętym kciukiem, gdy zbliżał się jakiś pojazd. Nie było to niestety najtrafniejsze zachowanie. W Afryce interpretacja tego gestu może się znacznie różnić zależnie od miejsca, powszechnie jednak uważa się go za wyjątkowo niegrzeczny. Taki gest wykonany przed nosem afrykańskiego kierowcy ciężarówki wywołuje oburzenie i reakcje gwałtowne. Gdyby jeszcze na dodatek w kabinie tak potraktowanej ciężarówki obecna była należąca do rodziny przedstawicielka płci pięknej, matka czy siostra, autostopowiczowi groziłyby poważne skutki.

Ja wszakże wiedziałem, że nie miał on obraźliwych intencji. Na jego twarzy malował się wyraz zdziwionego rozczarowania. Od czasu do czasu jakaś ciężarówka niebezpiecznie zbaczała ze swego pasa w jego stronę, czasami jakaś twarz, wykrzywiona gniewem, pokazywała się w oknie i miotała pod jego adresem bezgłośne a obelżywe słowa. Nikt się nie zatrzymywał. Ja się zatrzymałem.

Biorąc mnie za Francuza, mój pasażer przez pewien czas przemawiał do mnie po francusku. Stwierdziwszy, że mówię także po angielsku, przestawił się na angielski z silnym akcentem amerykańskim. Nadal byłem nieświadomy faktu, że nie wywodził się wyłącznie z Afryki. Złota młodzież afrykańska często modeluje swój angielski na bohaterów już-nie-niemego kina i powiela manierę językową Johna Wayne’a bogatą w naleciałości z plantacji - nie odwiedziwszy ani razu Stanów Zjednoczonych.

Dopiero po kilku kilometrach przyznał się niechętnie, że jest czarnym Amerykaninem, czy raczej, jak to określił, „Afrykaninem amerykańskiego pochodzenia”. Okazało się, że jego ciężarówka zepsuła się parę kilometrów na wschód od miejsca, skąd go zabrałem. Co tu robił? Może służył w Korpusie Pokoju? Wyraz twarzy Boba zdradzał brak zachwytu dla Korpusu i jego wartości. Był antropologiem. Jego badania koncentrowały się na handlarzach miejskich targowisk. Usiłował określić, jakie czynniki mają wpływ na rodzaj i cenę towarów oraz na bardziej wyrafinowane aspekty kulturowe operacji ekonomicznych przeprowadzanych na targowiskach. Ponieważ tak powściągliwie mówił o swoim rodowodzie, ja także milczałem o sobie, zachęcając go do wyłożenia mi natury jego antropologicznych poczynań. Nie pamiętam już, co dokładnie powiedział, z wyjątkiem tego, że zdawał się żywić specjalny rodzaj lekceważenia dla antropologów zajmujących się religią lub rytuałami, takich jak ja. Uważał ich bodaj za osobników szczególnie niefrasobliwych i złych, skoro odwracają uwagę (co w gruncie rzeczy robią) - od realiów ekonomicznego zysku.

Podejrzewam, że gdybyśmy poznali się z Bobem w Europie lub w Ameryce, szybko rozstalibyśmy się i nigdy więcej nie spotkali. W Afryce jednak poczucie osamotnienia u ludzi z Zachodu jest tak wielkie, że wszelkie różnice poglądów blakną i stają się nieistotne. Człowiek łaknie towarzystwa nawet tych, z którymi w ojczyźnie nie zamieniłby ani słowa.

Bob tak bardzo chciał pogadać z kimś po angielsku, że kiedy wysadziłem go w jednej z mniej eleganckich dzielnic miasta, zaoferował powszechnie przyjętą formę poczęstunku piwo. Jego dom był nowoczesny, lecz skromny, zbudowany z kwadratowych cegieł z gliny, pokrytych warstwą cementu. Z tyłu znajdował się mały ogródek, a w nim chata-kuchnia. Afrykanie są przerażeni faktem, że Europejczycy przygotowują pożywienie i śpią pod jednym dachem. Miał meble, co zauważyłem zazdrośnie, a wśród nich takie luksusy jak lóżko czy metalowe krzesła. Rzecz ciekawa, krzesła te, choć wyglądały na mocne, były, jak wszystkie krzesła w Kamerunie, połamane. Poszczególnym sztukom brakowało nóg, niby weteranom niszczycielskiej wojny. Wyrazem nadzwyczajnego pobłażania zachciankom był niski stolik do kawy, na którym postawiliśmy piwa. Żeby zrównoważyć ekstrawagancje tego rodzaju, piliśmy bez ceregieli, prosto z butelek. Sądząc po temperaturze piwa, Bob miał też lodówkę.

W ciągu kolejnych miesięcy poznaliśmy się z Bobem całkiem nieźle. Samotni ludzie z Zachodu potrafią odnajdywać się w tych samych starannie wyselekcjo-nowanych lokalach. Minęły prawie dwa miesiące, zanim spytał mnie, co robię w Kamerunie, podejrzewając niewątpliwie, że jestem zaangażowany w któryś z programów rozwoju i bajerując mnie historyjkami o antropologu w jego naturalnym środowisku. Kiedy dowiedział się, kim jestem - stało się to przedmiotem żartów między nami - wciąż straszył, że odwiedzi mnie w terenie.

Bob był facetem o niespokojnym umyśle. Większość jego problemów wynikała z tego, że był czarny oraz że usiłował zająć rozsądne, wrażliwe i świadome stanowisko wobec koloru swojej skóry i wynikających z tego konsekwencji. Skończył coś w rodzaju „studiów o czarnych” w jednej ze wschodnich uczelni, ponieważ był zdania, że dla kolorowych Amerykanów ważna jest alternatywna tradycja kulturowa, która może dać im wyższą pozycję niż tradycja białych. Nie obchodził Bożego Narodzenia, tylko mało znane święta Suahili. Był niezwykle zmartwiony dowiedziawszy się, że Afrykańczycy nigdy o nich nie słyszeli. Nauczył się suahili i nalegał, by żona i dzieci posługiwały się nim przez jeden dzień w tygodniu. Ponieważ nikt go nigdy nie wyprowadził z błędu, a on przypuszczał, że Afryka stanowi pewnego rodzaju jedność, szczerze się dziwił, że nikt w Kamerunie nie mówił językiem suahili, a nawet nie słyszał o jego istnieniu.

Wszystko to, przyznawał, działo się podczas pierwszych dni, kiedy był jeszcze całkiem zielony i naiwny. Po przyjeździe do Afryki przystąpił do nauki języka Fulanów - języka, który zawsze nastręcza trudności - oraz wybrał niewdzięczny, acz niewątpliwie wartościowy temat badawczy, nad którym pracował w uniesieniu. Aby prawdziwie poznać miejscową ludność, zamieszkał w jednej z gorszych dzielnic miasta, w chacie bez bieżącej wody. Wydawało się czasami, że brak wygód stanowił podstawowy jego wyróżnik jako antropologa. Tu też sprowadził żonę i trójkę dzieci, pragnąc dzielić z nimi bogaty i barwny żywot miejscowej ludności oraz „odnaleźć swe korzenie”. Problem tkwił w tym, że jego żona nie uznała owego żywota ani za bogaty, ani za barwny.

Pierwszy kryzys nastąpił już po paru tygodniach. Zachorowała córeczka. Nic tak jak choroba nie czyni wyłomu w pokładach ambicji, które pomagają ludziom zachować poczucie własnej wartości. Wszyscy afrykańscy przyjaciele Boba mówili o zbawiennej mocy wywarów przeczyszczających i obfitego upuszczania krwi u dzieci za pomocą baniek z rogu. Bob chciał amerykańskiego lekarza, kogoś ze sterylnym sprzętem, w białym, budzącym zaufanie fartuchu. Jego żona zgadzała się co do tego w pełni, zdecydowanie odrzucając usługi miejscowych uzdrawiaczy i utrzymując, że o skutki takiej decyzji dla ich deklarowanej „afrykańskości” będą się martwić później. Bob wszakże nalegał, by dziecko pozostało w domu bez wygód, w gorącej, hałaśliwej i brudnej dzielnicy. Żona Boba upierała się przy przenosinach do hotelu, póki dziecko nie wyzdrowieje. Przykre słowa zostały wypowiedziane, nie dało się ich cofnąć. Życie stało się pełnym napięcia zawieszeniem broni.

Następny wybuch nastąpił podczas roztrząsania kwestii, czy dzieciom należy pozwolić kąpać się w skażonej motylicą rzece, w której kąpie się miejscowa dzieciarnia. Wypracowali kompromis. Bob został zmuszony do poświęcenia dwóch tygodni pracy na podjęcie próby przekonania sąsiadów, by zabronili swoim pociechom zbliżania się do rzeki. Próba nie zakończyła się całkowitym powodzeniem, lecz udało mu sil wpłynąć na opinię dostatecznej liczby osób, by usprawiedliwiało to własne stanowisko. W ten oto sposób dopasował się do normalności, zmieniając ją.

Nieodwracalne załamanie stosunków nastąpiło wówczas, gdy okazało się, że Bob, hołdując miejscowym normom przyjaźni, pozwalał sąsiadkom karmić piersią swe najmłodsze dziecko, jeśli kaprysiło. Żona Boba mdlała z przerażenia na samą myśl o niemytych piersiach wsuwanych przez byle kogo do usteczek jej wychuchanej latorośli. Dziecko zostało odesłane do babci, do Stanów, z powodów zdrowotnych.

