Azar Nafisi

Czytając lolitę w Teheranie

Komu opowiadamy, co zdarzyło się nam na ziemi, dla kogo ustawiamy wszędzie wielkie lustra w nadziei, że napełnią się i tak zostanie?

Czesław Miłosz, „Annalena'

Od autorki

Pozwoliłam sobie zmienić pewne rysy postaci i szczegóły zdarzeń po to przede wszystkim, by osłonić bohaterów nie tylko przed okiem cenzora, ale i przed wścibstwem tych ludzi, którzy sięgają po podobne lektury z czystej ciekawości, kto jest kim i kto co komu zrobił, a potem pławią się w sekretach innych i wypełniają nimi pustkę własnej duszy. Natomiast przedstawione w powieści fakty są prawdziwe na tyle, na ile pamięć ludzka pozostaje wierna prawdzie. Dołożyłam jednak wszelkich starań, by chronić przyjaciół i studentów, dlatego też ochrzciłam ich innymi imionami i ukryłam może nawet przed nimi samymi, przekształcając i podmieniając pewne aspekty ich życia, dzięki czemu ich sekrety są bezpieczne.

Na jesieni 1995 roku zrzekłam się ostatniej posady wykładowcy uniwersyteckiego. Postanowiłam wtedy sprawić sobie przyjemność i spełnić swoje marzenie. Wybrałam siedem najlepszych i najpilniejszych studentek i zaprosiłam je do udziału w dyskusjach o literaturze, które miały odbywać się co czwartek przed południem u mnie w domu. Zdecydowałam się na same kobiety, gdyż nauczanie mieszanej grupy w prywatnym mieszkaniu wiązałoby się ze zbyt dużym ryzykiem, i to nawet w takim wypadku jak ten, kiedy omawiane miały być całkiem niewinne utwory beletrystyczne. Znalazł się jednak jeden uparty student, który nie dawał za wygraną i, mimo że płeć automatycznie wykluczała go z naszych zajęć, wytrwale domagał się swojego prawa do wiedzy. Stanęło więc na tym, że Nima, bo tak mu było na imię, czytał wyznaczony materiał i przychodził do mnie w ustalone dni, dyskutować o naszych lekturach w trybie indywidualnym.

Często, drażniąc się z moimi studentkami, powoływałam się na książkę Muriel Spark Pełnia życia panny Brodie* i pytałam: „Która z was w końcu mnie zdradzi?". Jestem bowiem z natury pesymistką i byłam pewna, że przynajmniej jedna z nich obróci się przeciwko mnie. Któregoś razu Nasrina odparowała celnie: „Przecież to pani nam powiedziała, że w ostatecznym rozrachunku sami jesteśmy własnymi zdrajcami i pełnimy rolę Judasza wobec własnego Chrystusa". Manna zauważyła, że ja nie jestem panną Brodie, zaś one, cóż, one były tym, kim były. Przypomniała mi przestrogę, którą chętnie im powtarzałam, by nigdy, w żadnej sytuacji nie umniejszały roli utworu beletrystycznego, próbując sprowadzić go do kalki prawdziwego życia. W literaturze pięknej szukamy nie tyle rzeczywistości, co epifanii prawdy. Gdybym jednak miała postąpić wbrew własnej radzie i wskazać dzieło literackie, które najlepiej współgra z naszym życiem w Islamskiej Republice Iranu, to wybrałabym nie Pełnię życia panny Brodie ani nawet nie 1984, tylko może Nabokova Zaproszenie na egzekucję albo jeszcze lepiej Lolitę.

Dwa lata po naszym pierwszym seminarium czwartkowym, w mój ostatni wieczór w Teheranie, kilkoro przyjaciół i studentów przyszło się pożegnać i pomóc mi w pakowaniu. Kiedy już odarliśmy dom z jego dóbr, kiedy rzeczy i barwy zniknęły w ośmiu szarych walizach niczym błędne dżiny, uchodzące smugą dymu do swoich zaczarowanych lamp, ustawiłyśmy się ze studentkami w jadalni na tle nagiej, białej ściany i kazałyśmy zrobić sobie dwa pamiątkowe zdjęcia.

Oba te zdjęcia leżą teraz przede mną. Na pierwszym z nich na tle białej ściany stoi siedem kobiet. Zgodnie z prawem obowiązującym w kraju mają na sobie czarne płaszcze i chusty na głowach, tak że z wyjątkiem owalu twarzy i rąk całe są zakryte. Na drugim ta sama grupa stoi w tym samym układzie na tle tej samej ściany. Ale tym razem bez wierzchnich okryć. Bryzgi barw wyraźnie wyznaczają sylwetkę każdej z kobiet. Każda zyskała odmienność dzięki stylowi i kolorowi stroju, dzięki odcieniowi i długości włosów. Nawet te dwie, które dalej mają na głowach chusty, nie wyglądają identycznie.

Pierwsza postać od prawej na drugim zdjęciu to nasza poetka, Manna, w białej koszulce z rękawkami i w dżinsach. Manna miała dar ujmowania w wiersze spraw, które większość ludzi zbywa obojętnym spojrzeniem. Na fotografii nie widać charakterystycznego zamglenia jej ciemnych oczu, świadectwa jej skrytej i zamkniętej natury.

Obok Manny stoi Mahszid w długiej, czarnej chuście na głowie, która zupełnie nie pasuje do jej subtelnych rysów i ulotnego uśmiechu. Mahszid była dobra w wielu rzeczach, a ponieważ cechowała ją pewna delikatność, zwykłyśmy zwać ją Moja Lady. Nasrina mawiała, że w ten sposób nie tyle zdefiniowałyśmy Mahszid, co raczej nadałyśmy nowy wymiar znaczeniu słowa „lady". „Mahszid jest bardzo wrażliwa. Jest jak porcelana - powiedziała mi kiedyś Jaśmi-na - łatwo może się zarysować. Dlatego tym, którzy zbyt dobrze jej nie znają, wydaje się istotą kruchą, ale biada temu, kto ją urazi. Co do mnie - ciągnęła dobrodusznie Jaśmina - to jestem jak stary dobry plastik; cokolwiek się ze mną robi, nie złamię się".

Jaśmina była najmłodsza z całej grupy. To ta panna na żółto, która w napadzie śmiechu pochyla się do przodu. Nazywałyśmy ją dla żartu naszym Trefnisiem. Była z natury nieśmiała, ale wystarczyło, by coś ją podekscytowało, a wyzwalała się ze swoich zahamowań. Mówiła takim tonem, jakby pełna krytycznego dystansu kpiła nie tylko z innych, ale i z samej siebie.

Ja jestem tą kobietą na brązowo, która stoi obok Jaśminy, i obejmuję ją za ramiona. Zza mnie wygląda Azin, moja najwyższa studentka, z długimi, jasnymi włosami, w różowej koszulce. Jest roześmiana, tak jak i my wszystkie. Jej śmiech nigdy nie przypominał zwykłego rozbawienia, sprawiał raczej wrażenie preludium do niepohamowanego wybuchu nerwowej wesołości. Promieniała w ten sobie tylko właściwy sposób nawet wtedy, kiedy relacjonowała nam ostatnie przejścia z mężem. Zawsze bezpośrednia i skora do bulwersowania otoczenia, upajała się szokującym efektem swoich poczynań i komentarzy i często dochodziło między nią a Mahszid i Manną do starć. Dałyśmy jej przezwisko Dzika.

Po drugiej stronie mam Mitrę, która była chyba najbardziej wyciszona z całej naszej grupy. Niczym pastelowe tonacje jej obrazów, wydawała się uchodzić w dal i rozpływać w bledszych barwach. Jej uroda wymykała się sztampowej przewidywalności dzięki dwóm cudownym dołeczkom, które bywały skuteczną bronią, Mitra bowiem posługiwała się ich urokiem, by nakłonić do swojej woli niejedną niczego niepodejrzewającą ofiarę.

Sanaz, rozdarta pod presją rodziny i społeczeństwa między pragnieniem niezależności z jednej, a potrzebą akceptacji z drugiej strony, wzięła Mitrę pod rękę. Wszystkie jesteśmy roześmiane. A partneruje nam niewidoczny na zdjęciach Nima, nasz fotograf, mąż Manny i mój jedyny prawdziwy krytyk literacki - gdyby tylko starczyło mu wytrwałości, by ukończyć świetne porozpoczynane eseje.

Ale była jeszcze jedna studentka, Nasrina. Nie ma jej na fotografii - nie dotrwała do końca, lecz moja opowieść byłaby niekompletna, gdybym nie wspomniała o osobach, które nie mogły lub nie chciały z nami pozostać. Ich nieobecność wyczuwa się namacalnie, niczym dotkliwy ból, pozbawiony jak gdyby konkretnego źródła fizycznego. Tak właśnie odbieram Teheran: to, co w nim nieobecne, było bardziej realne niż to, co obecne.

Kiedy oczyma wyobraźni widzę Nasrinę, jest trochę nieostra, rozmyta, jakby rozpływała się w dali. Przejrzałam zdjęcia, które przez te wszystkie lata zrobili sobie ze mną moi studenci, i Nasrina widnieje na wielu z nich, ale zawsze jest jakoś schowana, to za czyjąś sylwetką, to za pniem drzewa. Na jednym ze zdjęć stoję z grupką ośmiorga studentów w ogródku naprzeciw gmachu naszego wydziału, gdzie przez ten okres zdążyła powstać cała seria pożegnalnych ujęć. Na drugim planie rozpościera się opiekuńcza wierzba. Na twarzach obecnych gości uśmiech, a gdzieś tam zza najwyższej studentki wygląda Nasrina, jak zuchwały chochlik, który chyłkiem wkradł się na scenę, na którą nie był proszony. Na innym zdjęciu z trudem rozróżniam jej twarz w wąskim wcięciu w kształcie litery V między ramionami dwu innych dziewczyn. Tu Nasrina wydaje się błądzić myślami gdzieś daleko; marszczy brwi, jakby nieświadoma, że ją fotografują.

Jak mogę opisać Nasrinę? Nazwałam ją kiedyś Kotem z Che-shire, bo pojawiała się i znikała w niespodziewanych zwrotach mojej kariery akademickiej. Prawda jest jednak taka, że nie jestem w stanie jej opisać: definiowała się wyłącznie samą sobą. Można tylko powiedzieć, że Nasrina była Nasrina.

Prawie przez dwa okrągłe lata, w każde czwartkowe przedpołudnie, czy to słońce, czy słota, przychodziły do mnie do domu i prawie za każdym razem przeżywałam szok, widząc, jak ściągają

z siebie obowiązkowe chusty i płaszcze i rozkwitają feerią barw. Kiedy przychodziły do tamtego pokoju, zrzuciły z siebie coś więcej niż tylko zewnętrzne zasłony. Stopniowo każda z nich przybierała kontur i kształt, objawiając własną niepowtarzalną osobowość. Nasz świat zamknięty w tym salonie z widokiem na moje ukochane góry Elburs stał się dla nas sanktuarium, autonomiczną czasoprzestrzenią, która za nic miała sobie rzeczywistość okutanych w czarne chusty i wylęknionych twarzy w mieście rozpościerającym się pod oknami.

Tematem zajęć była relacja między literaturą a rzeczywistością. Czytałyśmy klasykę perską, by wymienić choćby historie naszej własnej królowej narracji, Szeherezady z Księgi tysiąca i jednej nocy, oraz najważniejsze pozycje literatury zachodniej - Dumę i uprzedzenie, Panią Bovary, Daisy Miller, The Dearis December (Grudzień pana dziekana) i wreszcie, tak, Lolitę. Gdy zapisuję tytuły każdego z tych utworów, wraz z wiatrem wpadają przez okno wspomnienia, burząc spokój tego jesiennego dnia w innym pokoju, w innym zupełnie kraju.

Siedzę teraz tu, w tym innym świecie, który powracał tak często w naszych dyskusjach, i próbuję wyobrazić sobie siebie i moje studentki, moje dziewczyny, jak z czasem zaczęłam je zwać, gdy czytamy Lolitę w złudnie pogodnym salonie w Teheranie. Jednak, by podkraść słowa od Humberta, poety kryminalisty z Lolity, potrzeba mi ciebie - czytelnika, żebyś sobie nas wyobraził, bo nie będziemy tak naprawdę istniały, jeżeli tego nie zrobisz. Wbrew tyranii czasu i polityki wyobraź sobie nas takimi, jakimi same nie miałyśmy czasem odwagi się widzieć: w najbardziej prywatnych i sekretnych chwilach, w najniezwyklej zwykłych mgnieniach życia, gdy słuchamy muzyki, zakochujemy się, idziemy zacienionymi alejami albo jesteśmy zatopione w lekturze, czytając Lolitę w Teheranie. A potem wyobraź nas sobie raz jeszcze, tylko tym razem w sytuacji, gdy wszystko to nam skonfiskowano, zepchnięto do podziemia, wydarto.

Jeżeli zdecydowałam się pisać dziś o Nabokovie, to dlatego, że pragnę godnie upamiętnić nasze Nabokovowe lektury w Teheranie czytane wbrew wszelkim przeciwnościom. Ze wszystkich jego powieści wybieram książkę, którą omawiałyśmy na końcu, a która wiąże się dla mnie z tyloma wspomnieniami. Chcę pisać o Lolicie, ale w obecnej sytuacji żadnym sposobem nie mogę pisać o niej, nie wspominając i o Teheranie. Oto więc opowieść o Lolicie w Teheranie, o tym, jak wzbogaciła ona Teheran o nowy odcień i jak Teheran pomógł odczytać na nowo powieść Nabokova, przemieniając ją w tę Lolitę, w naszą Lolitę.