Problemy sięgnęły szczytu przy sprawie edukacji dzieci. Bob, świadom podziałów będących skutkiem segregacji rasowej w dostępie do nauczania, niewzruszenie trwał przy decyzji posłania dzieci do miejscowej szkoły. Jego żona nie chciała jednak wziąć pod uwagę tego, że bezdennie niski poziom, na który trafiły dzieci, powinien być postrzegany jako część bogatego i barwnego życia miejscowej ludności. Ponieważ i Bob i jego żona otrzymali w dzieciństwie kiepskie wykształcenie i trzeba było iście herkulesowego wysiłku z ich strony, by przedrzeć się przez wymagania szkoły wyższej. Bob potrafił zrozumieć punkt widzenia żony i oponował jedynie częściowo. Rozsądek wiódł go nieubłaganie do klęski. Reszta dzieci podążyła za najmłodszym, „żeby być razem z siostrą”. Kręgosłup ideologiczny Boba zaczął się łamać. Najgorsze wszak było przed nim - przeniewierstwo żony.

Tę z natury dobrą i wspaniałomyślną kobietę zaczęła powoli wyczerpywać atmosfera dzielnicy. Najgorsze było to, że wszyscy sąsiedzi upierali się, by traktować ją i jej męża po pierwsze jak Amerykanów, a dopiero po drugie jak czarnych.

Nie było odzewu na wylewne demonstrowanie duchowego braterstwa. Determinację Boba, by mieszkać w niewygodnej, ciasnej chacie, przyjmowano z zakłopotaniem. Jakiś pijany facet skarcił Boba na ulicy: jakim on jest człowiekiem, skoro żyje w nędzy, choć powszechnie wiadomo, że wszyscy Amerykanie są bogaci? Przez taką małoduszność jego żona i dzieci nie mogą być obsługiwane jak należy. Mężczyzna ów cytował nawet przysłowia przed bezbronnym Bobem.

Rodzice Boba byli swego czasu silnie zaangażowani w wykonywanie posług domowych, dlatego on sam uparcie odtrącał wszystkie oferty praczy, ogrodników, monterów, kierowców i tak dalej. W zmaganiach o zrzucenie jarzma niemodnej służalczości nie miał serca obarczać swych pobratymców obelżywymi zadaniami. To także było źle przyjmowane przez sąsiadów i niweczyło wszelkie jego wysiłki na rzecz utrzymania z nimi dobrych stosunków. W Afryce obowiązkiem bogatego jest dać pracę ubogim - tak tłumaczono to żonie Boba. Miejscowi nie chcieli zrozumieć jego niechęci do udzielania im pomocy. Tłumaczyli ją sobie jego niezmienną małodusznością. W kulturach, gdzie głoszone są, jeśli nie praktykowane, wartości pogańskie, małoduszność uważana jest za większy grzech niż w naszej kulturze. Tam gdzie cała materia życia społecznego trzyma się kupy dzięki niewymuszonym, w większości, świadczeniom w postaci prezentów i zobowiązań, człowiek skąpy stanowi istotne zagrożenie. To wszystko - a także nuda życia towarzyskiego, niemożność znalezienia czegokolwiek, jak mówiła, co nadawałoby się do jedzenia, ogólna nieżyczliwość innych kobiet oburzonych jej zachowaniem, możliwym do zaakceptowania tylko u białej Amerykanki sprawiło, że wyjechała „by być z dziećmi”.

Tak więc Bob został sam ze swymi badaniami i niebawem dostał się pod macierzyńskie skrzydła sąsiadki, o której kontaktach z „czarnym białym człowiekiem” zaczęły krążyć gorszące plotki.

Kroplą, która przelała kielich, była jednakże praca Boba na targowisku. Miejscowi Fulanie objęli targowisko tak ścisłym monopolem, że nikt z zewnątrz, zwłaszcza nie należący do plemienia Fulanów, nie miał szans. Co więcej, Fulanie zapewniali sobie takie zyski, które Boba przerażały. Doświadczając przez całe swoje życie wielkich niedostatków pod dominacją białych, uznał, że z największym trudem radzi sobie z sytuacją, kiedy to czarny Afrykanin ciemięży czarnego Afrykanina z równie dużym zapałem i samozadowoleniem. Ostatnio zmuszony był przerwać badania i wrócić do Ameryki. Ciekawe jednak, że jego poświęcenie na rzecz Studiów nad Czarnymi nie uległo w żadnej mierze ograniczeniu. Kiedy ostatni raz o nim słyszałem, organizował wielki program badawczy na temat literatury afrykańskiej.

Bob bowiem podczas swej kulturowej pielgrzymki do Afryki znalazł doświadczenia, które okazały się dla niego ratunkiem. Ja osobiście nie miałem żadnego wkładu w ratowanie jego osoby. Myślę jednak, że niektórzy powinni pojechać do Dowayów, a zwłaszcza do Ireny.

Bob rzeczywiście wkrótce pojawił się w wiosce. Tymczasem Matthieu i ja straciliśmy już wszelką nadzieję na pozbycie się Ireny, która stała na posterunku, wciąż wdzięcząc się przymilnie. Bob wyjaśnił, że jest w drodze do jednego z południowych miast, gdzie ma dokonać pewnych „badań porównawczych” i postanowił wpaść do mnie na parę godzin. Zabraliśmy go więc z Matthieu na „wycieczkę z przewodnikiem”. Odwiedziliśmy naczelnika, czaszki zmarłych i męskie kąpielisko, raj wśród drzew, gdzie mężczyźni kąpali się w tryskającej zimnej wodzie, a potem wylegiwali się na nasłonecznionych występach skalnych, by odpocząć i porozmawiać. Bob był zachwycony. Nigdy przedtem nie widział tak odosobnionej wioski, cały swój czas spędzał w miastach lub osadach przy głównej szosie, gdzie zaopatrywano się w produkty sprzedawane na targowiskach.

Podobały mu się domy otoczone chłodnymi podwórkami wyłożonymi glinianą stłuczką, oraz ich gładkie czerwone ściany. Podobały mu się delikatne wzory światła i cienia rzucane na ziemię przez osłony z plecionej trawy. Podobały mu się pofalowane wzgórzami łąki, schodzące ku rwącym rzekom. Podobały mu się góry poszczerbione i dzikie, strzelające między chmury. Podobały mu się pola z równymi grządkami upraw.

Krainę Dowayów utożsamił z idyllą wiejskiego spokoju i spełnienia. Wioska pławiła się w łaskawym cieple. Kurczęta nie skrzeczały, lecz ćwierkały. Dzieci były jedynie źródłem czystego i niewinnego śmiechu, który sączył się w nasze uszy niby muzyka. Bydło pomrukiwało z cicha, ukontentowane. Młodzież nie paradowała z ogłuszającymi tranzystorami, by przypomnieć nam o większym i bardziej drapieżnym świecie. Radio Matthieu leżało ciche w czerwonym, lśniącym pokrowczyku, który Matthieu sam uszył. Nie było ludzkich postaci mozolących się godzina po godzinie, zgiętych we dwoje pod prażącym słońcem. Można je było dostrzec w oddali na polu, jak odpoczywają, podobne delikatnym rzeźbom, pod daszkami z traw. Elegancja ich gestów, słodki szum głosów sugerowały czystą poezję, a nie awanturę z właścicielem wchodzącego w szkodę bydła. Same pola wyglądały sielsko anielsko, jakby w ogóle nie potrzebowały ludzkiego wysiłku. Jak okiem sięgnąć panował idealny spokój - w akcie bezmiernego, kosmicznego oszustwa.

Bob przyglądał się temu wszystkiemu z uwielbieniem. Zwłaszcza Irenie. Ona zaś zapałała do niego gwałtownym uczuciem i przyjęła półomdlałą pozycję u jego stóp, gdy siedliśmy przed moją chatą. Porozumiewali się z trudnością, Matthieu pełnił rolę tłumacza i tłumaczył z wielką swobodą. Ona dała jemu upominek w postaci wiązki czerwonej papryki. On dał jej gumę do żucia i swoje zdjęcie, ze stosowną dedykacją. Nie mogłem odgonić myśli o „Czarnej Heloise”. Czy ten wizerunek uśmiechniętej twarzy pojawi się za pięćdziesiąt lat na dnie kufra starej kobiety?

Bob był szczęśliwy i podniecony. Uznał, że Irena, świeża i naturalna, to prawdziwa Afryka. To miasta były złe, a miasta - jak wszystkim wiadomo - są zagranicznym wymysłem. Całe zło, widział to teraz, pochodziło od zgubnych sił Zachodu. Ale istniały wciąż zasoby miejscowej mądrości. Zapalił się do tego tematu, przeciwstawiając surowe niedostatki jego własnego życia w mieście mojemu szczęściu bytowania wśród naprawdę wspaniałych ludzi. Matthieu zaniechał nagle tłumaczenia wszystkich słów Boba, wypowiadanych łamaną francuszczyzną z gwałtownymi wtrętami angielszczyzny. „Mówi, że wieś wygląda na bogatą”, wyjaśniał krótko zniecierpliwionej Irenie, albo: „Mówi, że w mieście wszystko jest drogie”.

Po kilku godzinach spędzonych w takiej atmosferze Bob i Irena doprowadzili się do stanu podwyższonej gorączki uczuć. A wtedy Bob, cokolwiek wbrew wymogom chwili, obwieścił koniec wizyty, wsiadł do klimatyzowanego pojazdu i odjechał. Zwodniczy nastrój arkadyjski prysł w gorzkiej kłótni między Ireną a jej mężem. Kurczaki znowu skrzeczały, dzieci wrzeszczały na siebie. Widać było Dowayów mozolących się na polach i wydzierających nędzne środki do życia wrogo usposobionej ziemi.

Obraz Afryki w oczach Boba, obraz jego samego, obraz Czarnej Ameryki - należały do konwencji romantycznej. Nic więc dziwnego, że swego sanktuarium zaczął szukać w literaturze, a nie w dalszych badaniach antropologicznych. Jeśli idzie o Irenę, zalewała się łzami, że wyjechał, ale miała teraz o kim marzyć. I pewnie tylko o to chodziło. W każdym razie odtąd całkowicie ignorowała Matthieu.

Niezwykła plaga czarnych, włochatych gąsienic

W antropologii często stosuje się szeroko rozumiane pojęcie „komunikowania się”. Można przyjąć taki punkt widzenia, z którego całe kultury postrzegane są jako systemy zarządzające wymianą kobiet, dóbr, praw i zobowiązań oraz informacji. Prace klasyczne zajmują się znaczeniem dawania prezentów dla zacieśniania więzi między jednostkami i grupami, które tworzą zręby społeczeństw. Można więc mniemać, że pełen entuzjazmu antropolog uzna te zagadnienia za interesujący temat dociekań lub też za pożyteczny sposób na tworzenie jego własnych więzi z ludem, którym się zajmuje.

Jednym ze zwyczajów przyciągających sroczą ciekawość etnografa jest język zastępczy, którym posługują się Dowayowie podczas obrzędu obrzezania. „Gadające bębny” Afryki Zachodniej są często pierwszoplanowymi bohaterami prac etnograficznych i niesamowitych powieści przygodowych. W gruncie rzeczy są one tym samym co język zastępczy chłopców izolowanych w buszu po obrzezaniu. Podczas gdy dźwięki bębnów różnią się tonem, by naśladować intonację fraz, Dowayowie posługują się małymi fletami, by naśladować słowa. Fletów używa się do porozumiewania się z kobietami, dla których obrzezani chłopcy są bardzo niebezpieczni. Podobne flety „śpiewają” podczas rozmaitych uroczystości. Można by wykorzystać je też do bardziej praktycznych celów. Na górzystych terenach Wysp Kanaryjskich język gwizdany umożliwia ludziom porozumiewanie się na odległość, której przebycie na piechotę zajęłoby wiele godzin. W górach Dowayów tylko ja i Matthieu dostrzegliśmy przydatność tej metody, kiedy tropiliśmy wymykającego się nam zaklinacza deszczu. Każdy z nas mógł bowiem wdrapać się na inny szczyt, gdzie spodziewaliśmy się go zastać, a następnie powiadomić drugiego poprzez powietrzną pustkę, czy udało się go znaleźć.

Flety są bardzo przydatne do nauki języka, pomagają bowiem wychwycić różniące się tony mowy, które dla ucha z Zachodu - są prawie nierozróżnialne: rozsądne wydawało się szukanie instrukcji tam, gdzie i oni. Chłopcy posługują się językiem zastępczym, by uniknąć bezpośredniej rozmowy.

Młody człowiek, który prał w misji, okazał się adeptem tej sztuki. Z dala od ciekawskich oczu kobiet, w buszu, przedstawił mi subtelności owego języka. Dostałem malutki flecik i rozpocząłem naukę. Było to jedyne doświadczenie prawdziwego nauczania, które przeżyłem w krainie Dowayów.

Nim wprowadzono szkoły z językiem francuskim, Dowayowie przyswajali języki w dzieciństwie, w swoim naturalnym otoczeniu. Świadome uczenie się języka, studiowanie form części mowy - to były rzeczy całkowicie nieznane. Chłopców jednakże należało wdrożyć do posługiwania się fletem w dość krótkim czasie, według szczegółowej instrukcji. Stosowano uporządkowaną prezentację materiału i proste techniki kształcenia. W przeciwieństwie do gry na flecie nikt nikomu nie udzielał systematycznej pomocy w nauce języka mówionego.

Robiłem szybkie postępy. Mój nauczyciel był sympatyczny i wielce kompetentny. Nigdy nie poprosił o wynagrodzenie za dodatkowy czas, który mi poświęcił. Należał mu się więc prezent. Obdarowywanie w każdej kulturze wymaga pewnego wyczucia. Prezent powinien być właściwy. W naszej kulturze nie daje się na przykład kwiatów mężczyźnie. Także wręczenie prezentu powinno odbyć się we właściwy sposób. Danie mężczyźnie z plemienia Dowayów tytoniu publicznie oznacza nie danie mu niczego, albowiem, zgodnie z obyczajem, tytoń zostanie podzielony między wszystkich.

Jako człowiek Zachodu, czułem się nieswojo, widząc, że mężczyzna, który pierze moje koszule w misji, sam, zdaje się, nie ma ani jednej własnej. Pomyślałem więc, że prezent w postaci tego elementu garderoby będzie bardzo stosowny. Jedna z koszul, którą zresztą od kogoś dostałem, szczególnie podobała się miejscowym - wyróżniała się ostrym kolorem lila. Pasowałaby nieźle. Mógłbym mu ją dać.

Danie prezentu jednakże może upokorzyć człowieka, któremu prezent się daje. Rola dobrodzieja narzucona mi przez rodzaj wykonywanej pracy kłóciła się z moimi własnymi wyobrażeniami o sobie; co więcej, dar zbyt hojny mógł wywołać u obdarowanego zażenowanie.

Rozwiązanie przyszło samo. Parę tygodni wcześniej zahaczyłem rękawem rzeczonej koszuli o cierń i powstała niewielka dziura. Kiedy następnym razem koszula wróciła z prania, udałem, że widzę dziurę po raz pierwszy, i wydałem okrzyk przerażenia. Koszula się zniszczyła! Może, zaproponowałem, pracz chciałby ją sobie zatrzymać. Rozdarcie jest nieznaczne. Nie będzie go nawet widać.

Podstęp wypróbowałem już uprzednio na moim asystencie, który był entuzjastą dziwacznych ubrań, ale miał zarazem skłonność do umartwiania się. Przyjął rzekomo niedoskonałą koszulę, lecz schował ją, jako zbyt dobrą, by ją nosić. A zatem nie miał z niej żadnej korzyści. Może tym razem będzie lepiej.

Pracz włożył koszulę i zdawał się pałać dumą z nowego przyodziewku. Rozjaśnił się uśmiechem niezmąconej radości, nie dopuszczającym oskarżeń o etnocentryczne nieporozumienie. Odszedł zadowolony z niespodzianki. Ja odczuwałem satysfakcję, którą odczuwa człowiek absolutnie pewien, że dokonał czegoś dobrego. Jednak, kiedy powróciła z prania następna partia koszul, skutki mojego prezentu od razu były widoczne. Każda koszula miała jakąś dziurę, niewielkie rozdarcie, wykonane ostrożnie na rękawie, kołnierzyku, kieszonce.

Otrzymywanie prezentów także nastręczało niekiedy trudności. Nie prowadziłem wielkiego gospodarstwa i zawsze dawałem radę ugotować co trzeba w dwóch garnkach. Służyły mi one również za dzbanki do herbaty i kawy. Można by się narazić na zarzut rozmyślnego ekscentryzmu, mając w tej zabitej deskami dziurze dzbanek do herbaty. Sytuacja taka w zupełności dogadzała wszystkim, wyjąwszy Matthieu. Musiał gdzieś widzieć, prawdopodobnie w misji, jak wykwintnie podawano herbatę na tacy, z cukiernicą i w specjalnym dzbanku. A ponieważ jego status - o który bardzo się troszczył - zależał od mojego statusu, usilnie przeciwstawiał się podawaniu herbaty odwiedzającym nas osobistościom w aluminiowym garnku. Pragnął czajnika.

Pewnego dnia pojawił się, ściskając okrutnie sfatygowany okaz. Dostał go od jednego z nauczycieli, którego wysłano pracy na Południe - do miejsca, gdzie jak się wydawało, czajników do herbaty jest w bród. Gardząc starym czajnikiem, ten nauczyciel podarował go Matthieu.

Matthieu z dumą podarował go mnie. Przyznaję, że byłem, głęboko poruszony. Pokrywka wprawdzie już nie pasowała a czajnik miał mnóstwo wgnieceń na całej powierzchni, jakby go ktoś używał zamiast piłki futbolowej. Matthieu czuł się jednak szczęśliwy. Wyraziłem swój zachwyt i podziękowałem. Poszedł z czajnikiem na stronę i szorował go piaskiem, póki nie zaczął lśnić jak srebro.

Tamtego popołudnia mieliśmy długie spotkanie z uzdrawiaczem i dysku-towaliśmy o rozmaitych rodzajach chorób. Jak zwykle wizyta u niego wiązała się z górską wspinaczką, mnóstwem gadania i palenia. Nim wróciliśmy późnym popołudniem, byliśmy wykończeni i spragnieni.

- Ochrzcijmy nowy czajnik - zaproponowałem.

Matthieu zdziwił się, lecz przyniósł ów skarb i skorzystaliśmy z niego. Okazało się, że dzióbek był zatkany, ale szybko nauczyliśmy się nalewać herbatę od takiej strony, by najmniej się rozlewało. Matthieu podarował mi prezent. Ja pokazałem; jak bardzo go doceniam. Więzi między nami z pewnością się umocnią.

Ale Matthieu przez cały wieczór był nad wyraz milczący. Późnym wieczorem okazywał zdecydowanie zły humor. Jakakolwiek była tego przyczyna, miałem nadzieję, że do rana mu przejdzie.

Zdziwiło mnie więc, gdy bladym świtem Matthieu obudził mnie bębnieniem w drzwi. Patrzył niezmiernie groźnym wzrokiem.

- Czy nie jestem chrześcijaninem? - zapytywał. - Czy nie jestem człowiekiem wiarygodnym? - Myślałem o tym przez całą noc. - Gdybym chciał pana zabić, czy nie mógłbym zrobić tego już wiele razy?

Przyznaję, że nie wszystko pojmuję w lot o piątej nad ranem. Dlatego więc tylko się na niego gapiłem.