Tak więc w pewien czwartek na początku września zebrałyśmy się w naszym salonie na pierwsze spotkanie. A teraz zaczynają się schodzić, po raz drugi. Najpierw mych uszu dobiega dźwięk dzwonka, chwila ciszy i odgłos zamykanych drzwi wejściowych. Potem słyszę kroki, pną się w górę po krętych schodach i mijają mieszkanie mamy. Kiedy idę do drzwi, zapada mi w pamięć skrawek nieba widoczny w okienku. Zaraz po dotarciu do mnie każda dziewczyna zdejmuje płaszcz i chustę, czasem potrząsa jeszcze głową. Przystaje, nim wejdzie do pokoju. Tylko że żadnego pokoju nie ma, jest tylko dokuczliwa pustka pamięci.

Z całego mieszkania właśnie salon mógł uchodzić za symbol mojego koczowniczego trybu życia, mojej pożyczonej egzystencji. Częściowo na skutek konieczności finansowej, częściowo zaś ze względu na mój eklektyczny gust znalazły się tu obok siebie tułacze meble, pochodzące z różnych lat i miejsc. Jakimś dziwnym sposobem te przypadkowo zestawione sprzęty dały w efekcie harmonię, jakiej brakowało pozostałym pokojom w naszym mieszkaniu, urządzonym według staranniej obmyślonego planu.

Matka wściekała się zawsze na widok tych obrazów opartych O  ścianę, tych poustawianych na podłodze wazonów z kwiatami i  tych okien bez firanek, których nie chciałam zasłonić, póki mi w końcu nie uprzytomniono, że to muzułmański kraj i okna zasłonięte być muszą. „Nie wiem, czy naprawdę jesteś moim dzieckiem - żaliła się matka. - Czyż od małego nie wpajałam ci schludności i zaradności?" Mówiła z powagą, ale od tak dawna wypominała mi brak tych cech, że jej skarga przerodziła się niemal w czuły rytuał. „Azi - to zdrobnienie od mojego imienia - Azi, teraz już z ciebie dorosła dama, zachowuj się więc stosownie do tego". Ale w jej tonie było coś takiego, co pozwalało mi trwać w stanie młodości, kruchości i uporu, choć gdy teraz słyszę w myślach jej głos, wiem, że nie spełniłam jej oczekiwań. W gruncie rzeczy nigdy nie stałam się tą damą, na którą usilnie starała się mnie wykreować.

Ów salon, na który w tamtych okresie nie zwracałam zbytniej uwagi, teraz, gdy należy do precjozów pamięci, nabrał w moich myślach nowego znaczenia. Był przestronny, skąpo umeblowany i równie skąpo udekorowany. Jeden róg zdobił kominek, zmyślne dzieło mojego męża Biżana. Pod ścianą stała kozetka, na którą narzuciłam koronkową kapę, dawny upominek od matki. Naprzeciw okna ustawiliśmy blado-brzoskwiniową kanapę z dwoma dobranymi do niej krzesłami i dużym kwadratowym stołem o żelaznej konstrukcji i szklanym blacie.

Moje miejsce było zawsze na krześle tyłem do okna, które wychodziło na dość szeroką, ślepą uliczkę o nazwie Azar. Naprzeciw okna mieścił się były Szpital Amerykański, niegdyś mały i ekskluzywny, teraz zamieniony w głośny, przepełniony ośrodek medyczny dla rannych i kalekich kombatantów wojny iracko-irańskiej. W weekendy, które w Iranie wypadają w czwartki i piątki, na małej uliczce tłoczyła się ciżba odwiedzających, przybywających jakby na piknik, z kanapkami i dziatwą. Położony przed domem naszego sąsiada ogród, z którego był on bardzo dumny i w którym spędził niejedną szczęśliwą godzinę, padał główną ofiarą ich najść, szczególnie latem, gdy przywłaszczali sobie jego ukochane róże. Słyszałyśmy dzieci, ich krzyk, płacz, śmiech i zmieszane z nimi głosy matek, które tak jak ich pociechy krzyczały, wołając je po imieniu i grożąc im karami. Niekiedy jakiś malec, sam lub z koleżką, naciskał dzwonek przy naszych drzwiach wejściowych i czym prędzej czmychał, po czym za jakiś czas powtarzał ten ryzykowny numer.

Z naszego apartamentu na pierwszym piętrze - matka zajmowała parter, zaś położone na drugim piętrze mieszkanie brata od czasu jego wyjazdu do Anglii stało często puste - mogłyśmy podziwiać koronę rozłożystego drzewa, a w oddali, ponad domami, łańcuch gór Elburs. Uliczka, szpital i tłum odwiedzających były ocenzurowane, niewidoczne. Uświadamiałyśmy sobie ich obecność jedynie za pośrednictwem dolatujących z dołu odcieleśnionych odgłosów.

Stąd, gdzie siedziałam, nie widać było moich ukochanych gór, ale naprzeciwko mnie wisiało w głębi na ścianie jadalni owalne zabytkowe lustro, prezent od ojca, i w nim mogłam podziwiać szczyty, nawet latem pokryte płachtami śniegu, oraz słoneczne refleksy w koronach drzewa. Ten ocenzurowany widok tylko wzmagał we mnie wrażenie, że hałasy nie dobiegają wcale z położonej na dole ulicy, tylko z jakiegoś odległego miejsca, będącego przez ten swój uporczywy szum naszym jedynym łącznikiem ze światem, którego istnienia, przynajmniej na tych kilka godzin, nie chciałyśmy przyjąć do wiadomości.

Ten pokój stał się dla nas wszystkich miejscem przekraczania granic. Istną krainą czarów! Siedząc wokół stolika do kawy zastawionego bukietami kwiatów przenosiłyśmy się raz po raz w świat czytanych powieści. Dziś, z perspektywy czasu, sama jestem zdziwiona, ile się nauczyłyśmy, nawet tego nie spostrzegłszy. Dane nam było, by posłużyć się sformułowaniem Nabokova, doświadczyć, jak za sprawą magicznego oka fikcji zwykły kamyk ze zwykłego życia obrócić się może w klejnot.

Szósta rano: dzień pierwszych zajęć. Już byłam na nogach. Zbyt podekscytowana, by jeść śniadanie, zaparzyłam kawę i poszłam wziąć długi, odprężający prysznic. Woda pieściła mi szyję, plecy, nogi, stałam tam przykuta do podłogi, a zarazem lekka. Po raz pierwszy od wielu lat przepełniało mnie uczucie radosnego oczekiwania, nieskażone żadnym niepokojem: tym razem nie musiałam przechodzić przez te rytuały-tortury, z jakimi wiązał się dla mnie każdy dzień pracy, kiedy jeszcze wykładałam na uniwersytecie, przez rytuały, które dyktowały mój strój i moje zachowanie, które wymuszały na mnie pilnowanie swoich gestów i baczną nad nimi kontrolę. Na te zajęcia zamierzałam przygotować się inaczej.

Życie w Islamskiej Republice Iranu było równie kapryśne jak pogoda w kwietniu, gdy po krótkotrwałym słońcu następują nagle ulewy i burze. Było nieprzewidywalne - rząd miewał cykle pewnej tolerancji, po czym przychodziła kolej na terror. W tamtym czasie, po względnym spokoju i tak zwanej liberalizacji, znowu wkroczyliśmy w ciężki okres. Po raz kolejny ataki purystów kulturowych skupiły się na uniwersytetach. Z całą gorliwością narzucali oni surowsze pakiety praw, na mocy których chcieli nawet wprowadzić segregację płci w salach i karać niepokornych wykładowców.

Uniwersytet imienia Allame Tabatabąjego, gdzie od 1987 roku prowadziłam zajęcia, spotkał wątpliwy zaszczyt szczególnych szykan jako najbardziej liberalną uczelnię Iranu. Ktoś w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego zadał ponoć retoryczne pytanie, czy wykładowcy tej placówki sądzą, że mieszkają w Szwajcarii. Z jakiegoś powodu Szwajcaria była symbolem zachodnich swobód obyczajowych: wszelkie zamierzenie czy działanie uznane za nieislamskie krytykowano ironiczną uwagą, że Iran nie jest w żadnym wypadku Szwajcarią.

Ofiarą najdotkliwszej presji padli studenci. Czułam się bezradna, słuchając, jak rozżaleni relacjonują mi niekończące się szykany. Studentki spotykała kara za wbieganie po schodach, gdy spieszyły spóźnione na zajęcia, za śmiech na korytarzach, za rozmowy z przedstawicielami płci odmiennej. Któregoś dnia pod koniec semestru Sanaz wpadła do sali zapłakana. Szlochając, opowiedziała urywanymi zdaniami, że przychodzi z opóźnieniem, bo strażniczki przy wejściu znalazły w jej torebce róż i chciały odesłać ją z powrotem do domu z naganą.

Dlaczego tak nagle zarzuciłam pracę wykładowcy? Wielokrotnie zadawałam sobie to pytanie. Czy na skutek obniżającego się poziomu uniwersytetu? Narastającej znieczulicy pozostałych na uczelni wykładowców i studentów? Codziennej walki z arbitralnymi regułami i restrykcjami?

Szorując skórę szorstką myjką, uśmiechnęłam się na wspomnienie reakcji władz uniwersyteckich na złożone przeze mnie wypowiedzenie. Kiedy pracowałam na uczelni, nieustannie mnie nękali i ograniczali moje ruchy na wszelkie możliwe sposoby: sprawdzali, kto mnie odwiedza, kontrolowali moje kroki, odmawiali przysługującego mi od dawna etatu, a kiedy postanowiłam się zwolnić, ku mojej wściekłości zaczęli nagle ubolewać nad takim stanem rzeczy i nie chcieli przyjąć mojej rezygnacji. Studenci grozili zbojkotowaniem zajęć i z pewną satysfakcją dowiedziałam się później, że istotnie, mimo groźby restrykcji, opuszczali wykłady mojego zastępcy. Wszyscy myśleli, że się złamię i w końcu wrócę.

Dopiero po dwu latach przyjęli w końcu moją rezygnację. Pamiętam słowa koleżanki, która powiedzała mi:

- Nie rozumiesz ich mentalności. Nie przyjmą twojej rezygnacji, bo ich zdaniem nie masz prawa rzucać pracy. To w i c h gestii pozostaje decyzja, jak długo cię zatrzymać i kiedy odsunąć.

Właśnie tej samowoli najbardziej nie mogłam ścierpieć.

- Czym się teraz zajmiesz? - pytali znajomi. - Będziesz od rana do wieczora siedzieć w domu?

- Czy ja wiem - odpowiadałam. - Mogłabym się zabrać do pisania następnej książki.

Ale Bogiem a prawdą nie miałam żadnej wyrazistej koncepcji. Wciąż jeszcze musiałam znosić wstrząsy po swojej świeżo opublikowanej książce o Nabokovie i kiedy próbowałam wyobrazić sobie kształt następnego dzieła, nasuwały mi się tylko mgliste, mało konkretne pomysły. Przynajmniej przez jakiś czas mogłabym kontynuować bardzo przyjemne studia nad klasyczną literaturą perską, ale najwięcej myślałam o jednym szczególnym projekcie, zamiarze, z którym nosiłam się od lat. Już od dawna marzyło mi się zorganizowanie specjalnych warsztatów, na których miałabym swobodę, jakiej brakowało mi na oficjalnych zajęciach prowadzonych przeze mnie w Islamskiej Republice. Chciałam uczyć niewielką grupkę wybranych studentów, z całego serca oddanych studiom nad literaturą, studentów, którzy nie byliby wytypowani przez rząd, którzy nie trafili na anglistykę tylko dlatego, że nie dostali się na inne kierunki czy dlatego, że uważali dyplom z anglistyki za atut w przyszłej karierze zawodowej.

Nauczanie w Islamskiej Republice, jak zresztą każda inna praca, było podporządkowane polityce i podlegało arbitralnym przepisom. Nieodmiennie radość przekazywania wiedzy mąciły jakieś niemerytoryczne kwestie i względy narzucone przez reżim. Jak można było wywiązywać się z obowiązków wykładowcy, kiedy główna uwaga władz uniwersyteckich skupiała się nie na jakości jego pracy, tylko na kolorze ust, na wywrotowym potencjale jednego kosmyka włosów? Czyż można było naprawdę skoncentrować się na swojej pracy, gdy całym zmartwieniem kadry naukowej było to, jak wyciąć z opowiadania Hemingwaya słowo „wino", gdy już postanowiono wyłączyć z programu Bronte, bo autorka ta zdawała się aprobować cudzołóstwo?

Przypomniała mi się znajoma malarka, która na początku swojej kariery artystycznej przedstawiała sceny z życia, głównie opustoszałe pokoje, opuszczone domy i porzucone fotografie kobiet. Z czasem jej prace stawały się coraz bardziej abstrakcyjne, aż na ostatniej wystawie zaprezentowała plamy niesfornych barw, jak te dwa obrazy w naszym salonie, ciemne łaty nakrapiane tu i ówdzie błękitem. Spytałam ją o tę ewolucję od nowoczesnego realizmu do abstrakcji.

- Rzeczywistość stała się taka nie do zniesienia - odparła - taka ponura, że teraz mogę już tylko malować kolory moich marzeń.

- Kolory moich marzeń - powtórzyłam cicho, wychodząc spod prysznica na zimne kafelki. - Ładny pomysł. Czy wielu ludziom dane jest namalować kolory swoich marzeń?

Włożyłam za duży szlafrok - przyjemnie było przenieść się z bezpiecznych objęć wody w ochronne otulenie podomki. Podreptałam boso do kuchni, nalałam sobie kawy do ulubionego kubka, tego w czerwone truskawki, i zatopiona w myślach usadowiłam się na otomanie w holu.

To seminarium miało kolor moich marzeń. Pociągało za sobą aktywne wycofanie się z rzeczywistości, która nabrała cech wrogości. Za wszelką cenę pragnęłam utrzymać w sobie ten rzadki nastrój szczęścia i optymizmu. Bo w głębi duszy dręczyła mnie niepewność, czym się ten projekt dla mnie skończy.