W końcu udało mi się go posadzić, a sam przygotowałem herbatę. Widok czajnika zdawał się go zirytować. Matthieu wręcz trząsł się z wściekłości. Stopniowo i powoli wyłaniała się cała potworność mego przewinienia. Błąd tkwił w nieprzemyślanym posłużeniu się terminem „ochrzcić” w znaczeniu „użyć po raz pierwszy”. Matthieu najwyraźniej wyobrażał sobie, że pragnę odprawić rodzaj egzorcyzmu nad czajnikiem, odczynić złe uroki, które mógł był nań rzucić. Posądziłem go zatem o próbę zabicia mnie!

Mijały kolejne tygodnie. Praca z uzdrawiaczami szła dobrze, ale nie o to przecież chodziło. Pragnąłem ceremonii obrzezania w całej jej krwawej intymności, pragnąłem etnograficznego mięsa.

Nie mając już kogo zadręczać, postanowiłem wytropić „moją żonę”. Po długich poszukiwaniach odnaleźliśmy go, naburmuszonego, siedzącego w kucki pod drzewem tamaryndy. Krótką, acz intensywną uciążliwością była silna ulewa. Schroniliśmy się wszyscy pod nie dość bujnym listowiem. Ozdoby chłopca przedstawiały opłakany widok. Końskie ogony, kiedyś sterczące i puszyste, były teraz mokre i skudlone. Długie suknie miały na sobie smugi plam po błocie, piwie, oleju i pocie. Mój materiał udający lamparcią skórę trzymał się nieźle, jeśli patrzyło się z wierzchu, gorzej było z lepkim podbiciem. Gruba warstwa włosów, moskitów i czerwonej zachodnioafrykańskiej ziemi przywarta do jego powierzchni niczym klej. Jaskrawa chustka na głowie spadała niechlujnie na jedno oko. Chłopiec odął wargi, wyraźnie nadąsany. Widać było, że czas, który miał być czasem swobody i beztroski - świetlane wspomnienie w umysłach starszych mężczyzn - okazał się dla chłopca nudny. Jego krewni nie zapraszali go już na piwo i zabawy. Odwiedzał ich w swym odświętnym stroju tak wiele razy, że teraz, gdy zachodził, zaczęli się migać, wręcz uciekali na pola, czyli w wygodną nieobecność. Dziewczęta, zamiast przyglądać mu się z lubieżną łaskawością, dzierżyły grace pod nadzorem sokolego wzroku matek. Młodzieńcza miłość to fajna rzecz, ale płody ziemi mają pierwszeństwo. Największa zniewaga spotkała go poprzedniej nocy. Zmuszony do odwiedzin u coraz odleglejszych krewnych w coraz odleglejszych miejscach, stracił pokaz filmowy włochatego Niemca.

Nawet Matthieu był poruszony. Wyciągnęliśmy nasze zapasy w poszukiwaniu odpowiedniej pociechy. Najlepsze okazały się butelka piwa i komiks „Superman” po francusku. Wepchnęliśmy mu te zabawki i przekonywaliśmy, żeby nie poddawał się rozpaczy. Wzięliśmy na siebie rozeznanie sytuacji dotyczącej obrzezania.

Było oczywiste, że z terminem ceremonii jest coś nie tak. Chłopcy powinni zostać już dawno obrzezani i odbywać swoją kwarantannę w buszu. Z punktu widzenia rytuału jest bowiem istotne, by silne krwawienie z rany zbiegło się z pierwszymi ulewami pory deszczowej. Gojenie się i wysychanie ran powinno natomiast przypadać na wzrastającą suchość pogody. W ten oto sposób dąży się do harmonii między człowiekiem a światem, w którym człowiek żyje, albowiem człowiek i świat podlegają temu samemu rytmowi. Wyglądało na to, że owej zbieżności w czasie nie uda się zachować.

Ponieważ połączony harmonogram ludzkich i kosmicznych przemian wymagał, by chłopcy zakończyli odosobnienie w buszu z pierwszym dniem żniw, pozostałe rytuały musiałyby zostać nieprzyzwoicie skrócone, jeśli miałyby się wszystkie zmieścić w programie - a ja znów zostałbym bez wizy, nim uroczystości dobiegną końca. W społeczeństwie nie mającym wodza wydarzenia tego rodzaju nie są przez nikogo organizowane, nie ma nikogo takiego, kto swą siłą i autorytetem narzuciłby swoją wolę. Sprawom publicznej wagi pozwala się trwać w stanie zawieszenia, póki wszyscy ludzie nie zostaną zmuszeni do działania przez naglące okoliczności albo póki moment stosowny na podjęcie działań nie minie. Zwykle więc po prostu nic się nie dzieje. Co pocieszające, system ten działa całkiem sprawnie, dowodząc, iż wiele wysiłków i dążeń świata jest po prostu zbytecznych.

Istniał natomiast człowiek niezbędnie potrzebny do wypełnienia się uroczystości, który musiał być świadom, co zrobiono, a czego nie zrobiono w pobliskich wsiach - zaklinacz deszczu. Nadeszła więc pora, by po raz kolejny wspiąć się na górę, gdzie mieszkał.

Po wizycie u pozbawionych brodawek Ninga górskie wspinaczki przestały wydawać mi się pociągające. Góry Dowayów są osobliwie nieprzystępne. Nie ma mowy o rześkim powabie chodzenia po wzniesieniach, znanym w Europie. Z drugiej strony traktowanie ich równie poważnie jak Alpy byłoby śmieszne. Ma się bowiem do czynienia z czymś, z czego można spaść ładnych sto metrów na granitowe skały, ale jednocześnie można na to coś wejść nawet bez odpowiedniego obuwia. Na dole piętrzą się wilgotne, ogromne, poszczerbione głazy, co oznacza częste gramolenie się i zjeżdżanie na przemian. Wyżej jest mnóstwo niebezpiecznych szczelin o wielkiej głębokości, lecz niewielkiej szerokości. Trzeba je po prostu przeskakiwać, wracając wspomnieniami do technik skoku w dal z lat szkolnych. Szczyty zaś są nagie i zimne.

Mistrz-zaklinacz miał za swą siedzibę dolinę - skądinąd pierwszorzędne miejsce - na samym wierzchołku jednego ze wzniesień, osłoniętego wszakże innym wzniesieniem. Dolina była zielona, błogosławiona przez naturę dostatkiem czystej wody przez okrągły rok, chłodniejsza od skwarnej równiny, pełna karłowatego bydła (jakim cudem?) i zgoła niedostępna dla rządowych oficjeli. Nie mogły tam nawet dotrzeć terenowe motocykle policji. Tak więc, nie licząc krótkotrwałej wizyty jakiegoś upartego francuskiego urzędnika kolonialnego przed czterdziestu laty, mistrz-zaklinacz pławił się w spokoju patriarchalnego odosobnienia. Miał za sobą - czy może raczej przetrwał w pełnej nieświadomości - schyłek fulańskich handlarzy niewolników, czasy Niemców, zastąpienie ich przez Francuzów, nastanie niepodległości. Niezmienny niczym granit gór, w których mieszkał, przeżył wiele zmian tego stulecia i dalej siedział pod deszczową chmurą, która stale wisiała ponad jego wioską i bezbłędnie podkreślała specjalizację człowieka sprawującego kontrolę nad pogodą.

Niezmiernie towarzyscy Dowayowie rzadko robią w pojedynkę to, co można zrobić grupowo. Nasze przygotowania do wyprawy także i tym razem nie uszły uwagi otoczenia. Kiedy opuszczaliśmy wieś, dołączył do nas mężczyzna o zawstydzonym spojrzeniu, który udawał się do doliny mistrza-zaklinacza na konsultację medyczną. Wszyscy wiedzieli, że mistrz jest specjalistą w dziedzinie spraw męskich, a zatem konieczność wizyty u niego stanowiła milczącą deklarację własnej niemożności lub impotencji. Chichotom nie było końca. Podążając wąską ścieżką, zbieraliśmy innych ludzi, którzy postanowili wykorzystać naszą wyprawę do przeprowadzenia rozmaitych interesów z mistrzem-zaklinaczem. Nie brakło wśród nich jednej z trzynastu żon zaklinacza, która niosła ogromny tobół głowie. Najbardziej zaskoczyła mnie jednak obecność Ireny.

Nie była to już ta sama Irena. Była stateczna i poważna, a popioły romansów sczerniały w ogniu prawdziwej namiętności. U jej stóp leżał wielki foliowy worek z prosem, które miało być zwrócone zaklinaczowi przez jej ojca w ramach refundacji jakiegoś dawnego długu. Na wierzchu kołysały niebieskie plastikowe pantofle, które Irena włoży, by uroczyście wkroczyć do wsi zaklinacza, pokonawszy uprzednio górskie ścieżki na bosaka. Podążała dzielnie przed siebie, nie patrząc na boki. Nie obejrzała się ani razu za spojrzeniami, które wyrażały uznanie dla jej krzepy, a których nie brakowało.

Dowodu, jeśli takowy w ogóle był potrzebny, na zaawansowaną fazę pory deszczowej dostarczał wysoki poziom rzek pędzących z gór. Nie były to już przyjazne, orzeźwiające strumyki z czasów pory suchej, które lizały stopy niczym wesołe szczeniaki. Teraz pędziły w dół z hukiem, tocząc wielkie kamienie. Ja, naturalnie, wpadłem.

Najlepszym sposobem na przełamanie lodów jest wpaść do wody - że tak się wyrażę. Dotychczasowa cisza została przerwana i nasz impotent zaczął opowiadać rozmaite historyjki. Jednym ze stałych tematów rozmowy na tej trasie był człowiek mieszkający u stóp góry. On i jego żona wsławili się wabieniem wędrowców płci męskiej, którzy następnie znajdywani byli w kompromitujących okolicznościach z gospodynią. Pojawiało się żądanie rekompensaty. Mąż uważał się za straszliwie skrzywdzonego. A był to mężczyzna ogromnych rozmiarów.