- Zdajesz sobie sprawę - ostrzegł mnie niedawno przyjaciel - że coraz bardziej odsuwasz się od świata, a teraz, kiedy zerwałaś z uniwersytetem, cały twój kontakt ze światem zewnętrznym ograniczy się głównie do jednego pokoju. Dokąd cię to doprowadzi? - spytał.

Wycofanie się w krainę marzeń bywa niebezpieczne, pomyślałam, idąc do sypialni, żeby się ubrać; nauczyłam się tego od szalonych marzycieli Nabokova, takich jak Kinbote i Humbert.

Przy wyborze studentek nie kierowałam się ich przynależnością ideologiczną czy religijną. Później miałam to uznać za wielkie osiągniecie tych zajęć, że grupa tak niejednolita, o tak odmiennym, a niekiedy wręcz sprzecznym bagażu przeżyć i pochodzeniu religij-no-społecznym, pozostała do tego stopnia wierna wyznaczonym sobie celom i ideałom.

Jednym z powodów, dla których wybór mój padł akurat na te dziewczyny, była osobliwa mieszanina kruchości i odwagi, jaką w nich wyczuwałam. Reprezentowały typ ludzi, których nazwałoby się samotnikami, nie należały do żadnej konkretnej frakcji ani sekty. Podziwiałam ich zdolność do przetrwania nie tyle wbrew samotniczemu stylowi życia, co w pewnym sensie dzięki niemu.

- Możemy nazwać te zajęcia naszą własną przestrzenią - zaproponowała kiedyś Manna - swego rodzaju grupową wersją własnego pokoju Virginii Woolf.

Tego pierwszego ranka dłużej niż zwykle wybierałam ubranie, przymierzałam rozmaite stroje, aż w końcu zdecydowałam się na koszulę w czerwone paski i czarne sztruksy. Zrobiłam staranny makijaż i na koniec pociągnęłam usta jasnoczerwoną szminką. Kiedy wkładałam złote kolczyki, poczułam nagle, że ogarnia mnie uczucie paniki. A jeśli się nie uda? A jeśli nie przyjdą?

Przestań, nie rób tego! Przynajmniej na następnych pięć czy sześć godzin zaniechaj wszelkich obaw. Bardzo, ale to bardzo cię o to proszę - błagałam samą siebie, wkładając pantofle i idąc do kuchni.

Parzyłam herbatę, gdy zadzwonił dzwonek. Byłam tak zaabsorbowana myślami, że z początku go nie usłyszałam. Kiedy otworzyłam drzwi, w progu stała Mahszid.

- Już myślałam, że pani gdzieś wyszła - powiedziała, wręczając mi bukiet białych i żółtych narcyzów.

- W domu nie ma mężczyzn - zapewniłam ją, gdy zsuwała rękawy czarnego płaszcza - to też możesz zdjąć.

Zawahała się, nim ściągnęła z głowy długą, czarną chustę. Zarówno Mahszid, jak i Jaśmina przestrzegały nakazu noszenia zasłony, ale ostatnio Jaśmina wykazywała swobodniejsze podejście do sposobu zakładania chustki niż przedtem. Wiązała ją pod brodą w luźny węzeł, tak że nad czołem wyglądały jej spod materiału kasztanowe włosy z niedbałym przedziałkiem na środku. Natomiast włosy Mahszid były starannie ufryzowane i podkręcone. Krótka grzywka nadawała jej dziwnie staromodny wygląd, który mnie o tyle zaskoczył, że wydał mi się bardziej europejski niż irański. Miała na sobie granatowy żakiet, a pod nim białą koszulę z wyhaftowanym po prawej stronie ogromnym żółtym motylem. Wskazałam na niego:

- To na cześć Nabokova?

Nie pamiętam już, kiedy Mahszid po raz pierwszy zaczęła uczęszczać na moje zajęcia uniwersyteckie. Odnoszę wrażenie, jakby chodziła na nie od zawsze. Jej ojciec, głęboko wierzący muzułmanin, był w swoim czasie żarliwym zwolennikiem rewolucji. Mahszid nosiła chustkę nawet przed obaleniem szacha i w swoim dzienniku z naszego seminarium pisała o tych samotnych przedpołudniach, kiedy chodziła do ekskluzywnego liceum dla dziewcząt, gdzie czuła się zaniedbywana i lekceważona - jak na ironię właśnie przez swoje nietypowe jak na owe czasy okrycie. Po rewolucji trafiła na pięć lat do więzienia za powiązania z dysydencką organizacją religijną, a po wyjściu na wolność jeszcze przez dwa lata miała zakaz dalszego kształcenia się.

Wyobrażam ją sobie, jak w owych przedrewolucyjnych czasach w jeden z niezliczonych słonecznych poranków idzie pnącą się łagodnie w górę ulicą, prowadzącą do liceum. Widzę, jak idzie sama, ze spuszczoną głową. Tak jak i teraz, wtedy też nie dane jej było cieszyć się pogodą dnia. Mówię „tak jak i teraz", gdyż rewolucja, która zmusiła inne kobiety do wdziania chustki, nie ulżyła Mahszid w jej samotności. Przed rewolucją mogła w pewnym sensie odczuwać dumę z tej izolacji. Wtedy nosiła chustę jako świadectwo swojej wiary. Jej decyzja była aktem dobrowolnym. Ale kiedy nastała rewolucja, a wraz z nią powszechny przymus okrywania głowy, jej postawa straciła wszelkie znaczenie.

Mahszid jest zacna w prawdziwym znaczeniu tego słowa, cechuje ją elegancja i godność. Ma księżycowobladą skórę, migdałowe oczy i kruczoczarne włosy. Ubiera się w pastelowe barwy i mówi łagodnym głosem. Jej pochodzenie z pobożnej rodziny powinno było ją chronić, tak się jednak nie stało. Nie wyobrażam jej sobie w więzieniu.

W ciągu tych lat naszej znajomości Mahszid rzadko nawiązywała do swoich więziennych przeżyć, po których została jej trwała wada nerki. Któregoś dnia podczas spotkań naszego kółka, kiedy rozmawiałyśmy o doświadczanych co dnia przemożnym strachu i koszmarach, napomknęła, że od czasu do czasu nawiedzają ją więzienne wspomnienia i że wciąż jeszcze nie jest w stanie ująć ich w słowa. Ale codzienne życie, dodała, wcale nie niesie ze sobą mniej grozy niż więzienie.

Zaproponowałam Mahszid herbatę. Zawsze myślała o innych i teraz też odparła, że woli poczekać na resztę, po czym przeprosiła, że przyszła nieco przed czasem.

- Pomóc w czymś? - spytała.

- Naprawdę nie ma w czym. Rozgość się - powiedziałam, wchodząc do kuchni z kwiatami i rozglądając się za jakimś wazonem.

Znowu zabrzęczał dzwonek.

- Ja otworzę - zawołała z salonu Mahszid. Usłyszałam śmiechy, to przyszły Manna i Jaśmina.

Manna weszła do kuchni z bukiecikiem róż.

- To od Nimy - powiedziała. - Chce wzbudzić w pani poczucie winy za to, że wykluczyła go pani z tych zajęć. Mówi, że w godzinach spotkań naszego kółka będzie maszerował pod tym domem z naręczem róż, na znak protestu. - Uśmiechała się promiennie; w jej oczach rozbłysły na chwilę iskierki i zgasły.

Układając ciastka na dużym półmisku, spytałam Mannę, czy słowa do swoich wierszy wyobraża sobie w kolorze.

- Nabokov wspomina w autobiografii, że widzieli z matką litery alfabetu na kolorowo - wyjaśniłam. - Określa siebie jako pisarza malarskiego.

- Przez to życie w Islamskiej Republice mój smak kolorystyczny się zwulgaryzował - odparła Manna, przebierając palcami w oderwanych listkach swoich róż. - Chcę nosić szokujące kolory takie jak krzykliwy róż czy pomidorowa czerwień. Zbyt zachłannie pragnę barw, bym miała je widzieć w starannie dobranych słowach poezji. - Manna była jedną z tych osób, które doświadczają ekstazy, lecz nie szczęścia.

- Chodź, pokażę ci coś - zaproponowałam i zaprowadziłam ją do naszej sypialni. - Kiedy byłam mała, miałam istnego bzika na punkcie kolorów miejsc i przedmiotów z bajek, jakie opowiadał mi ojciec na dobranoc. Chciałam koniecznie znać odcień sukni Szehe-rezady, jej narzuty na łóżko, kolor dżina i lampy Aladyna, a któregoś razu spytałam ojca o kolor raju. Odpowiedział, że może mieć taki kolor, jaki tylko zechcę. Taka odpowiedź mnie nie zadowoliła. Aż któregoś dnia, kiedy mieliśmy gości i jadłam zupę w pokoju stołowym, mój wzrok padł na obraz, który wisiał tam na ścianie, odkąd sięgam pamięcią, i natychmiast wiedziałam, jakiego koloru jest mój raj. Oto on - powiedziałam, wskazując z dumą na niewielki olej w starej drewnianej ramie. Przedstawiał pejzaż w zieleni, wypełniony bujnymi, mięsistymi liśćmi oraz dwa ptaki, dwa ciemnoczerwone jabłka, złotą gruszkę i odrobinę błękitu.

- Mój raj jest niebieski jak basen do kąpieli! - uzmysłowiła sobie nagle Manna ze wzrokiem wlepionym w obraz. - Mieszkaliśmy w domu położonym w rozległym ogrodzie, własności moich dziadków - zaczęła, zwracając się w moją stronę. - Zna pani te stare perskie ogrody, z drzewami owocowymi, brzoskwiniami, jabłoniami, wiśniami, hurmami i jedną czy dwiema wierzbami? Moje najpiękniejsze wspomnienie z tamtych lat to chwile, gdy pływałam w naszym wielkim basenie o nieregularnym kształcie. W szkole byłam mistrzynią w pływaniu i mojego ojca napawało to wielką dumą. Ale gdzieś w rok po rewolucji ojciec umarł na zawał serca i wtedy rząd skonfiskował nam dom i ogród i przeprowadziliśmy się do bloku. Nigdy więcej nie pływałam. Moje marzenie unosi się na dnie tego basenu. Co jakiś czas nawiedza mnie taki sen, że nurkuję, chcąc odzyskać nieco wspomnień o ojcu i coś ze swojego dzieciństwa - zakończyła, gdy szłyśmy do salonu, bo znów rozległ się dzwonek.

Azin i Mitra przyszły razem. Azin zdejmowała czarny płaszcz przypominający w kroju kimono - okrycia wierzchnie w japońskim stylu były wtedy ostatnim krzykiem mody - i odsłoniła białą ludową bluzkę, która nawet z pozoru nie miała zasłaniać jej ramion, i duże złote kolczyki. Usta miała umalowane na różowo. Trzymała gałązkę małych, żółtych orchidei.

- To od Mitry i ode mnie - powiedziała tym swoim charakterystycznym tonem, który mogę opisać tylko w jeden sposób, jako kokieteryjnie kapryśny.

Po nich zjawiła się Nasrina. Przyniosła dwa pudełka pańskiej skórki z bakaliami.

- To upominek z Isfahanu - oznajmiła. Miała na sobie swój zwykły uniform - granatowy płaszcz, granatową chustę i czarne buty na płaskiej podeszwie. Kiedy widziałam ją ostatni raz na swoich zajęciach uniwersyteckich, była ubrana w obszerny, czarny czador, odsłaniający jedynie owal jej twarzy i dwie niespokojne dłonie, które były nieustannie w ruchu, jakby chciały wymknąć się spod kurateli grubego, czarnego materiału. Ostatnio jednak zmieniła czador na długie, workowate płaszcze koloru granatowego, czarnego albo ciemnobrązowego z grubymi, dobranymi do nich chustami, które zakrywały jej włosy i kreśliły kontur twarzy. Miała drobną, bladą buzię o tak cienkiej skórze, że dałoby się zliczyć żyłki pod nią, do tego gęste brwi, długie rzęsy, żywe, brązowe oczy, mały, prosty nosek i zaciśnięte usta: przywodziła na myśl nieukończoną miniaturę pędzla mistrza, który, oderwany nagle od swojego dzieła, zostawił narysowaną z pietyzmem twarz w uwięzi niestarannej plamy ciemnej barwy.

Naszych uszu dobiegł pisk opon towarzyszący nagłemu hamowaniu. Wyjrzałam przez okno: na krawężnik wjechało małe, stare kremowe renault. Za kierownicą siedział młody mężczyzna w modnych okularach przeciwsłonecznych z pysznym wyrazem twarzy, opierając rękę w czarnym rękawie na brzegu okna. Ogólnie sprawiał takie wrażenie, jakby prowadził porsche. Patrzył prosto przed siebie, podczas gdy mówił do kobiety na siedzeniu obok. Raz tylko zwrócił głowę w jej stronę -jak się domyśliłam - w irytacji, i wtedy właśnie ona wysiadła, a on z wściekłością zatrzasnął za nią drzwiczki. Kiedy szła do naszych drzwi wejściowych, wychylił się gwałtownym ruchem przez okno i krzyknął coś do niej, ale ona nawet się nie odwróciła. Stare renault należało do Sanaz; kupiła je za pieniądze zaoszczędzone z pensji.

Odwróciłam się do okna, czerwieniąc się za Sanaz. To z pewnością jej gburowaty brat, pomyślałam. Kilka sekund później usłyszałam pospieszne kroki, rozległ się dzwonek i otworzyłam drzwi. Sanaz sprawiała wrażenie znękanej, jakby uciekała przed natrętem czy opryszkiem. Na mój widok natychmiast skorygowała minę, przywołując na twarz uśmiech i rzuciła zasapana:

- Mam nadzieję, że nie spóźniłam się zbytnio.

W tym czasie życie Sanaz zdominowane było przez dwu bardzo ważnych mężczyzn. Po pierwsze przez jej brata. Miał dziewiętnaście lat, nie ukończył jeszcze liceum i był oczkiem w głowie ich rodziców, którzy rozpieszczali go od małego, uszczęśliwieni, że po dwu dziewczynkach, z których jedna zmarła, mając trzy latka, pobłogosławieni zostali wreszcie narodzinami syna. Ten beniaminek miał w życiu jedną obsesję - Sanaz. Nabrał zwyczaju, by dowodzić swojej męskości, szpiegując siostrę, podsłuchując jej rozmowy telefoniczne, wożąc ją jej własnym autem i kontrolując jej posunięcia. Rodzice starali się uspokoić oburzenie Sanaz i prosili, żeby jako starsza siostra okazała bratu cierpliwość i zrozumienie, żeby odwołała się do swojego instynktu macierzyńskiego i pomogła mu przejść przez ten trudny okres.

Drugim mężczyzną była jej sympatia z dzieciństwa, chłopak, którego znała od jedenastego roku życia. Ich rodzice przyjaźnili się ze sobą i obie rodziny spędzały wspólnie większość wolnego czasu w ciągu roku i w czasie wakacji. Wydawało się, że Sanaz i Ali byli zawsze w sobie zakochani. Rodzice popierali ten związek i nazywali ich parą złączoną w niebie. Kiedy przed sześciu laty Ali wyjechał na studia do Anglii, jego matka zaczęła nazywać Sanaz jego panną młodą. Młodzi pisali do siebie, wysyłali sobie zdjęcia, zaś ostatnimi czasy, kiedy wzrosła liczba konkurentów do ręki Sanaz, zaczęto mówić o zaręczynach i spotkaniu w Turcji, dokąd Irańczycy mogą jeździć bez wiz. Wyjazd mógł nastąpić lada dzień i Sanaz oczekiwała go z odrobiną lęku i niepokoju.

Nigdy nie widziałam Sanaz bez przepisowego uniformu i omal mnie nie zamurowało, kiedy zdjęła płaszcz i chustkę. Miała na sobie pomarańczową koszulkę włożoną w obcisłe dżinsy i do tego brązowe botki, ale najbardziej radykalną zmianą był gąszcz błyszczących, kasztanowych włosów, które okalały teraz jej twarz. Potrząsnęła głową, a cudowne morze brązu zafalowało wokół jej głowy. Jak później zauważyłam, miała taki odruch - co jakiś czas kiwała głową na boki i przeczesywała włosy palcami, jakby chciała się przekonać, że jej najcenniejszy skarb jest na swoim miejscu. Teraz rysy Sanaz wydawały się delikatniejsze i bardziej promienne - w czarnej chustce, którą nosiła w miejscach publicznych, jej drobna twarz sprawiała wrażenie wychudzonej i niemal surowej.

- Przepraszam za to drobne spóźnienie - powiedziała bez tchu, przebiegając palcami po włosach. - Brat uparł się, że mnie przywiezie, ale nie chciał się zbudzić na czas. Nigdy nie wstaje przed dziesiątą, ale musiał się dowiedzieć, dokąd się wybieram. Przecież mogłam spieszyć na jakieś potajemne spotkanie, wie pani, jakąś randkę czy coś w tym stylu.

- Martwię się, czy któraś z was nie będzie miała kłopotów przez to seminarium - powiedziałam, zapraszając je wszystkie do zajęcia miejsc wokół stołu w salonie. - Mam nadzieję, że waszym rodzicom i mężom odpowiada taka jego forma.

Nasrina, która chodziła po pokoju, przyglądając się obrazom z taką uwagą, jakby widziała je po raz pierwszy, przystanęła i rzuciła bez namysłu:

- Napomknęłam o tym pomyśle ojcu, tak kontrolnie, żeby wybadać jego reakcję. Wyraził gwałtowny sprzeciw.

- To jak ci się udało go przekonać, żeby pozwolił ci przychodzić? - spytałam.

- Skłamałam.

- Skłamałaś?

- Niby jak inaczej można postąpić wobec człowieka tak dyktatorskiego, że zabrania córce, już przecież dorosłej, chodzić na kółko literackie dla samych kobiet? Zresztą, czy nie podobnie odnosimy się do władzy? Czy możemy powiedzieć prawdę strażnikom rewolucji? Łżemy im w żywe oczy. Ukrywamy nasze anteny satelitarne. Wmawiamy, że nie mamy w domach zakazanych książek ani alkoholu. Nawet mój czcigodny papa oszukuje ich, gdy w grę wchodzi bezpieczeństwo jego rodziny - dodała buntowniczym tonem.

- A co, jeśli zadzwoni do mnie, chcąc się przekonać, czy powiedziałaś prawdę? - spytałam półżartem.

- Nie zrobi tego. Przedstawiłam mu bombowe alibi. Powiedziałam, że zgłosiłyśmy się z Mahszid do pomocy przy tłumaczeniu na angielski muzułmańskich tekstów.

-I uwierzył ci?

- Cóż, nie miał powodu mi nie uwierzyć. Nigdy dotąd nie wprowadzałam go w błąd, nie tak poważnie, zresztą właśnie takiej wymówce chciał dać wiarę. Do tego darzy Mahszid bezgranicznym zaufaniem.

- To mam go okłamać, jeśli do mnie zadzwoni? - drążyłam dalej.

- Jak pani chce - powiedziała po chwili Nasrina, patrząc na swoje ruchliwe dłonie. - Czy pani zdaniem powinna mu pani powiedzieć? - Teraz jednak wyczułam w jej głosie nutkę desperacji.

- Pakuję panią w kłopoty?

Z zachowania Nasriny emanowała zawsze taka pewność siebie, że zdarzało mi się zapominać, jaka jest w gruncie rzeczy delikatna pod tą maską twardej dziewczyny.

- Oczywiście, uszanuję twoje zaufanie - powiedziałam łagodniej.

- Jak sama mówisz, jesteś już dużą dziewczyną. Wiesz, co robisz.

Usiadłam na swoim zwykłym krześle naprzeciw lustra, w którym ulokowały się na stałe góry. Dziwne to uczucie, patrzeć w lustro i widzieć nie siebie, tylko tak odległy widok. Po chwili wahania Mahszid wybrała krzesło po mojej prawej stronie. Na kanapie Manna zajęła miejsce z prawej, a Azin z lewej strony; instynktownie zachowywały odstęp. Sanaz i Mitra usadowiły się na kozetce i pochyliły ku sobie głowy, poszeptując i chichocząc.

W tym momencie dołączyły do nas Jaśmina i Nasrina i zaczęły się rozglądać, gdzie by tu usiąść. Azin poklepała wolne miejsce na kanapie, zapraszając tym gestem Jaśminę. Ta po chwili wahania wsunęła się między nią a Mannę. Klapnęła ciężko, zostawiając niewiele miejsca towarzyszkom, które usiadły prosto i trochę sztywno, każda w swoim rogu kanapy. Bez płaszcza Jaśmina wydawała się mieć lekką nadwagę, jakby nie straciła jeszcze niemowlęcego tłusz-czyku. Nasrina poszła do jadalni po krzesło.

- Wciśniesz się jeszcze między nas - powiedziała Manna.

- Nie, dziękuję, wolę coś z prostym oparciem. - Wróciła i ustawiła przyniesione krzesło między kanapą a Mahszid.

Tego układu trzymały się odtąd wiernie do końca. Stał się wyrazem granic emocjonalnych między nimi i ich wzajemnych relacji. I tak zaczęły się nasze pierwsze zajęcia.

- Upsilamba! - zawołała Jaśmina, gdy wchodziłam do jadalni z herbatą na tacy. Jaśmina uwielbiała gry słowne. Zwierzyła nam się kiedyś, że ma wręcz obsesję na punkcie słów.

- Ledwie odkryję jakiś nowy wyraz, natychmiast muszę go użyć

- powiedziała - jak kobieta, która kupuje wieczorową suknię i tak bardzo pragnie ją nosić, że wkładają do kina czy na lunch.

Pozwól, że w tym miejscu przerwę narrację i przewinę taśmę wstecz - do zdarzeń, które doprowadziły do tego zawołania Jaśminy. Zebrałyśmy się na te zajęcia po raz pierwszy. Wszystkie byłyśmy nieco zdenerwowanie i niezbyt skore do zabierania głosu. Przywykłyśmy do tego, że spotykamy się w miejscach publicznych, głównie w klasach i salach wykładowych. Każda z obecnych była związana ze mną, ale z wyjątkiem Nasriny i Mahszid, które łączyły więzy przyjaźni, oraz pewnego koleżeństwa między Mitrą a Sanaz, pozostałe dziewczyny nie utrzymywały ze sobą bliskich stosunków i prawdę mówiąc, niektóre z nich nigdy nie chciałyby się kolegować. Ta grupowa intymność wprawiała je w zakłopotanie.

Już wcześniej wytłumaczyłam im cel tych zajęć. Chodziło mi o to, żebyśmy czytały utwory literackie, omawiały je i reagowały na nie. Każda z nich miała prowadzić prywatny dziennik, w którym notowałaby swoje reakcje na czytane powieści oraz to, w jaki sposób te lektury i dyskusje o nich odnoszą się do jej doświadczeń osobistych i społecznych. Przy okazji tego pierwszego spotkania wyjaśniłam im jeszcze, dlaczego do udziału zaprosiłam właśnie je -ponieważ wydały mi się szczerze oddane studiom nad literaturą. Wspomniałam też, że jednym z kryteriów dokonanego przez mnie wyboru książek była wiara ich autorów w krytyczną i niemal magiczną ni°c literatury i przypomniałam epizod z życia Nabokova, który jako dziewiętnastoletni młodzieniec nie dopuścił do tego, by podczas rosyjskiej rewolucji jego uwagę odwrócił świst kul. Pisał njeprzenvanie swoje samotnicze wiersze, słysząc wystrzały i widząc przćz okno krwawe walki. Przekonajmy się, zakończyłam, czy siedemdziesiąt lat później nasza bezinteresowna wiara w moc literatury wynagrodzi nas, odmieniając ponurą rzeczywistość - na skutek innej, tutejszej rewolucji.

Jako pierwszą wzięłyśmy na warsztat Księgę tysiąca i jednej nocy, dobrze nam znaną opowieść o zdradzonym szachu, który zabijał kolejne poślubione dziewice, mszcząc się za to, że jego królewska połowica przyprawiła mu rogi i którego morderczą dłoń powstrzymała doj'iero Szeherezada za sprawą swych urzekających baśni. Sformułowałam pewne ogólne problemy do rozważenia, przy czym najistotniejsze było dla mnie pytanie, w jaki sposób wielkie twory Wyobraźni ludzkiej mogą pomóc nam w tej potrzaskowej sytuacji, w jakiej znalazłyśmy się obecnie jako kobiety. Nie szukałyśmy gotowych recept, jakichś łatwych rozwiązań, żywiłyśmy jednak nadzieję, że uda nam się odnaleźć ogniwo kontaktu między otwartymi przestrze^ami, jakie dawały nam powieści, a zamknięciem, w jakie nas wciśnięto. Jak sobie przypominam, przytoczyłam dziewczynom stwierdzenie Nabokova, że „czytelnicy rodzą się wolni i powinni pozostać wolni".

W konstrukcji Księgi tysiąca i jednej nocy najbardziej zaintrygowały mnP trzy typy kobiet w niej zobrazowane - wszystkie trzy są ofiarami bezrozumnej tyranii szacha. Nim na scenę zawita Szeherezada, bohaterki można podzielić na tę, która zdradza i potem ginie (królowa °raz te, które giną, zanim mogłyby dopuścić się zdrady (dziewice)- Krytycy zwykle lekceważą te dziewczyny, którym w przeci\'ieństwie do Szeherezady nie dany jest w opowieści żaden głos. Ale ich milczenie jest znaczące. Oddają dziewictwo, a także życie, bez oporu czy sprzeciwu. Nie w pełni istnieją, gdyż przez swoją anonimową śmierć nie pozostawiają po sobie żadnego śladu. Niewierność małżonki nie odbiera szachowi jego władzy absolutnej, tylko wytrąca go z poczucia równowagi. Oba typy kobiet - królowa i dziewice - wyrażają cichą zgodę na powszechne panowanie monarchy, mieszcząc się ze swoim postępowaniem w granicach jego władzy i akceptując samowolnie narzucone przezeń prawa.

Szeherezada przerywa cykl przemocy, decydując się na rozgrywkę na innych warunkach. Buduje swój świat nie przy użyciu siły fizycznej, jak to czyni szach, lecz za pomocą wyobraźni i refleksji. To daje jej odwagę, by ryzykować życiem, a zarazem odróżnia ją od pozostałych postaci z opowieści.

Irańskie wydanie Księgi tysiąca i jednej nocy ukazało się w sześciu tomach. Mnie na szczęście udało sieją kupić zanim jeszcze została zakazana i trafiła na czarny rynek, gdzie sprzedawano ją po wygórowanych cenach. Rozdzieliłam poszczególne tomy między dziewczyny, prosząc je, żeby na następne zajęcia sklasyfikowały poszczególne baśnie według typu kobiet, jaki odgrywa w nich główną rolę.

Kiedy już przydzieliłam im to zadanie, poprosiłam, by każda z nich opowiedziała reszcie, dlaczego zdecydowała się spędzać czwartkowe poranki tutaj, na omawianiu Nabokova i Jane Austen. Ich odpowiedzi były krótkie i wymuszone. Chcąc przełamać lody, zaproponowałam im kojące urozmaicenie w postaci ptysiów i herbaty.