Nasza wesołość osłabła nieco, gdy natknęliśmy się na padlinę wielkiego kozła o potężnych rogach, rozkładającą się w strumieniu przy przejściu na drugą stronę. Był potłuczony i zakrwawiony, stoczył się najpewniej z którejś z górskich ścieżek. Dowayowie bardzo przejmują się omenami. Ten okazał się szczególnie zły. Zainteresowanie Dowayów skupiło się nie na tym, że coś, co było wysoko jest teraz nisko, czy na tym, że mieliśmy do czynienia z ostrym kontrastem pomiędzy nieokiełznaną witalnością seksualną samca za życia i pełnym bezwładem po śmierci. Zainteresowanie Dowayów skupiło się na aż nadto oczywistym dla wszystkich fakcie: wypadek miał miejsce na tyle dawno, by mięso przestało nadawać się do spożycia nawet dla Dowayów, przyzwyczajonych do posilania się mięsem, które jedynie z uprzejmą wyrozumiałością można nazwać „niezbyt świeżym”.

Temu podobne przypadki intrygują antropologa w każdym szczególe. Czy to pomost prowadzący do fundamentalnych odkryć związanych z obcą kulturą lub wręcz do podstaw natury ludzkiego umysłu? Prawie na pewno tak nie jest, ale nie sposób przewidzieć, co i kiedy okaże się istotne. Nagłych olśnień antropolodzy doznawali przecież i w kąpieli, i grając w krykieta, i robiąc sekcję zwłok ośmiornicy. Najbezpieczniej umieszczać wszystkie wydarzenia w notesie, gdzie mogą zostać odnalezione po latach, choć atrament rozmyją wody strumyków, a litery zginą pod śladami brudnych palców. Okropnie denerwujące uczucie: „oto coś, co antropolog z pewnością może wyjaśnić”. Zazwyczaj łączy się ono z: „nie wpadłem na trop, co to może oznaczać”.

Truchło kozła spowodowało opieszałość piechurów. Zastanawiano się, czy w ogóle będziemy zdolni wspiąć się na górę. Dopiero - kiedy Irena i ja wielokrotnie zadeklarowaliśmy gotowość kontynuowania wspinaczki, wstrzemięźliwie popierani przez Matthieu, grupa postanowiła ruszyć w dalszą drogę. Atmosfera była napięta i ciężka, całkiem jak u Szekspira, kiedy spadają komety, a trzęsienia ziemi podnoszą umarłych z grobów. Ilekroć ktoś się potknął, wymieniano znaczące spojrzenia i rozglądano się nerwowo dookoła. W dole sępy siadły na koźle, rwąc mięso i popatrując na nas wzrokiem poborcy podatków - wrogo i podejrzliwie. Nagle uświadomiłem sobie, że strumień jest głównym źródłem wody pitnej w wiosce i że powinniśmy byli przynajmniej wyciągnąć padlinę na brzeg. Wątpliwości, czy plan zaopatrzenia miasteczka w bieżącą wodę opracowano w imię dobra ogółu - to jedno. Ale tę wodę piłem także ja. Niestety nikt nie miał ochoty dotykać padliny, zostawiliśmy ją więc w śmierdzących wirach.

Matthieu tymczasem potknął się już dostatecznie wiele razy, by sądzić, że nasza wyprawa będzie daremna, że dotrzemy na miejsce, by mistrza-zaklinacza nie zastać.

- Chociaż - dodał - moja lewa noga czasem mi kłamie.

Noga istotnie dowiodła złowróżbnej skłonności do kłamstwa, gdyż zaklinacz był w domu. Fakt, że noga kłamie, pogrążył Matthieu w smutku. Kłamstwo nogi było samo w sobie złym znakiem.

Zaklinacz siedział pogrążony w błogostanie, niby żółw w swej skorupie, pod daszkiem z traw przed chatą służącą także za sypialnię. To miejsce lubił najbardziej. Mógł stąd patrzeć na swą żyzną dolinę, która należała wyłącznie do niego, na żony pracujące w polu, na synów pasących jego bydło, mógł pykać z mosiężnej fajki i ogrzewać przy ogniu wiecznie zimne stopy. Tu delektował się swą zamożnością i szacunkiem, którym go otaczano, przezornie mając na oku chaty wypełnione opłatami za tkaniny grzebalne i nie tracąc z pola widzenia młodych mężczyzn, którzy kręcili się koło jego trzynastu ponętnych żon.

Po stosownych powitaniach zostaliśmy rozdzieleni. Impotenta poddano szeptanemu przesłuchaniu, podczas którego wieśniak coraz to spuszczał wzrok, a zaklinacz dla otuchy poklepywał go po ramieniu. Irena ku swemu wielkiemu niezadowoleniu została odesłana na pogawędkę do żon mistrza.

Skinieniem ręki zaklinacz przywołał mnie do swego pacjenta. Czyżby moja biegłość w zielarstwie zyskała uznanie? Czyżby zamierzał poprosić mnie o opinię w jakimś szczególnie interesującym przypadku? Niestety nie. Chodziło jedynie o zmianę pieniędzy na drobne. Mężczyzna dysponował grubym banknotem. Zaklinacz nie miał nic przeciw grubemu banknotowi, ale nie mógł wydać reszty. Jeśli wydam resztę, mistrz-zaklinacz zwróci mi pieniądze w swoim czasie. Obaj wiedzieliśmy, że nigdy ich nie zobaczę. W ten sposób płaciłem mu za pomoc, bez nazywania rzeczy po imieniu.

Zgoda, ale zamierzam odzyskać wartość moich pieniędzy. Rozpocząłem krótkie przemówienie, które przygotowałem z Matthieu. Był to majstersztyk autoreklamy. Zakończywszy prezentację wszystkich moich umiejętności posługiwania się lekami roślinnymi, przeszedłem do mojego szerokiego doświadczenia w pracy z uznanymi przez Dowayów uzdrawiaczami w zakresie zaszeregowania chorób. Głównym problemem miejscowych było stwierdzenie, czy choroba jest „po prostu” chorobą, czy też stanowi ona przejaw gniewu sił nadprzyrodzonych lub działania złych mocy. W tym ostatnim przypadku leczenie wygląda zupełnie inaczej. Kilka niewinnie brzmiących pytań ze strony początkującego ucznia, jak ja, prawie zawsze prowadzi do zażartych dyskusji nad fundamentalnymi pojęciami typu przyczynowość, moralność, klasyfikacja. W czym tkwi problem? Penis obecnego tu człowieka nie był dobry. Czy mężczyzna jest pewien, że to nie z powodu braci? Pokręcił głową. Stosował przepowiednię z pocierania rośliny zepto z trzema różnymi wróżbiarzami. Wszyscy stwierdzili to samo. Była to „po prostu” choroba. Co zalecił zaklinacz? Picie naparu z rośliny zepto.

Antropologia interesuje się ostatnio klasyfikacją roślin, próbując określić, jak dalece inne kultury znają się na gatunkach i podgatunkach, które da się porównać z naszymi, i jakie kryteria stosują, by rozróżniać rozmaite rodzaje „tej samej” rośliny. Włożyłem wiele trudu w zbieranie liści i owoców niektórych ważnych roślin, na przykład zepto, aby pobudzić dyskusję o tym, jak odróżnić jeden rodzaj od drugiego. Czy po kształcie liścia, czy po budowie owocu? Podobnie jak w przypadku deszczowych kamieni, mistrz powalił mnie na łopatki swym szacunkiem dla nurtu pozytywistycznego. Żadna z tych cech nie miała znaczenia przy rozpoznawaniu roślin. Po prostu jedna roślina leczyła jedną chorobę, druga - drugą. Nie można przewidzieć, która jest która, dopóki nie będzie rezultatów leczenia. Uśmiechnął się niewinnie. Pomyślałem o wszystkich godzinach straconych na zbieraniu roślin, na suszeniu ich tak, abym mógł je zabrać ze sobą i pokazać specjalistom z Kew Gardens*[* Kew Gardens - Królewski Ogród Botaniczny na przedmieściach Londynu.].

Mężczyzna wyruszył w drogę powrotną, ściskając kilka pędów zepto, które dla niego ucięto. Matthieu i ja byliśmy niezadowoleni, bo mistrz upierał się, że ugości nas posiłkiem, na który nie mieliśmy ochoty.

Dopiero po kilku godzinach nudnych towarzyskich uprzejmości (co podobało się Matthieu) mistrz i ja udaliśmy się w busz na „męską rozmowę”. Nawet tam rozmawialiśmy szeptem, a starszy pan rozglądał się dookoła jak płochliwy jeleń. Chodziło o obrzezanie. Kiwnął głową. Wiedział, że odbyłem daleką drogę z mojej wsi, żeby zobaczyć obrzezanie, bo słyszałem, że Dowayowie je przygotowują. Opuściłem żony i pola. Sporo się natrudziłem i wydałem mnóstwo pieniędzy, by zobaczyć uroczystość. Znowu kiwnął głową. Co się stało? Jakie przygotowania zakończono? Dlaczego chłopcy nie zostali obrzezani, mimo że zaczęła się pora deszczowa? Westchnął i potrząsnął głową. Było niedobrze, bardzo niedobrze. On, ze swojej strony, zrobił wszystko, czego można było niego wymagać. Zwrócił uwagę na wszystkie złe i dobre znaki. Odpowiednie medykamenty zostały szczelnie zamknięte w kulistej kalebasie i wrzucone do strumienia na szczycie góry obok kamieni, od których zależy pogoda. W stosownym czasie kalebasę odnaleziono nietkniętą u stóp góry - oczywisty znak, że uroczystość powinna się odbyć. Ale niestety sprawa spaliła na panewce. Wytrzeszczyłem oczy. Nie będzie obrzezania w tym roku. Nie będzie w przyszłym roku, bo przyszły rok to rok żeński. Może się odbyć najwyżej za dwa lata. To źle, bardzo źle. Chłopcy nadal będą dziećmi, będą brzydko pachnieć. To wstyd dla całego kraju Dowayów.