Doszliśmy tym samym do momentu, w którym wchodzę do jadalni z ośmioma szklaneczkami herbaty na starej, niewypolerowa-nej srebrnej tacy. Parzenie i podawanie herbaty to w Iranie estetyczny rytuał odprawiany kilka razy na dzień. Podajemy herbatę w przezroczystych szklaneczkach, kształtnych i niewysokich, których najczęściej używany model nazywamy wciętym w talii: na górze okrągły i szeroki zwęża się ku środkowi, by na dole znów nabrać obfitej krągłości. Odcień herbaty i jej delikatny aromat świadczą o umiejętności parzącej ją osoby.

Wchodzę do jadalni z ośmioma wciętymi w talii szklaneczkami, w których uwodzicielsko drży płyn koloru miodu. W tym momencie rozlega się triumfalny okrzyk Jaśminy: „Upsilamba!". Rzuca we mnie tym słowem jak piłeczką i muszę wykonać skok myślowy, by ją złapać.

Upsilamba! - to słowo przenosi mnie wstecz, do wiosny 1994 roku, kiedy cztery moje dziewczyny i Nima chodzili jako wolni słuchacze na prowadzone przeze mnie zajęcia z powieści dwudziestowiecznej. Ulubioną książką studentów było Zaproszenie na egzekucję Nabokova. Autor wyraźnie zarysowuje w niej różnicę między Cyncynatem C, obdarzonym żywą wyobraźnią i skazanym na samotność bohaterem, a otaczającymi go ludźmi, naznaczając go oryginalnością w świecie, w którym jednakowość jest nie tylko normą, ale wręcz obowiązującym prawem. Już jako dziecko, opowiada Nabokov, Cyncynat umiał docenić świeżość i piękno języka, podczas gdy jego towarzysze „rozumieli się w pół słowa, zresztą nie mieli takich słów, które kończyłyby się niespodziewanie na iży-cę, czy coś w tym rodzaju, zmieniając się w procę lub ptaka - ze zdumiewającymi następstwami"."

Nikt ze studentów nie zadał sobie wtedy trudu, żeby spytać, co to słowo znaczy. To jest nikt ze studentów regularnych - gdyż wielu moich słuchaczy ze starszych lat po prostu dalej chodziło na moje zajęcia jeszcze długo po swojej obronie. Często wykazywali oni większe zainteresowanie i przykładali się do nauki bardziej niż właściwi studenci, którzy uczęszczali na te zajęcia dla zdobycia zaliczenia. Takim więc sposobem wolni słuchacze -wśród nich Nasrina, Manna, Nima, Mahszid i Jaśmina - zebrali się któregoś dnia w moim gabinecie, żeby porozmawiać o tym i o kilku innych kwestiach.

Postanowiłam przeprowadzić drobną zabawę z tym rokiem, chcąc przetestować ich dociekliwość. Jedno z pytań na egzaminie w połowie semestru brzmiało więc: „Wyjaśnij wagę słowa »upsi-lamba« w kontekście Zaproszenia na egzekucję. Co ono znaczy i w jaki sposób odnosi się do głównego tematu powieści?". Z wyjątkiem czterech czy pięciu osób nikt nie miał pojęcia, co ten wyraz mógłby oznaczać, czego nie omieszkałam im wypominać co jakiś czas przez resztę semestru.

Prawda jest taka, że upsilamba to jeden z fantazyjnych tworów Nabokova, prawdopodobnie słowo, które zlepił z ypsilonu, dwudziestej litery alfabetu greckiego i lambdy, litery jedenastej*. Tak więc tego dnia na naszych pierwszych prywatnych zajęciach raz jeszcze puściłyśmy wodze fantazji i zaczęłyśmy wymyślać własne interpretacje.

Ja powiedziałam, że upsilamba kojarzy mi się z nieosiągalną rozkoszą zawiśnięcia w połowie skoku. Jaśmina, która nie wiedzieć czemu była jakaś podniecona, wykrzyknęła, że dla niej to zawsze była zgrabna nazwa dla tańca - wiecie: „Rusz w tany mała, zatańczymy upsilambę". Zaproponowałam im, żeby na następny raz napisały mi w jednym, dwóch zdaniach, co to słowo według nich znaczy.

Manna sugerowała w swojej odpowiedzi, że upsilamba przywodzi na myśl małe srebrne rybki, wyskakujące na mgnienie oka nad powierzchnię skąpanego w poświacie księżyca jeziorka. Nima dodał obok w nawiasie: „Dla pewności, że pani o mnie nie zapomni, mimo że zabroniła mi pani chodzić na wasze zajęcia: Upsilamba i za pani zdrowie!". Dla Azin był to dźwięk, melodia. Mahszid opisała scenę z trzema dziewczynkami, które grają w gumę i przy każdym odbiciu wołają „Upsilamba!". Dla Sanaz było to tajemne imię magiczne Murzynka z Afryki. Mitra nie bardzo wiedziała, dlaczego upsilamba kojarzy jej się z paradoksalnością błogiego westchnienia. A Nasrina odbierała to słowo jako cudowny szyfr, otwierający drzwiczki do ukrytej jaskini pełnej skarbów.

Upsilamba wzbogaciła naszą zwiększającą się skarbnicę zakodowanych słów i zwrotów, która rozrosła się z czasem do tego stopnia, że w końcu stworzyłyśmy własny sekretny język. Urosła do rangi symbolu, znamienia tego ulotnego poczucia rozkoszy, tego mrowienia w plecach, jakiego Nabokov oczekiwał od swoich odbiorców przy czytaniu literatury pięknej; to odczucie wyodrębniało dobrych, jak ich nazywał, spośród zwykłych czytelników. Stała się też szyfrem otwierającym tajemną pieczarę pamięci.

We wstępie do angielskiego wydania Zaproszenia na egzekucję (1959 r.) Nabokov przypomina czytelnikowi, że ta powieść nie jest ofertą toutpour tous. Nic z tych rzeczy. „Są to - twierdzi - skrzypce w pustce". A jednak, pisze dalej: „znam (...) pewną liczbę czytelników, którzy zerwą się na równe nogi, tarmosząc sobie włosy". Nie ma co do tego żadnej wątpliwości. Oryginalna wersja, informuje nas autor, ukazała się drukiem w odcinkach w 1935 roku. Prawie sześćdziesiąt lat później, w świecie Nabokovowi nieznanym i prawdopodobnie dla niego niepoznawalnym, w zaniedbanym salonie z oknami wychodzącymi na odległe, pobielone na szczytach góry, byłam wielokrotnie świadkiem, jak czytelniczki, jakich by się najmniej spodziewał, zatracały się w szaleńczym tarmoszeniu włosów. Zaproszenie na egzekucję zaczyna się od wiadomości, że kruchy bohater, Cyncynat C, zostaje skazany na ścięcie za „gnozeologiczną ohydę": w kraju, w którym wszyscy obywatele muszą być przezroczyści, on jest nieprzezroczysty. Główną cechą charakterystyczną tego świata jest jego arbitralność; skazańcowi przysługuje jeden jedyny przywilej - może znać czas swojej śmierci, ale kaci zatajają przed nim nawet tę informację, przemieniając każdy dzień w dzień egzekucji. W miarę rozwoju akcji czytelnik czuje się coraz bardziej nieswojo, odkrywając sztuczność tego osobliwego miejsca. Księżyc w oknie jest fikcyjny, tak jak i wiszący w rogu pająk, który w myśl konwencji musi stać się wiernym towarzyszem więźnia. Dyrektor więzienia, strażnik i adwokat są wszyscy jednym i tym samym człowiekiem i tylko ciągle wymieniają się rolami. Najważniejsza postać, kat, przedstawiony zostaje Cyncynatowi pod fałszywym imieniem monsieur Pierre, i to jako współwięzień. Kat i skazaniec muszą nauczyć się siebie kochać i podczas egzekucji, którą ma uczcić rażąco krzykliwe święto, powinni ze sobą współpracować. W tym zainscenizowanym świecie jedyną furtką do innego bytu jest dla Cyncynata pisanie.

Powieściowy świat polega na pustych rytuałach. Każdy czyn wyzuty jest z treści i znaczenia, nawet śmierć staje się widowiskiem, na które dobrzy obywatele kupują bilety wstępu. Tylko w otoczce pustych rytuałów stają się możliwe akty brutalności. W innej powieści Nabokova, Prawdziwe życie Sebastiana Knighta, brat tytułowego bohatera odkrywa w biblioteczce zmarłego dwa z pozoru niepasujące do siebie obrazy: ładniutkiego, kędzierzawego dzieciaka, bawiącego się z psem i Chińczyka w chwili stracenia przez ścięcie. Te dwa obrazy przypominają nam o bliskim związku, jaki łączy banalność z brutalnością. Nabokov miał na to specjalne rosyjskie określenie: poszłost'.

Poszłost', wyjaśnia Nabokov, „przy całej swojej tandetności sprawia fałszywe wrażenie czegoś ważnego, pięknego, mądrego i atrakcyjnego". Tak, można na nią podać wiele przykładów z codziennego życia, od przesłodzonych mówek polityków po odezwy pewnych autorów do kurcząt. Jak to kurcząt? No wiesz, tych, które sprzedają dzisiejszymi czasy handlarze uliczni - jeśli mieszkałeś w Teheranie, nie mogłeś ich przeoczyć. Tych pisklaków, co to zanurzane są w farbie, jaskrawym różu, ognistej czerwieni czy turkusowym błękicie, żeby przyciągały nabywców. Albo weźmy te plastikowe kwiaty, jasne, różowo-niebieskie mieczyki rozwożone po uniwersytecie zarówno z okazji żałoby, jak i radosnego święta.

Nabokov odmalowuje nam w Zaproszeniu na egzekucję nie tyle rzeczywisty fizyczny ból i tortury zadawane przez ustrój totalitarny, co podobny do koszmaru stan życia w atmosferze ustawicznej grozy. Cyncynat C. jest wątły, bierny, jest bohaterem nieświadomym swej bohaterskości. Zasługuje jednak na to określenie, bo opiera się swoim instynktom i znajduje sposób ucieczki - prowadzenie zapisków. Bo nie chce się upodobnić do reszty.

W odróżnieniu od innych powieści utopijnych w tej książce siły zła nie są wcale wszechmocne. Nabokov ukazuje nam ich kruchość. Jawią się jako śmieszne i możliwe do pokonania, co jednak nie zmniejsza rozmiaru tragedii, to znaczy dokonanego spustoszenia. Zaproszenie na egzekucję napisane zostało z punktu widzenia ofiary, która dostrzega w końcu absurdalną lipność swoich prześladowców i która, by to wszystko wytrzymać, musi zamknąć się w swoim własnym świecie.

My, mieszkańcy Islamskiej Republiki Iranu, zdawaliśmy sobie sprawę zarówno z tragizmu, jak i z absurdalności okrucieństw, jakim nas poddawano. Musieliśmy stroić sobie żarty z własnej niedoli, żeby przetrwać. Ponadto instynktownie wyczuwaliśmy poszłost', nie tylko w innych, ale i w samych sobie. Dlatego między innymi sztuka i literatura stały się w naszym życiu tak istotne - nie były zbytkiem, lecz koniecznością. Nabokov nadzwyczaj trafnie uchwycił fakturę życia w społeczeństwie totalitarnym, w którym jednostka jest zupełnie sama w iluzorycznym świecie pełnym fałszywych obietnic i nie może już odróżnić zbawcy od oprawcy.

Zrodziła się w nas szczególna więź z Nabokovem, mimo trudności, jakimi najeżona jest jego proza. Ta więź była czymś więcej niż tylko identyfikacją z poruszanymi przezeń wątkami. Jego książki zbudowane są wokół niewidocznych zapadni, niespodziewanych luk, przy których czytelnikowi usuwa się ciągle dywan spod nóg. Przenika je poczucie nieufności wobec tak zwanej rzeczywistości codziennej, bolesna świadomość tego, jaka ona kapryśna i krucha.

Było coś takiego w jego powieściach i w życiu, co do nas przemawiało i co pojmowałyśmy instynktownie, jakaś szansa na nieograniczoną wolność, gdy odebrane zostały człowiekowi wszelkie możliwe opcje. Myślę, że właśnie to pchnęło mnie do zorganizowania tych zajęć. Dotychczas głównym ogniwem łączącym mnie ze światem zewnętrznym był uniwersytet, a teraz, kiedy je zerwałam, znalazłam się na skraju pustki i mogłam wymyślić owe skrzypce albo dać się tej pustce pochłonąć.

Te dwa zdjęcia powinno się umieszczać obok siebie. Oba oddają „kruchą nierealność" - by posłużyć się słowami Nabokova o własnej uchodźczej egzystencji - naszego życia w Islamskiej Republice Iranu. Przeczą sobie wzajemnie, a jednak każde jest niekompletne bez swojego pendant. Na pierwszym w czarnych płaszczach i chustach wyglądamy tak, jak wymodelowało nas cudze marzenie. Na drugim jawimy się zgodnie z własnym wyobrażeniem. W żadnej z rzeczywistości odpowiadających tym ujęciom nie mogłyśmy czuć się całkiem swojsko.

Druga fotografia odpowiadała światu z salonu. Jednak na zewnątrz, pod kadrem okna, które zwodziło niewinnym widokiem samych tylko gór i drzewa przed domem, ciągnął się ów inny świat, gdzie czekały wiedźmy i furie, by przepostaciowić nas w zakaptu-rzone stwory z pierwszego zdjęcia.

Zastanawiałam się, jak wyjaśnić to sprzeczne wewnętrznie, paradoksalne piekło, jakie nam zgotowano i wymyśliłam, że najlepiej przytoczyć w tym miejscu anegdotę, która tak jak i inne podobne dykteryjki opiera się zaliczeniu jej w poczet fikcji, stając się metaforą samej siebie.

Otóż główny cenzor filmowy Iranu, piastujący ten urząd aż do 1994 roku, był ślepy. No, powiedzmy, prawie ślepy. Przedtem pracował jako cenzor teatralny. Znajomy dramaturg opisał mi kiedyś, jak ta jego praca wyglądała. Zasiadał na widowni w grubych szkłach, które zdawały się zasłaniać więcej niż miały ukazywać. Obok lokował się jego asystent i tłumaczył mu rozwój akcji na scenie, a cenzor wyrokował, które partie są do wycięcia.

Od 1994 roku cenzor ów został dyrektorem nowej stacji telewizyjnej. Na tym stanowisku udoskonalił swoje metody pracy. Kazał autorom scenariuszy nagrywać sobie teksty na kasety magnetofonowe, przy czym nie wolno im było w żaden sposób ich uatrakcyjniać ani nadawać im dramaturgii modulacją głosu. Potem oceniał scenariusze na podstawie nagrań. Co jednak ciekawsze, jego następca pozostał wierny tej metodzie pracy, mimo że nie był ślepy, przynajmniej nie w sensie fizycznym.

Nasz świat pod władzą mułłów modelowały bezbarwne szkła ślepego cenzora. Tego osobliwego odcienia nabrała nie tylko nasza rzeczywistość, ale i nasza fikcja w świecie, w którym cenzor stał się rywalem poety w dziele przetasowywania i przeobrażania realiów, gdzie jednocześnie sami siebie kreowaliśmy i zarazem stanowiliśmy wytwór cudzej wyobraźni.

Przyszło nam żyć w kulturze, która odmawiała utworom literackim jakiejkolwiek wartości i ceniła je tylko o tyle, o ile pełniły rolę służebną w pozornie pilniejszym dziele - ideologii. Był to kraj, w którym wszystkie gesty i posunięcia, nawet te najbardziej prywatne, interpretowano w kategoriach politycznych. Kolory mojej chustki na głowę, albo jeszcze lepiej krawat ojca, sprowadzono do rangi symbolu zachodniej dekadencji i imperialistycznego odchylenia. Podobnie brak zarostu, podawanie ręki przedstawicielom płci odmiennej, bicie brawa czy gwizdanie podczas wszelkiego rodzaju zgromadzeń publicznych uchodziły za właściwe Zachodowi, a zatem dekadenckie, za element imperialistycznego spisku, który miał doprowadzić naszą kulturę do zguby.

Kilka lat temu grupa posłów do parlamentu Iranu powołała specjalną komisję, która miała zbadać treść programów telewizji ogólnokrajowej. Komisja opublikowała obszerny raport, w którym potępiła emisję filmu Billy Budd, ponieważ, jak twierdziła, propagował on homoseksualizm. Tymczasem, jak na ironię, osoby odpowiedzialne za dobór programów wybrały go głównie ze względu na brak postaci żeńskich. Dostało się też animowanej wersji W osiemdziesiąt dni dookoła świata, gdyż główny bohater - lew - był Brytyjczykiem, a do tego końcowa scena filmu rozgrywała się w bastionie imperializmu, Londynie.

Nasze kółko formowało się w tym właśnie kontekście. Było próbą ucieczki przed uporczywym wzrokiem ślepego cenzora, choć na kilka godzin w tygodniu. Tam, w tamtym salonie odkry-wałyśmy na nowo, że jesteśmy też żywymi, oddychającymi istotami ludzkimi. I bez względu na to, jak represyjna stawałaby się władza, bez względu na to, jak byłybyśmy zastraszone i przerażone, podobnie jak Lolita próbowałyśmy wyrwać się z tego narzuconego świata i stworzyć sobie własne małe enklawy wolności. I podobnie jak Lolita przy każdej możliwej okazji dumnie demonstrowałyśmy naszą niesubordynację, pokazując kosmyk włosów spod chustki, przemycając odrobinę koloru do jednolitej monotonii naszych okryć, robiąc manikiur, zakochując się i słuchając zakazanej muzyki.

Naszym życiem rządziła jakaś bezsensowna fikcja. Próbowałyśmy funkcjonować w tych otwartych przestrzeniach, w tych szczelinach, jakie wytworzyły się między tamtym pokojem, naszym kokonem ochronnym, a rozciągającym się na zewnątrz światem cenzora, pełnym wiedźm i gnomów. Która z obu rzeczywistości była bardziej realna, do której tak naprawdę należałyśmy? Same już dobrze nie wiedziałyśmy. Może jednym ze sposobów znalezienia prawdy było właśnie robienie tego, czemu się poświęciłyśmy: próba twórczego wyrażenia obu światów i przyobleczenia dzięki temu naszej wizji i tożsamości w konkretną formę.

Jak mogę stworzyć ten drugi świat na zewnątrz pokoju? Nie pozostaje mi nic innego, tylko raz jeszcze odwołać się do twojej wyobraźni. Przedstawmy sobie, jak jedna z dziewczyn, weźmy Sanaz, wychodzi z mojego mieszkania i podążajmy za nią przez całą jej drogę powrotną do domu. Sanaz żegna się, wkłada czarny płaszcz na pomarańczową koszulkę i dżinsy i zakrywa włosy czarną chustą, owijając sobie jej końce wokół szyi, żeby zasłonić duże złote kolczyki. Wsuwa pod nią niesforne kosmyki włosów, wkłada notatki do sporej torby, przewiesza ją przez ramię i wychodzi na klatkę. U szczytu schodów przystaje jeszcze na chwilę, żeby włożyć czarne, koronkowe rękawiczki i ukryć pomalowane paznokcie.

Podążamy za nią, jak schodzi po schodach, otwiera drzwi wejściowe i wychodzi na ulicę. Zauważasz może, że w jej chodzie, w jej ruchach zaszła zmiana? Najlepiej dla niej jest nie zwracać na siebie najmniejszej uwagi, być niewidzialną i niesłyszalną. Nie idzie wyprostowana, tylko pochyla głowę i nie patrzy na przechodniów. Kroczy szybko, z pewną determinacją. Ulice Teheranu i innych miast irańskich patroluje milicja do spraw obyczajowości, czteroosobowe grupy uzbrojonych mężczyzn i kobiet, jeżdżących białymi toyotami patrol, niekiedy jeszcze busik z tyłu. Nazywają się Krew Boga. Patrolują ulice z zadaniem pilnowania, by takie kobiety jak Sanaz były poprawnie zasłonięte, nie miały makijażu, nie pokazywały się publicznie z innymi mężczyznami niż ojciec, brat lub mąż. Będzie mijała wymalowane na ścianach hasła, cytaty z Chomeiniego i z ugrupowania zwanego Partią Boga: MĘŻCZYŹNI W KRAWATACH TO FAGASY USA. ZASŁONA TO KOBIECA OCHRONA. Obok tego sloganu widnieje narysowana węglem sylwetka kobiety: jej pozbawioną wyrazu twarz szczelnie okala czarny czador. SIOSTRO MOJA, PILNUJ SWEJ ZASŁONY. BRACIE MÓJ, PILNUJ SWOICH OCZU.

Jeżeli będzie jechać autobusem, obie płcie siedzą tam oddzielnie. Musi wsiąść tylnym wejściem i zająć jedno z przydzielonych kobietom miejsc w tylnej części pojazdu. Za to w „dosiadanych" taksówkach, które zabierają aż po pięcioro pasażerów, kobiety i mężczyźni są ściśnięci jak sardynki. To samo tyczy się minibusów; ileż to studentek żaliło mi się, że były w nich napastowane przez brodatych, bogobojnych panów.

Może spytasz, co Sanaz myśli, idąc ulicami Teheranu? Do jakiego stopnia to doświadczenie wywiera na nią wpływ? Najprawdopodobniej stara się zdystansować myślami od otoczenia na tyle, na ile to możliwe. Może myśli o bracie lub o dalekim chłopaku i przyszłym spotkaniu z nim w Turcji. Czy porównuje swoją sytuację z sytuacją matki, kiedy ta była w jej wieku? Czy jest zła, że kobiety z pokolenia jej matki mogły chodzić po ulicach, jak im się podobało, przebywać w towarzystwie płci przeciwnej, wstępować do policji, kształcić się na pilotów, żyć w państwie prawa, które w kwestii kobiet zaliczało się do najbardziej postępowego na świecie? Czy czuje się upokorzona nowymi prawami, tym, że po rewolucji wiek zamążpójścia obniżono z osiemnastu lat do dziewięciu, że przywrócono kamienowanie jako karę za cudzołóstwo i prostytucję?

W ciągu niespełna dwudziestu lat ulice zmieniły się w strefę wojny, w której nieposłuszne przepisom młode kobiety są wsadzane do wozów patrolowych, zabierane do więzienia, chłostane, karane grzywną, zmuszane do mycia wychodków i upokarzane, a ledwie wyjdą, wracają i robią dokładnie to samo. Czy Sanaz świadoma jest swojej siły? Czy zdaje sobie sprawę, jak może być groźna, skoro każdy jej zbłąkany gest to zakłócenie bezpieczeństwa publicznego? Czy zastanawia się nad tym, jak bezbronni w gruncie rzeczy są strażnicy rewolucji, którzy od ponad osiemnastu lat patrolują ulice Teheranu i którzy przez ten czas musieli znosić widok dziewczyn w jej wieku i starszych od niej kobiet, chodzących, rozmawiających, odsłaniających kosmyk włosów tylko tak, dla przypomnienia, że się nie nawróciły?

Dotarliśmy do domu Sanaz i tu na progu się z nią pożegnamy, podczas gdy ona po drugiej stronie drzwi być może wpadnie na rozsierdzonego brata i odda się marzeniom o swoim chłopaku.

Te dziewczyny, moje dziewczyny, miały zarówno życiorys prawdziwy, jak i wymyślony. Choć pochodziły z bardzo różnych środowisk, rządząca nimi władza cały czas próbowała doprowadzić do tego, żeby ich prywatne tożsamości i osobiste historie stały się nieistotne. Te dziewczyny nigdy nie były wolne od sposobu, w jaki zostały zdefiniowane przez reżim -jako muzułmanki.

Kimkolwiek byśmy były - i właściwie nie miało znaczenia, jaką wyznajemy religię, czy chcemy się zasłaniać czy nie, czy przestrzegamy pewnych nakazów religijnych czy nie - stałyśmy się wytworem cudzej wizji. Surowy ajatollah, samozwańczy filozof-król, przybył kilkanaście lat temu przejąć rządy w naszym kraju. Przybył w imię przeszłości, którą nam, jak twierdził, skradziono. Wobec tego chciał teraz odtworzyć nas na wzór tej wyimaginowanej przeszłości. Czy stanowiło to dla nas jakąkolwiek pociechę i czy w ogóle chcieliśmy pamiętać, że nie zrobił z nami niczego, na co byśmy mu sami nie pozwolili?

To zadziwiające, jak w sytuacji, gdy wydaje ci się, że odebrano ci wszystkie możliwości, najdrobniejsze okienko może stać się wielkim tchnieniem wolności. Kiedy byłyśmy razem, czułyśmy się niemal zupełnie wolne. To poczucie unosiło się w powietrzu w to nasze pierwsze czwartkowe przedpołudnie. Miałam obmyślony schemat zajęć i wybrałam pod tym kątem kilka książek do czytania, ale byłam też gotowa dać się kształtować samym spotkaniom; pozwolić, by skrzypce wypełniły pustkę i odmieniły ją swoją muzyką.

Często zadaję samej sobie pytanie, czy to ja wybrałam studentki na te zajęcia, czy też one wybrały mnie? Prawda, zapraszając je do udziału w kółku, kierowałam się pewnymi konkretnymi kryteriami, ale odnoszę wrażenie, jakby to one wpłynęły na skład grupy, jakby za sprawą jakiegoś niewidzialnego oddziaływania doprowadziły mnie do zebrania w salonie tych, a nie innych osób.

Weźmy najmłodszą z nich, Jaśminę. O, to ona, na pierwszym zdjęciu z melancholijnym wyrazem twarzy. Przechyla głowę w bok, niezdecydowana, jaką przybrać minę. Ma cienką, biało-szarą chustkę zawiązaną dość luźno pod szyją - niedbały hołd złożony surowej religijności rodziny. Podczas moich ostatnich dwu semestrów na uniwersytecie chodziła jako studentka pierwszego roku na moje zajęcia dla starszych lat. Starsi studenci ją onieśmielali, bo w jej mniemaniu byli za sprawą swojego starszeństwa błogosławieni nie tylko rozleglejszą wiedzą i lepszą znajomością angielskiego, ale i większą mądrością. Choć rozumiała najtrudniejsze teksty lepiej niż niejeden student starszego roku i choć czytała zadane lektury sumienniej i z większą przyjemnością niż większość z nich, czuła się bezpieczna tylko w swoim strasznym poczuciu braku bezpieczeństwa.

Jakiś miesiąc po mojej prywatnej decyzji o opuszczeniu Uniwersytetu im. Allame Tabatabajego stałam z Jaśminą przed zieloną bramą wejściową. To właśnie pamiętam teraz z uniwersytetu najwyraźniej, jego zieloną bramę. Przez dobrych kilka lat przechodziłam przez nią w dni powszednie co najmniej po dwa razy, a mimo to nie mogę jej porządnie odtworzyć w pamięci. We wspomnieniach nabiera jakiejś elastyczności i staje się magicznymi wrotami, strzegącymi kampusu, nieosadzonymi w żadnej ścianie. Ale przypominam sobie jej otoczenie. Przed nią biegła szeroka ulica, która wydawała się prowadzić prosto w góry. Za nią zaś rozkwitał w pewnej odległości ogródek, własność Wydziału Iranistyki i Języków i Literatur Obcych, z perskimi różami i innym rodzimym kwieciem okalającym małą, ozdobną fontannę, całą w rysach, obtłuczony posążek pośrodku bezwodnej sadzawki.