Ale co się właściwie stało? Podczas wyjaśnień użył nieznanego mi słowa. Spojrzałem pytająco na Matthieu, który bez powodzenia szukał francuskiego odpowiednika.

Z właściwą sobie pozytywistyczną gorliwością mistrz poprowadził nas na pole i po prostu wskazał ręką. Proso dosłownie ruszało się od grubych, czarnych gąsienic. Młode liście były całkowicie zeżarte. Pochylone łodygi niknęły na naszych oczach chrupane przez włochate bestie. Najwyraźniej wszystkie pola w tej części Kongle były dotknięte plagą. W tym roku nie może być mowy o żniwach. Kiedy gąsienice zjedzą całe proso i wyginą, jest nadzieja, że posieje się następne. Ale wielu ludziom nie zostało ziarna na siew, a i zbiory nie będą duże. Deszcze prawdopodobnie nie potrwają dość długo, by zboże zdążyło dojrzeć. Co ludzie zrobią? Wzruszył ramionami. Niektórzy pożyczą zboże od krewnych. Inni będą musieli sprzedać bydło albo zaciągnąć kredyty u handlarzy. Wszystkie rezerwy na warzenie piwa będą wykorzystane jako środki do życia. Przemiana chłopców w mężczyzn to cud, ale by stal się cud, potrzebne jest piwo, a nie dobre intencje. Obrzezanie musi być przełożone. Skandal z wilgotnymi, brzydko pachnącymi chłopcami będzie ogromny. Nawet Ninga będą się śmiali.

A gdyby ktoś sprowadził proso? Policzyłem szybko. Kosztowałoby tysiące funtów. Beznadziejna sprawa. Mistrz pełen zrozumienia dla zawodu, którego doznałem, poklepał mnie po ramieniu. I tak już nic nie pomoże. Nikt nie rozpocznie teraz ceremonii - za dużo było złych znaków. Gąsienice są kolejnym z nich.

Znalazłszy fundusze i przebywszy taki kawał drogi, by opisać obrzęd, który jak się okazało, wcale się nie odbędzie, byłem, co oczywiste, przygnębiony, zły - a nawet zażenowany. Musiałem się przecież z tego wyjazdu rozliczyć, znaleźć coś na swoje usprawiedliwienie. Wkrótce stanę przed koniecznością sporządzenia raportu dla surowych fundatorów - sfinansowali badanie rytuału, który ostatecznie nie doszedł do skutku. Niepodobna, by zostało to dobrze przyjęte.

W badaniach antropologicznych, jak i w innych dziedzinach działalności akademickiej, nieufnie przyjmowane są negatywne wnioski, fałszywe tropy, jednoznacznie ślepe zaułki, nie mówiąc już o obrzędach, których nie było się świadkiem. Cała sprawa wyglądała bardzo niefortunnie. Osobiście nie odnosiłem wrażenia, by moja wyprawa była bezproduktywna. Miałem nawet odczucie, że podczas tej krótkiej wizyty dowiedziałem się równie wiele, jak podczas poprzedniej, dłuższej. Sam fakt mojego powrotu sprawił, że Dowayowie zaczęli traktować mnie poważniej, całkiem jakby mieli za sobą długą historię rozczarowań, wynikających z niestałości badaczy. Bez względu na to, jak oni sami zapatrywali się na tę kwestię, tym razem byli o wiele ufniejsi i bardziej otwarci niż poprzednio.

Szczególnie mocno dawało się teraz odczuć wśród Dowayów powszechne głębokie zażenowanie. Zawstydzeni młodzieńcy w ozdobnym przyodziewku do żywego przypominali panny młode porzucone przy ołtarzu. Cichaczem uwalniali się z lamparcich skór lub imitujących je tkanin, chowali po kieszeniach zdjęte z kostek u stóp dzwonki. Dostatecznie duzi czmychali na pola i motykowali, jak gdyby nigdy nic. Młodsi wracali, zakłopotani, do klas, gdzie wyśmiewali ich koledzy z innych plemion. Spotykając się, mężczyźni nie podejmowali tematu obrzezania. Kobiety zrobiły z niego użytek w wojnie pici i szydziły z nie nadających się do niczego mężczyzn. Mężczyźni mieli nowy powód, by bić kobiety.

Moja „żona” obchodził wioskę naokoło, byleby mnie nie spotkać. Kiedy przypadkiem wpadaliśmy na siebie, miało miejsce spuszczanie wzroku i mamrotanie pozdrowień. Z powodu niedokończonego rytuału znaleźliśmy się wszyscy w sytuacji, w której nie było wiadomo, jak mamy postępować. Czy powinniśmy ze sobą żartować, okazywać sobie wzajemny respekt, czy też zachowywać się tak, jak zachowywaliśmy się wobec siebie dawniej? Nikt nie wiedział. Nikt nie miał dość autorytetu, by zdecydować za wszystkich, tak jak przedtem nikt nie potrafił zorganizować uroczystości obrzezania.

Szaleństwo złych znaków nie opuszczało okolicy. Panował kompletny rozgardiasz i każde wydarzenie wróżyło nadejście gorszych czasów. Było w tym coś ze zjawiska występującego w naszej kulturze: szczególnie ohydna zbrodnia koncentruje uwagę na przestępstwach tego samego rodzaju i nagle pełno jest o nich w gazetach. Tak, jakby cywilizacja gwałtownie zmierzała ku zagładzie. Krowa wpadła do studni - zły to znak. Jedną z żon Zuuldiba ugryzł w pierś szczur polny, kiedy otworzyła spichlerz - zły znak. Na granitowych ścieżkach znaleziono żyjące w rojach czerwone owady - zły znak. Szekspirowskie komety nie spadały z nieba, ale miała miejsce niewielka trąba powietrzna.

W pełnym oczekiwania bezruchu, który ogarnął krainę Dowayów, nadszedł czas mego powrotu do domu. Ciekawe, czy to także zostanie poczytane za zły omen.

Końce i początki

Opuszczenie krainy Dowayów jest równie czasochłonne, jak dostanie się do niej. Tym razem jednak byłem jedynie turystą, a nie naukowcem szukającym wiedzy - przynajmniej tak miałem w papierach. Niemniej żądano ode mnie długotrwałych imprez pożegnalnych, rozsądnej dystrybucji darów, podziękowań. Należało pozbyć się obyczajów buszu i wrócić do obyczaju miejskiego. Jako jedyna osoba posługująca się angielskim na przestrzeni wielu kilometrów, nabrałem nawyku mówienia do siebie. Mówienie do siebie - ja nazywam to „głośnym myśleniem” - nie kojarzy się Dowayom z obłąkańcem o dzikim spojrzeniu, co ma miejsce w naszej kulturze. Uważa się to za równie normalne, jak nucenie pod nosem Dowayowie nucą nieustannie. Zwyczaju tego trudno się jednak pozbyć. A u kogoś, kto był zmuszony samodzielnie obciąć sobie włosy, i to bez lustra oraz ma zielone, cuchnące zęby, może on budzić podejrzenia.

Powrotowi do miejskiego trybu życia towarzyszył - wyjątkowo nieodpowiedni, jeśli chodzi o osadzenie w czasie - atak malarii. Coś, co - będę z uporem podkreślał - zawdzięczałem zbyt wielu ukąszeniom podczas pokazu antymalarycznych filmów wspomnianego już Niemca. Na szczęście zdążyłem wrócić do zdrowia, by po raz ostatni wystąpić publicznie w krainie Dowayów na uroczystości obrzezania łuku zmarłego mężczyzny.

Antropologia jest dziedziną, do której zabierają się specjaliści wielu innych dyscyplin. Dzięki temu jest ona dziedziną wyjątkowo rozległą. I nic, czego się antropolog kiedykolwiek uczył, nie idzie na marne, choćby najmniej praktyczny fach, najrzadszy talent. Jako dziecko podczas pierwszego dnia w szkole słuchałem wraz z innymi uczniami dziecięcego programu BBC. W tamtych czasach uważano za rzecz ważną i zasadną by dzieci umiały tańczyć. Młode umysły miały być ośmielone do wypowiadania się poprzez ruch. Umysł i ciało miały poruszać się w idealnej harmonii w rytmie prostych melodii. Naszym zadaniem owego dnia było udawać drzewa.

- Poruszamy gałązkami, poruszamy - instruowano nas śpiewnym głosem.

- Pokażcie, jak wiatr szeleści listkami.

Sumiennie machaliśmy rękami ponad głową i wydawaliśmy świszczące dźwięki.

Oddając się komparatystyce kulturoznawczej, nie sądziłem nawet, że tamto doświadczenie okaże się tak cenne. Obrzezanie łuku jest jednym z owych złożonych rytuałów, poprzez które mężczyzna przemienia się z istoty zwyczajnie nieżywej w przodka zdolnego do reinkarnacji. Jego najbardziej osobiste, a zatem najbardziej niebezpieczne rzeczy muszą zostać usunięte. Nóż, matę do spania i osłonę na penis trzeba spalić w buszu. Łuk zostaje obrzezany przez klowna i powieszony za chatą, gdzie leżą czaszki zmarłych mężczyzn. W obrzędzie tym mogą brać udział tylko „bracia obrzezańcy”, czyli ci mężczyźni, którzy zostali obrzezani wraz z nieboszczykiem. Całemu wydarzeniu towarzyszą krotochwilne żarty i pogodna atmosfera, co zresztą charakteryzuje wszystkie wydarzenia odbywane w męskim gronie. Kobiety zamykają się w swoich chatach, gdy tylko usłyszą stosowny dźwięk fletu.