Tę zieloną bramę pamiętam dzięki Jaśminie, która nawiązuje do niej w jednym ze swoich wierszy. Nosi on tytuł „Jak drobne są drogie mi rzeczy". Opisuje w nim swoje ulubione przedmioty - pomarańczowy plecak, kolorowy żakiet, rower taki jak ma kuzynka - i wspomina też o tym, jak bardzo lubi wchodzić na teren uniwersytetu przez tę zieloną bramę. Brama jawi się w tym wierszu i w innych jej zapiskach jako magiczne wejście do zakazanego świata tych wszystkich zwykłych rzeczy, którymi nie dano jej się w życiu cieszyć.

Ale dla niej i dla wszystkich moich dziewczyn zielona brama była zamknięta. Obok niej mieścił się mały otwór przesłonięty portierą. Był jak natrętna zadra, kłuł w oczy, gdyż nie pasował do tego miejsca: ział arogancką władzą intruza. Przez ten otwór wszystkie studentki, a więc i moje dziewczyny, wchodziły do mrocznego pokoiku na inspekcję. Później, wiele tygodni po pierwszym spotkaniu kółka, Jaśmina opowiedziała, co tam z nią robiono:

- Najpierw sprawdzano, czy mam odpowiedni strój: kolor żakietu, długość przepisowego uniformu, grubość chustki, rodzaj obuwia, przedmioty w mojej torbie, widoczne ślady najlżejszego nawet makijażu, wielkość kolczyków i stopień ich atrakcyjności, wszystko to kontrolowano, nim mogłam wejść na teren uniwersytetu - tego samego, na którym studiują też mężczyźni. I dla nich główne wejście z tymi wielkimi portalami, tabliczkami i flagami jest wspaniałomyślnie otwarte.

Ten niewielki boczny otwór był pożywką dla niekończących się opowieści o sfrustrowaniu, upokorzeniach i doznanych przykrościach. W zamyśle miał za zadanie zapewnić zwyczajny i nierzuca-jący się w oczy wygląd studentek. Miast tego jednak skupiał na nich uwagę i przemieniał je w obiekt czyjegoś wścibstwa.

Wyobraź sobie, jak stoimy z Jaśminą blisko siebie przed zieloną bramą i wybuchami śmiechu przerywamy konspiracyjne szepty. Opowiadała mi wtedy o wykładowcy etyki muzułmańskiej i sztuki przekładu.

- To taka klucha - powiedziała - jak pulchny kuchcik z reklam firmy Pillsbury. Trzy miesiące po śmierci żony poślubił jej młodszą siostrę, bo przecież mężczyzna - w tym miejscu Jaśmina ściszyła głos - mężczyzna ma swoje szczególne potrzeby.

Potem przybrała poważny ton głosu i zaczęła relacjonować jego ostatni wykład na temat różnicy między islamem a chrześcijaństwem. Odgrywała teraz tego kluchowatego człowieczka z nalaną twarzą, jak stoi przy tablicy z różową kredą w jednej i białą w drugiej ręce. Po jednej stronie napisał dużymi białymi literami MŁODA MUZUŁMAN-KA i przedzielił tablicę na pół pionową kreską. Po drugiej strome, dużymi różowymi literami, dodał napis MŁODA CHRZEŚCIJANKA. Potem spytał studentów, czy wiedzą, czym się one różnią.

- Jedna z nich jest dziewicą - powiedział w końcu po niezręcznej ciszy - białą i nietkniętą, zachowuje swoją czystość dla małżonka i tylko dla niego. Jej siła bierze się z jej skromności.

Ta druga, cóż, nie dało się o niej powiedzieć zbyt wiele, poza tym, że nie była dziewicą. Ku zaskoczeniu Jaśminy dwie siedzące za nią dziewczyny, a obie udzielały się aktywnie w Muzułmańskim Stowarzyszeniu Studentów, zachichotały, szepcząc do siebie: „Nic dziwnego, że coraz więcej muzułmanów przechodzi na chrześcijaństwo".

Stałyśmy tam, śmiejąc się, na środku szerokiej ulicy i była to jedna z tych rzadkich okazji, kiedy widziałam, jak nieśmiały uśmiech Jaśminy znika, ustępując miejsca skrytej pod nim czystej figlarności. Nie odnajduję tego śmiechu na większości jej fotografii, na których stoi w pewnej odległości od reszty grupy, jakby chciała pokazać, że ona, młodsza od wszystkich uczestniczka zajęć, zna swoje miejsce.

Prawie codziennie moje studentki opowiadały mi podobne historie. Śmiałyśmy się z nich, a potem czułyśmy złość i smutek, choć powtarzałyśmy je nieskończoną ilość razy na przyjęciach i nad filiżankami kawy, w kolejkach po chleb, w taksówkach. Jakby już sam fakt relacjonowania tych incydentów dawał nam pewną kontrolę nad nimi; nasz pełen pogardy ton, nasze gesty, nawet nasz histeryczny śmiech wydawały się zmniejszać ich władzę nad naszym życiem.

Pod wpływem tej słonecznej zażyłości naszego spotkania spytałam Jaśminę, czy nie zjadłaby ze mną lodów. Poszłyśmy do małej kawiarenki i tu, gdy tak siedziałyśmy naprzeciw siebie z dwiema wysokimi szklankami kawy mrożonej pośrodku, nasz nastrój się zmienił. Stałyśmy się może nie tyle posępne, co poważne. Jaśmina pochodziła ze światłej rodziny religijnej, której rewolucja zadała bardzo bolesny cios. W odczuciu jej bliskich Islamska Republika stanowiła zdradę islamu, a nie jego potwierdzenie. Na początku rewolucji matka i starsza ciotka Jaśminy wstąpiły do postępowego ugrupowania muzułmanek, które musiało przejść do podziemia, kiedy nowy rząd zaczął represjonować swoich byłych zwolenników. Ta ciotka miała cztery córki, wszystkie starsze od Jaśminy, które w ten czy inny sposób popierały pewną grupę opozycyjną, popularną wśród młodych religijnych Irańczyków. Trzy z nich zostały aresztowane, poddane torturom i wtrącone do więzienia. Kiedy odzyskały wolność, w przeciągu roku wyszły wszystkie za mąż. Poślubiły partnerów wybranych niemal na chybił trafił, jakby chciały unieważnić swoje poprzednie buntownicze ja. W odczuciu Jaśminy przetrwały więzienie, ale nie zdołały uciec przed pętami tradycyjnego związku małżeńskiego.

Dla mnie prawdziwą buntowniczką była Jaśmina. Nie przystąpiła do żadnej frakcji czy organizacji politycznej. Jako nastolatka stawiła czoło tradycjom rodzinnym i mimo silnego sprzeciwu zaczęła uczyć się gry na instrumencie. W jej domu nie wolno było słuchać żadnej muzyki niereligijnej, nawet tej nadawanej przez radio, ale ona postawiła na swoim. Była kopciuszkiem, żyjącym w cieniu niedostępnego pałacu i zakochanym w nigdy niewidzianym księciu, który pewnego dnia usłyszy jej grę.

Na tym jej bunt się nie skończył: nie poślubiła w odpowiednim czasie odpowiedniego kandydata, tylko wyjechała z rodzinnego Szi-razu na studia do Teheranu. Teraz przemieszkiwała to u starszej siostry i jej męża, to u wuja sprzyjającego fanatycznym tendencjom religijnym. Uniwersytet, z niskim poziomem akademickim, niesprawiedliwą moralnością i wąskimi horyzontami ideologicznymi był dla niej rozczarowaniem. W pewnym sensie okazał się środowiskiem bardziej ograniczonym niż jej dom, gdzie miała szczęście żyć w kochającym i intelektualnym otoczeniu. Ta utrata miłości i ciepła kosztowała ją w Teheranie wiele bezsennych nocy. Tęskniła za rodzicami i krewnymi i gryzła się z powodu sprawionego im bólu. Później odkryłam, że przez to poczucie winy miewała wielogodzinne ataki paraliżującej migreny.

Cóż mogła zrobić? Nie wierzyła w politykę i nie chciała wychodzić za mąż, za to była ciekawa miłości. Tamtego dnia, siedząc naprzeciw mnie i bawiąc się łyżeczką, tłumaczyła, dlaczego wszelkie normalne czynności życiowe stały się dla niej i dla innych młodych ludzi takich jak ona drobnymi aktami buntu i politycznej niesubordynacji. Całe życie była chowana pod kloszem. Nigdy nie spuszczano jej z oka, nigdy nie miała własnego kąta, w którym mogłaby się oddać rozmyślaniom, uczuciom, marzeniom, pisaniu. Nie wolno jej było widywać samej żadnego młodego mężczyzny. Jej najbliżsi nie tylko pouczali ją, jak ma się zachować w obecności przedstawicieli płci odmiennej, uważali też najwyraźniej, że mogą jej dyktować, co powinna do nich czuć.

- To, co komuś takiemu jak pani wydaje się najzupełniej naturalne - powiedziała - dla mnie jest takie dziwne i obce.

Czy umiałaby kiedykolwiek żyć tak jak ja, samodzielnie, chodzić na długie spacery za rękę z ukochaną osobą, może nawet mieć pieska? Nie wiedziała. Sprawy miały się trochę tak, jak z przepisową zasłoną, która nic już dla niej nie znaczyła, bez której jednak czułaby się zagubiona. Z&^nszc nosiła zasłonę. Chciała ją nosić, czy nie? Nie wiedziała. Pamiętam gest, jaki uczyniła przy tych słowach - machnęła dłonią przed twarzą, jakby próbowała odgonić niewidzialną muchę. Powiedziała, że nie może sobie wyobrazić Jaśminy bez hedżabu. Jak by wyglądała? Czy inaczej by wtedy chodziła, inaczej gestykulowała? Jak patrzyliby na nią ludzie? Czy stałaby się bystrzejsza, czy głupsza? Tymi właśnie problemami żyła, poza swoimi ulubionymi powieściami Austen, Nabokova i Flauberta.

Po raz kolejny powtórzyła, że nigdy, przenigdy nie wyjdzie za mąż. Powiedziała, że dla niej mężczyzna zawsze istniał w książkach, że spędzi resztę życia z panem Darcym - nawet w tych książkach niewielu bohaterów jej odpowiadało. Co w tym złego? Chciała pojechać do Stanów, jak jej wujowie, jak ja. Matce i ciotkom nie zezwolono na wyjazd, ale wujowie dostali tę szansę. Czy uda jej się kiedykolwiek pokonać wszystkie przeszkody i postawić stopę na amerykańskiej ziemi? Czy powinna jechać do Ameryki? Chciała mojej rady. Wszystkie one chciały. Co ja jej jednak mogłam zaoferować, jej, która domagała się od życia znacznie więcej, niż zostało jej dane?

W sferze realnej rzeczywistości nie było nic, co bym jej mogła dać. Zamiast tego opowiedziałam jej więc o „innym świecie" Nabo-kova. Spytałam ją, czy zauważyła, że przez większość jego książek - przez Zaproszenie na egzekucję, Z nieprawej strony, Adę, Pnina -przewija się cień innego świata, osiągalnego jedynie poprzez fikcję. To właśnie on ratuje jego bohaterów i bohaterki przed kompletną rozpaczą, staje się ich schronieniem w notorycznie brutalnym życiu.

Weźmy choćby Lolitę. To opowieść o dwunastoletniej dziewczynce, która nie miała dokąd pójść. Humbert próbował przemienić ją w swoją fantazję, swoją umarłą miłość i tym sposobem ją zniszczył. Potworną prawdą zawartą w historii Lolity n i e jest gwałcenie dwunastolatki przez plugawego starego faceta, tylko zawłaszczenie życia jednej jednostki przez drugą. Nie wiemy, na kogo wyrosłaby Lolita, gdyby Humbert jej nie stłamsił. Mimo to powieść jako skończone dzieło literackie tchnie nadzieją, jest nawet piękna, można w niej wyczytać obronę nie tylko piękna, ale i życia, zwykłego codziennego życia, wszystkich tych normalnych przyjemności, jakich Lolitę, podobnie jak i Jaśminę, pozbawiono.

Zapaliłam się, poczułam nagły przypływ natchnienia i dodałam, że w gruncie rzeczy Nabokov zemścił się na naszych rodzimych so-lipsystach, zemścił się na ajatollahu Chomeinim, a także na ostatnim fatygancie Jaśminy, tym jej wykładowcy z nalaną twarzą. Próbowali uformować innych według własnych pragnień i marzeń, ale Nabokov, odmalowując Humberta w taki, a nie inny sposób, zdemaskował wszystkich solipsystów, którzy zagarniają życia innych ludzi. Ona, Jaśmina, ma w sobie duży potencjał, może być, kimkolwiek zechce - dobrą żoną albo nauczycielką i poetką. Ważne jest, żeby sama wiedziała, czego chce.

Następnie opowiedziałam jej jedno z moich ulubionych opowiadań Nabokova, Pokój czarodzieja. Z początku chciał zatytułować je „Podziemny mężczyzna". Była to historia utalentowanego pisarza i krytyka, który miał dwie wielkie miłości, literaturę i sztukę filmową. Po rewolucji wszystko, co ukochał, zostało zakazane, zepchnięte do podziemia. Postanowił więc przestać pisać, przestać zarabiać na życie poty, póki komuniści pozostaną u władzy. Rzadko opuszczał swoje małe mieszkanko. Niekiedy przymierał głodem i gdyby nie wierni przyjaciele i studenci oraz niewielka sumka odziedziczona po rodzicach, niechybnie by umarł.

Opisałam szczegółowo jego mieszkanie. Było nagie i białe, rażąco białe: ściany, kafelki, nawet szafki kuchenne. Całą dekorację pokoju gościnnego stanowił duży obraz zawieszony na pustej poza tym ścianie naprzeciw wejścia. Przedstawiał drzewa, różne odcienie zieleni nakładane impastem jeden na drugi. Nie dało się dostrzec źródła światła, ale drzewa były skąpane w jasności, jakby odbijały blask, pochodzący nie od słońca, tylko z własnej gęstwiny.