Podczas ceremonii mężczyźni najpierw biegają nago - jedynie z osłoną na prącie. Potem ma miejsce małe przedstawienie, któremu mogą przyglądać się wszyscy mężczyźni. Wiąże się ono z genezą obrzezania, czyli biciem na śmierć starej Fulanki. Jej rolę odgrywa jeden z mężczyzn, stary, niedołężny, nadmiernie swarliwy i bojaźliwy. Przebiera się w wielkie liście, najchętniej noszone przez starsze kobiety i bawi zebranych, nachylając się w taki sposób, by pokazać genitalia. Jest to przyjmowane z zadowoleniem i wywołuje gromki śmiech. W punkcie kulminacyjnym kobieta wpada w zasadzkę przygotowaną przez mężczyzn, którzy czekają, siedząc w kucki i dzierżąc kije. Kobieta przechodzi między nimi kilkakrotnie, kołysząc biodrami i ciągnąc za sobą wielki ogon z liści. W końcu mężczyźni wyskakują i odrąbują ogon kijami. Wszystko to dzieje się pod drzewem zwanym „cierniem Fulanów”.

Czasami nie ma w okolicy owego „ciernia Fulanów” i rolę drzewa musi odegrać aktor. Tę właśnie rolę powierzono mnie. Dowayowie nie zdawali sobie sprawy, że dysponuję bogatym źródłem doświadczeń, z którego mogę czerpać. Poruszanie ramionami zostało przyjęte bardzo pozytywnie. Poglądy na moją wersję szumu liści były już podzielone. Jednakże wobec ogólnie dobrego nastroju moją interpretację potraktowano jako nowatorstwo godne uwagi. Ponieważ aktorowi-drzewu pozwala się na kostium jedynie w postaci osłony na prącie oraz - w celu uprawdopodobnienia roli - paru gałęzi w istocie ciernistego „ciernia Fulanów”, nie jest to zapewne rola chętnie grywana.

Później wszyscy mężczyźni siedli, paląc i pijąc ciepłe piwo. Wywiązała się dyskusja o tym, kto powinien opluć wdowy po zmarłym, by zyskały prawo do ponownego zamążpójścia. Matthieu i ja byliśmy zajęci pakowaniem. Czarownik wpadł na chwilę z garścią aromatycznych liści. Miałem kontakt ze śmiercią, więc nie wolno mi zapomnieć o umyciu nimi rąk. Powinienem też przyłączyć się do opluwania wdów, aby pokazać, że nie żywię urazy do mężczyzny, któremu ceremonię urządziliśmy. Wszystko to wydawało się niezwykle normalne. Następnie zdjęliśmy nasze osłony na penisy, tak jak uczniowie zdejmują mundurki po tygodniu nauki. Nocą miały się odbyć taneczne przedstawienia i popijawa. Matthieu i ja wyruszyliśmy do misji jako przystanku na drodze ku innej normalności. Nikt nie interesował się zbytnio naszym wyjazdem. Nie było łez ani specjalnie przygotowanych pożegnań. Zuuldibo próbował przedyskutować raz jeszcze nie rozwiązany problem jego parasola, zostało też trochę pieniędzy na nowy dach mojej chaty. Kiedy wrócę? Bóg raczy wiedzieć.

Rozsądna zasada oparta na doświadczeniu mówi, że jeśli obca kultura, którą badasz, zaczyna wydawać ci się normalna, czas wracać do domu.

Było może i stosowne, że znalazłszy się w połowie drogi podjąłem się zastępstwa za miejscowego nauczyciela angielskiego na czas, gdy dojdzie on do siebie po dziwnej gorączce, która atakowała wszystkich w okolicy. Na Zachodzie człowiek czuje się czasem paskudnie z powodu gorączki, bólu głowy i ogólnego rozbicia. Nazywamy to „grypą”, bierzemy dwie aspiryny, kładziemy się do łóżka i oczekujemy poprawy upływie paru dni. W Afryce Zachodniej symptomy tego rodzaju nazywa się „małą malarią”. Leczenie i rokowania są mniej więcej takie same i nikt nie zastanawia się nad przyczynami i skutkami.

Jak w wielu innych instytucjach, gdzie odbywa się nauczanie, uczniowie próbowali fałszować tożsamość. Reguły dotyczące liczby podejść do tego samego egzaminu są omijanijane przez pożyczanie tożsamości na przykład młodszej siostry czy brata. Kilkoro domniemanych szesnastolatków w klasie miało siwe włosy. Niepokojąco dużo uczniów nosiło te same nazwiska. Sytuację pogarszały dodatkowo bliźniaki. Szukając terminu „bliźniaki” w słowniku francusko-angielskim, odkryły, że bliźniaki to „binokle” i w ten sposób siebie nazywały.

- To moja siostra, Naomi, proszę pana. Jesteśmy binokle.

Uczyłem ich podstaw języka angielskiego z książki, która szczegółowo rozwodziła się nad takimi zjawiskami jak wyścigi konne w Ascot, palenie ognisk i strzelanie z fajerwerków w Anglii 5 listopada, upamiętniające atak na parlament w 1605 roku, a także coś tak niepojętego jak pudding z Yorkshire, pieczona mieszanina mąki, mleka i jajek serwowana przed daniem z mięsa wołowego lub jako dodatek do niego. To ostatnie utożsamiali z chaud froid, francuską potrawką z drobiu lub dziczyzny w galarecie. W cudownie średniowiecznym pomieszaniu mikro - i makrokosmosu jeden z moich uczniów stwierdził: „Krew robi w ciele człowieka dwadzieścia cztery obroty na dobę”. Inny zawarł w wypracowaniu zaskakującą mądrość: „Ludzie dostają bólu głowy od stania na słońcu, ponieważ produkują zbyt dużo tlenu”.

Matthieu wpadł na pomysł, że on także powinien uczyć się angielskiego. Zapędy pedagogiczne wygasają powoli, nawet jeśli ktoś spędził kilka lat na nauczaniu uniwersyteckim. Zdobyłem nieco przechodzoną książkę z wyrażeniami oraz zwrotami i podarowałem ją Matthieu. I tak nie miał nic lepszego do roboty. Od tamtego czasu krzywił twarz z największym skupieniem i pozdrawiał mnie słowami: - Bonjour panu. Jest pan przy dobrej myśli?

Po kilku dniach nauczyciel powrócił, co uczniowie musieli przyjąć z dużą ulgą. A ja byłem wolny i mogłem wyruszyć, z ciężkim sercem, do miasta Duala. Miasto nie stało się milsze za mojej nieobecności. Lenistwo wzięło górę nad przedsiębiorczością i znalazłem się w drodze do tego samego hotelu, gdzie mieszkałem poprzednio - licząc do pewnego stopnia na spotkanie z Humphreyem. Agresywny maitre d’hótel tymczasem kwitł. Jego gładka, tłusta twarz jaśniała zadowoleniem. Z ulgą stwierdziłem, że nie identyfikuje mnie jako kolegi Humphreya. Wydawało się, że całkowicie zdominował hotel swymi autokratycznymi rządami. Dyrektor, strachliwy Francuz, siedział skulony w swoim biurze, gdy maitre grasował po hallu. Powoli i stopniowo umieścił swoich krewnych na strategicznych stanowiskach. Żaden z nich nie mówił żadnym ogólnie znanym językiem, w wyniku czego goście nie byli rozumiani. A zatem tylko maitre mógł wydawać polecenia pracownikom. Zasada ta objęła także kelnerów w barze. Turyści amerykańscy robią zwykle skomplikowane zamówienia, tyczące nieznanych koktajli skomponowanych z rzadkich trunków. Kelnerzy kłaniali się wdzięcznie z miłym uśmiechem, wracali po dłuższej chwili z wybranym na chybił trafił sokiem pomarańczowym i piwem i stawiali to przed gościem nie bacząc na pretensje. Do zwyczaju lokalu należało podawanie tylko jednego drinka. Nowości te nie przeszły niezauważone. Grupa znudzonych i zmęczonych Francuzów skupiła na nich uwagę jako na źródle rozrywki. Robili zakłady, których przedmiotem była liczba soków pomarańczowych i piw w następnym zamówieniu.

Po Humphreyu nie było śladu. W nocy przeszedłem miasto wzdłuż i wszerz, daremnie szukając wietnamskiej restauracji. W mijanym barze jakiś turysta siedział naprzeciwko mężczyzny, w którym, mimo lustrzanych okularów, rozpoznałem Wcześniaka. Turysta głośno opowiadał przygodę, jaka spotkała go w hotelu: „O pierwszej w nocy ktoś zapukał do drzwi. Zapytał się:

- Hej, masz tam jakąś kobietę?

Odkrzyknąłem, że nie. Wtedy rozległ się huk. Ktoś wyważył drzwi i wepchnął kobietę do środka”.

Mężczyzna trząsł się ze śmiechu. Wcześniak trwał niewzruszony. Nie widział w tym nic śmiesznego. Mężczyzna próbował mu rzecz wyjaśnić.

- No, wiesz. Kiedy spytali, czy mam w środku kobietę, pomyślałem...

Wcześniak ożywił się.

- Kobietów? Chcesz kobietów?

- Nie, mówię ci tylko, o co chodziło...

- Pokażę ci fajnych kobietów.

Zostawiłem ich i powlokłem się do hotelu.

Jazda na lotnisko następnego dnia trwała długie godziny. Do miasta przybył z oficjalną wizytą prezydent, wskutek czego całe kwartały były wyłączone z ruchu. Wiele ulic zamknięto. Siedziałem skulony niewygodnie na tylnym siedzeniu taksówki, trzymając na kolanach wielkie naczynie na wodę Dowayów, niczym wieśniak i czekając na nieuchronną próbę dosadzenia innych pasażerów. Kierowca robił dziwaczne objazdy, by uniknąć zamkniętych odcinków. Niektóre prowadziły przez cudze ogrody. Znaleźliśmy się nagle przy zaimprowizowanym na potrzeby dnia posterunku na skrzyżowaniu. Policjant zatrzymał nas z surową miną.

- Stać! Tędy przejeżdża Monsieur le president.

W tłumie zapadła pełna oczekiwania cisza. Żołnierze i policjanci sięgnęli do kabur. Wychyliłem się przez okno. Przez chwilę nic się nie działo. Nagle zza rogu wychynął, jadąc nieskończenie powoli na zardzewiałym rowerze, jakiś starszy człowiek. Onieśmielony uważnym spojrzeniem tylu ludzi, którzy zamarli z otwartymi ustami, pochylił się nad kierownicą i zaczął szaleńczo pedałować. Kilku rosłych policjantów skoczyło ku niemu i ściągnęło go z drogi ku uciesze tłumu. Sierżant z pierwszego szeregu dostrzegł mój uśmiech i ryknął:

- Nie śmiać się! To kpiny z prezydenta!

Kierowca łypnął nerwowo w moją stronę i ruszył z kopyta. Okazało się, że był to odruch, nabyty podczas wieloletnich kontaktów z prawem. Bez większych przygód dotarliśmy na lotnisko, gdzie wysadził mnie, chowając z radością napiwek, który mu dałem w dowód wdzięczności. Ściskając garnek, zaszyłem się w ciemnym kącie, by czekać na rozpoczęcie odprawy, z nadzieją, że nie rzucam się w oczy. Ale to jednak była Duala. Moje szanse były nie większe niż szanse kiepskiego pływaka w basenie pełnym rekinów. Jakiś niski, elegancki mężczyzna upatrzył mnie sobie, oszacował wzrokiem, bez wątpienia zauważył krople potu na moim czole i to, że kurczowo ściskam garnek.

- Lot do Paryża? - spytał.

Kiwnąłem głową. Zaczerpnął powietrza w taki sam sposób jak mechanicy samochodowi, gdy zabierają się do lokalizowania awarii. Wydaje się, że lot jest bardzo obłożony. Wszystkie miejsca zostały sprzedane kilkakrotnie. Na szczęście ma przyjaciela na stanowisku odpraw. Za dziesięć tysięcy franków może mi załatwić miejsce...

Wściekły odesłałem go do wszystkich diabłów. Czy wie, że nie jestem tu po raz pierwszy? Nie ze mną takie numery. Wzruszył ramionami i poszedł sobie. Wkrótce spostrzegłem przerażonego Niemca, który wręczał mu banknoty.

Im więcej ludzi przybywało, im dyskretniej wręczano pieniądze, tym pewność siebie coraz bardziej we mnie topniała. Zacząłem obliczać, ile wyniesie jeszcze jedna noc spędzona w Duali. Niewykluczone, że w tym właśnie momencie szuka mnie już cała miejscowa policja za kpiny z prezydenta. Nie będzie im trudno mnie znaleźć. Biały człowiek z zielonymi zębami i garnkiem. Może powinienem porzucić gdzieś garnek i nie otwierać ust. Paranoiczna spirala została uruchomiona. Po następnych trzydziestu minutach byłem gotów zapłacić. Odnalazłem naganiacza. Targowaliśmy się zajadle. Powiedziałem, że mam tylko dwa tysiące franków. Zaproponowałem mu garnek. W końcu doszliśmy do porozumienia i facet przysunął się do urzędnika przy odprawie. Były szepty i kręcenie głowami. Ręce spotkały się na krótko pod blatem. Mój bilet został ostemplowany. Zabukowali mnie! Spojrzałem na wszystkich stojących w kolejce za mną, którzy nie wiedzieli, że nigdy nie ujrzą wnętrza samolotu. Współczułem im, taszcząc garnek do odprawy bagażu.

Samolot był po prostu pusty. Pozostali pasażerowie czekali na czarter. Sześcioro czy może siedmioro pasażerów lecących do pierwszego przystanku to tak, jakby nikogo nie było. Znalazło się nawet osobne siedzenie dla mojego garnka, który był mi udręką, niby albatros dla starego żeglarza*[* Nawiązanie do słynnej „Ballady o starym żeglarzu” Samuela Taylora Coleridge’a (1772-1834), angielskiego poety i myśliciela. Żeglarz zabija albatrosa. Za tę zbrodnię zostaje skazany na coraz większą samotność, aż do całkowitej izolacji od jakiejkolwiek formy życia. Albatros symbolizuje tu źródło nieskończonej i nieuchronnej udręki.].

Na pociechę dowiedziałem się, że nie byłem jedynym, którego nabito w butelkę. Dwójka innych pasażerów przyznała się do równie dużej łatwowierności. Pociechą było też to, że byliśmy lepsi od jeszcze jednego naiwniaka. Kupił on w barze coś, co wyglądało wyraźnie na wisiorek z gatunku dzieł Wcześniaka, choć zapewniano go, że przedmiot ów pochodzi sprzed ośmiu tysięcy lat. Sprytny sprzedawca ostrzegł podróżnego, że rzecz jest tak rzadka, tak cenna i ma tak wielkie znaczenie dla kultury narodu kameruńskiego, że nie może być wywieziona legalnie. Sprzedawca ma jednak przyjaciela na stanowisku odprawy celnej. Za drobną sumkę mężczyzna będzie mógł zabrać ów skarb ze sobą...

Nuda klimatyzowanego samolotu stwarzała dogodne warunki do naszkicowania raportu dla rady naukowej. Zacząłem grzebać w torbie, szukając formularza i znalazłem go pod polisą ubezpieczeniową, która zakazywała mi - podczas pobytu w kraju Dowayów - latania na lotni oraz posługiwania się elektrycznymi narzędziami stolarskimi.

Pisanie sprawozdania to rzecz niebezpieczna. Sprawozdanie, kiedy już istnieje, samo w sobie staje się pracą w terenie, zaczyna żyć własnym życiem. Nie ma mowy, by myśleć o tym, co się robiło, inaczej. Doświadczenia zostają posegregowane i zaplombowane. Może w ogóle nie powinienem wspominać, że obrzezanie nie miało miejsca. Trudno przypuszczać, by ktokolwiek to zauważył. Mogę po prostu skupić się na rzeczach, które zrobiłem. Trafne podsumowanie pracy z uzdrawiaczami Dowayów zasugerowałoby, że taki był zamierzony cel mojej wyprawy. Instytucje naukowe zwykle zakładają, że świat kręci się zgodnie z programem wytyczonym przez naukowców, a etnograf to wszechwiedząca, sprawna, dobrze naoliwiona machina badawcza. Wszyscy antropolodzy jednak wiedzą, że programy badawcze są czystą fikcją. Sprowadzają się do sformułowania prostego pytania: „Myślę, że to i to może być interesujące. Czy mogę dostać trochę pieniędzy, by pojechać i to sprawdzić?”.

Fakt, że ludzie tak często wracają do pozbawionych wygód i czasami niebezpiecznych części świata, jest wymownym dowodem na dwa zjawiska: na to, że pamięć ludzka jest krótka i na to, że zdrowy rozsądek jest słabszy od czystej ciekawości.

Odłożyłem formularz i postanowiłem zaczekać na natchnienie.

Kończąca się podróż zawsze niesie z sobą poczucie smutku z racji przemijającego czasu i zrywania kontaktów. Nierozłącznie towarzyszy mu najzwyklejsze uczucie ulgi, że wraca się, względnie bez uszczerbku, do świata bezpiecznego i przewidywalnego, gdzie plaga czarnych, włochatych gąsienic nie zaburza kosmicznego porządku rzeczy. Prowadzi też do nowych sposobów postrzegania nas samych - z którego to powodu antropologia jest ostatecznie dziedziną samolubną.

Dawne kolonialne powiązania sprawiają, że większość kameruńskich lotów wiedzie przez Paryż. Zatrzymałem się tam na kilka godzin, by przesiąść się na inny samolot i z wdzięcznością powierzyłem mój garnek skrytce na bagaż.

Dla kontrastu z parnymi urokami Duali tu mogłem usiąść na ulicy w niezmiernie szykownej kawiarni w pobliżu Opery Paryskiej i obserwować przechodniów. Pojawił się obdarty włóczęga i badał wzrokiem klientelę, całkiem jak lotniskowy naciągacz. Podobieństwo było tym większe, że mężczyzna ów także był czarny. Odwrócił się do siedzących ludzi, dotknął nosa znanym francuskim gestem tajemnego porozumienia i wyciągnął zza pazuchy wielkiego plastikowego szczura.

Ilekroć przechodziła jakaś młoda dama o szczególnie chłodnej elegancji, a w tym miejscu było ich bez liku, popychał szczura, trzymając go za ogon w taki sposób, że zwierz sprawiał wrażenie żywego, gotowego do skoku na pierś ofiary. Efekty były wielce zadowalające. Niektóre wrzeszczały, niektóre czmychały, od niektórych mężczyzna obrywał przez łeb torebką.

Po tuzinie podobnych napaści mężczyzna przeszedł się wśród stolików z czapką i zebrał pokaźną sumkę. Metka wskazywała, że czapkę wykonano w Kamerunie. Dowayowie jak nic uznaliby to za omen. A przynajmniej za przypomnienie o zaniedbywanych obowiązkach. Wyciągnąłem formularz sprawozdania, które miałem wysłać do rady naukowej, i biorąc głęboki oddech, zacząłem: „Wobec rzadko spotykanej plagi czarnych, włochatych gąsienic...