Do pokoju gościnnego czarodziej wstawił brązową kanapę, nieduży stolik i dwa krzesła do kompletu. Granicę między częścią gościnną a jadalną wyznaczał fotel bujany, rzucony jakby na skraj jednej z nich. Przed nim leżał dywanik, upominek od zapomnianej już, utraconej miłości. W tym pokoju, na tej kanapie, podziemny mężczyzna przyjmował swoich starannie wyselekcjonowanych gości. Zaliczali się do nich słynni reżyserzy, scenarzyści, malarze, pisarze, krytycy, dawni studenci oraz przyjaciele. Wszyscy przychodzili prosić go o radę w sprawach swoich filmów, książek i partnerów, chcieli wiedzieć, jak ominąć przepisy, wyprowadzić w pole cenzurę lub utrzymać potajemny romans. A on nadawał dla nich kształt ich dziełom i ich życiu. Godzinami analizował strukturę jakiegoś pomysłu bądź montował film w montażowni. Jednym znajomym doradzał, jak mogą naprawić zerwany związek. Innym, że po to, by lepiej pisać, powinni się zakochać. Czytał prawie wszystko, co ukazywało się w Związku Radzieckim i jakimś cudem był również na bieżąco, jeżeli chodzi o najnowsze i najlepsze zagraniczne filmy i książki.

Wiele osób pragnęło mieć wstęp do jego ukrytego królestwa, ale on wyłuskiwał tylko nielicznych, którzy przeszli jego sekretny test. Rozgrywał te partie po swojemu, przyjmując i odrzucając ich z sobie tylko wiadomych powodów. W zamian za okazaną przyjaciołom pomoc prosił ich, żeby nigdy publicznie mu nie dziękowali ani się na niego nie powoływali. Niejedną osobę wykluczył ze swojego życia właśnie za sprzeniewierzenie się temu żądaniu. Pamiętam jedno z jego ulubionych stwierdzeń: „Chcę odejść w zapomnienie, nie jestem członkiem tego klubu".

Zachęcona wyrazem twarzy Jaśminy improwizowałam, układając to swoje zmyślone opowiadanie. Przebiegło mi przez myśl, że sama musiałam tak wyglądać jako bardzo mała dziewczynka, kiedy ojciec wieczorem i wczesnym rankiem przed wyjściem do pracy siadywał przy moim łóżeczku i wymyślał różne opowieści. Kiedy się na mnie gniewał, bo coś przeskrobałam, kiedy chciał mnie uspokoić lub do czegoś nakłonić, przetwarzał wszystkie szczegóły codziennego związku w baśń, która przejmowała mnie nagłym dreszczem to zachwytu, to przerażenia.

Tamtego dnia nie powiedziałam jednak Jaśminie jednego. Czarodziej Nabokova, ten człowiek równie groźny dla państwa jak uzbrojony rebeliant, nie istniał - to jest, nie istniał w fikcyjnym świecie literatury. Był jak najbardziej prawdziwy i mieszkał niecałe piętnaście minut drogi od kawiarenki, w której siedziałyśmy, bezwiednie kręcąc długimi łyżeczkami w wysokich szklankach.

Tym to sposobem postanowiłam zaprosić Jaśminę do udziału w moim kółku literackim.

Prosiłam cię, abyś nas sobie wyobraził, wyobraził sobie, jak czytamy w Teheranie Lolitę - powieść o mężczyźnie, który pragnąc posiąść i oczarować dwunastolatkę, przyczynia się pośrednio do śmierci je matki, Charlotty, po czym przez dwa lata trzyma dziewczynkę przy sobie jako małą usidloną utrzymankę. Jesteś oszołomiony? Dlaczego Lolita? Dlaczego Lolita w Teheranie?

Podkreślam raz jeszcze, my nie byłyśmy Lolita, ajatollah n i e b y ł Humbertem, a ta republika nie była Humbertowym nadmorskim księstwem. Ta powieść nie stanowiła krytyki Islamskiej Republiki, ale była solą w oku każdej totalitarnej perspektywie.

Sięgnijmy do fragmentu, kiedy Humbert przyjeżdża na wakacyjny obóz Lolity, odebrać ją po śmiertelnym wypadku jej matki, o którym dziewczynka nic nie wie. Ta scena jest przygrywką do dwu lat niewoli, podczas której ubezwłasnowolniona Lolita trafia z jednego motelu do drugiego ze swoim cerberem-kochankiem:

„Zatrzymajmy się chwilę na opisie tej sceny, jakże trywialnej, i jej znaczących szczegółów: ta wiedźma Holmes wypisująca rachunek, jak drapie się w głowę, wyciąga szufladę z biurka, wsypuje mi resztę do niecierpliwej dłoni, a na tym rozpościera starannie banknot, dodając bystro - i pięć! - Fotografie dziewczynek; jakaś kolorowa ćma albo motyl, jeszcze żywe, trwale przykłute do ściany (»nauka przyrody«); oprawny w ramki dyplom dietetyczki obozowej; moje trzęsące się dłonie; wręczona mi przez energiczną Holmes karta informacyjna o zachowaniu Dolly Haze w lipcu (»całkiem zadowalające; lubi pływać i wiosłować«); odgłosy drzew i ptaków oraz moje tłukące się serce... Stałem tak odwrócony tyłem do otwartych drzwi, a potem krew mi nagle uderzyła do głowy, kiedy za plecami usłyszałem jej oddech i głos".

Ta scena nie zalicza się co prawda do najefektowniejszych fragmentów Lolity, ale obrazuje kunszt Nabokova i właśnie do niej sprowadzą się w moim odczuciu sedno powieści. Nabokov nazywał siebie pisarzem malarskim i na jej podstawie można wyrobić sobie pojęcie o tym, co miał na myśli. Opis jest brzemienny w atmosferę napięcia wynikającego z dysonansu między tym, co już nastąpiło (Charlotta odkryła podwójną grę Humberta, doszło między nimi do sprzeczki, i to doprowadziło do jej śmiertelnego wypadku), a świadomością potwor-niejszych rzeczy, które mają dopiero nastąpić. Zestawiając nieistotne przedmioty (oprawny w ramki dyplom, fotografie dziewczynek), zwykłe sprawozdanie (zachowanie „całkiem zadowalające; lubi pływać i wiosłować") z odczuciami i emocjami (niecierpliwa dłoń, „moje trzęsące się dłonie", „moje tłukące się serce"), Nabokov daje przedsmak przerażających postępków Humberta i sierocej przyszłości Lolity.

Obojętny widok zwykłych przedmiotów w tej opisowej z pozoru scenie jest zaburzony przez uczucia, obnażające splamioną poczuciem winy tajemnicę Humberta. Od tej pory jego dygot i drżenie zabarwią każdy szczegół jego opowieści, nakładając emocje na krajobraz, czas i zajścia, jakkolwiek marginalne i mało znaczące by one były. Czy, podobnie jak moim dziewczynom, tobie też zło tkwiące w uczynkach i uczuciach Humberta wydało się tym potworniej sze, że bohater ten prezentuje się ostentacyjnie jako normalny mąż, normalny ojczym, normalny człowiek?

Jest jeszcze ten motyl - czy może ćma? Niezdolność Humberta do odróżnienia jednego owada od drugiego, jego obojętność w tej kwestii sugeruje beztroskę moralną w innych sprawach. Ta ślepa in-dyferencja przypomina jego nieczuły stosunek do zmarłego syna Charlotty i do nocnych łkań Lolity. Ci, którzy przekonują nas, że Lolita to mała zgaga, która zasłużyła na swój los, powinni pomyśleć o jej nocnych szlochach w objęciach gwałciciela i strażnika, ponieważ, jak przypomina nam Humbert z mieszaniną rozkoszy i patosu, „widzicie, zupełnie nie miała dokąd pójść".

Takie myśli nasunęły się nam, kiedy omawiałyśmy na naszych zajęciach fakt zawłaszczenia przez Humberta życia Lolity. Pierwsze, co uderzyło nas podczas lektury - co zresztą pojawia się już na pierwszej stronie - to fakt, że Lolita zostaje nam podana jako twór Humberta. Miga nam tylko przed oczami. „Tym, co obłąkańczo posiadłem", informuje nas Humbert, „nie była ona, lecz mój własny twór, inna, fantazyjna Lolita - może bardziej rzeczywista od Lolity; (...) pozbawiona woli i świadomości - w gruncie rzeczy bez własnego życia". Humbert przy-szpila Lolitę, nadając jej na samym początku imię, będące echem własnych pragnień i żądz. Na tej pierwszej stronie zapoznaje nas z jego różnymi zdrobnieniami, określeniami na rozmaite okazje: Lo, Lola, a w jego ramionach zawsze Lolita. Dowiadujemy się też, jak brzmiało jej „prawdziwe imię" - Dolores, co po hiszpańsku znaczy ból.

Po to, żeby nadać jej nową tożsamość, Humbert musi wpierw pozbawić Lolitę jej własnego, prawdziwego życiorysu i zastąpić go swoją historią, przeobrażając dziewczynkę we wcielenie utraconej, niespełnionej miłości z dzieciństwa, Annabel Leigh. Poznajemy Lolitę nie bezpośrednio, tylko ze słów Humberta i nie na podstawie jej własnej przeszłości, tylko na podstawie faktycznej lub zmyślonej przeszłości napastującego ją narratora. Ten właśnie manewr sam Humbert, kilkoro krytyków, jak również jeden z moich studentów, Nima, nazwali zsolipsyzowaniem Lolity przez Humberta.

Ale ona ma przeszłość. Mimo że Humbert stara się osierocić Lolitę, okradając ją z jej osobistej historii, ta przeszłość dociera jednak do nas w przebłyskach. Dzięki kunsztowi Nabokova te sieroce mgnienia stają się wymowniejsze w zderzeniu z wszechobecną obsesją Humberta na punkcie własnej przeszłości. Lolita ma tragiczne życie, straciła ojca i dwuletniego braciszka. A teraz także matkę. Podobnie jak to miało miejsce z moimi studentkami, przeszłość dociera do niej nie tyle jako strata, co jako brak, i podobnie jak moje studentki, ona też przetworzona zostaje w wytwór cudzego marzenia.

W którymś momencie prawda na temat przeszłości Iranu stała się równie nieistotna dla ludzi, którzy nią zawładnęli, jak nieistotna jest historia Lolity dla Humberta. Stała się nieistotna w taki sam sposób, jak prawda Lolity, jej pragnienia i życie, które musiały zblaknąć pod naporem wszechobecnej obsesji Humberta, jego pragnienia, by przedzierzgnąć dwunastoletnie, krnąbrne dziecko w swoją kochankę.

Kiedy myślę o Lolicie, przed oczami mam tego na wpół żywego motyla, przyszpilonego do ściany. Nie jest to oczywisty symbol, sugeruje jednak, że Humbert chce zrobić z Lolitą dokładnie to samo, co zrobiono z motylem, że chce, by ta żywa, oddychająca istota ludzka znieruchomiała, wyrzekła się swojego życia na rzecz egzystencji na modłę martwej natury, jaką jej w zamian oferuje. Obraz Lolity czytelnicy zawsze już będą kojarzyć z obrazem jej strażnika. Sama Lo-lita nic nie znaczy, może ożyć tylko zza krat swojego więzienia.

Tak właśnie odczytałam Lolitą. Na kółku wielokrotnie wracałyśmy do tej książki i za każdym razem nasze rozmowy zabarwiały się ukrytymi smutkami i radościami moich studentek. Niczym ślady łez na kartkach listu, te wypady w sferę spraw skrytych i prywatnych towarzyszyły wszystkim naszym dyskusjom na temat Nabokova. I coraz więcej myślałam o tym motylu; jedna rzecz ściśle nas z nim łączyła - chora zażyłość ofiary i oprawcy.

Notatki z tych zajęć prowadziłam w kalendarzach zeszytowego formatu. Kartki z kolejnymi dniami były niemal puste z wyjątkiem czwartków, które czasem wylewały się jeszcze i na piątki, soboty, i niedziele. Kiedy opuszczałam Iran, kalendarze były zbyt ciężkie, żebym mogła je zabrać ze sobą, wyrwałam więc tylko istotne dla mnie strony i właśnie mam je teraz przed sobą: postrzępione, pokaleczone kartki z tych niezapomnianych kalendarzyków. Niektórych nagryzmolonych słów i uwag nie jestem już w stanie odczytać, ale notatki z pierwszych paru miesięcy są staranne i przejrzyste. Dotyczą głównie wniosków i przemyśleń, jakie nasunęły mi się podczas naszych dyskusji.

Przez kilka pierwszych tygodni czytałyśmy i omawiałyśmy wyznaczone przeze mnie lektury w sposób metodyczny, niemal formalny. Na podstawie listy, jaką przesłała mi kiedyś koleżanka ze swojego programu kształcenia kobiet, opracowałam dla moich studentek zestaw pytań, które miały zachęcić je do mówienia. Odpowiadały na nie posłusznie: Co myślisz o swojej matce? Wymień sześć osób, które najbardziej podziwiasz i sześć, których najbardziej nie lubisz. Jakimi dwoma słowami opisałabyś samą siebie?... Ich odpowiedzi na te mdłe pytania były mdłe; pisały to, czego od nich oczekiwano. Pamiętam, że Manna próbowała nadać swoim odpowiedziom charakter bardziej indywidualny. Przy punkcie „Jaki jest twój obraz samej siebie?" napisała: „Nie jestem jeszcze gotowa na to pytanie". Nie były gotowe -jeszcze nie.

Od samego początku prowadziłam notatki, jakby to był jakiś eksperyment. Już w listopadzie, nieco ponad miesiąc po rozpoczęciu zajęć, napisałam: „Mitra: inne kobiety mówią, że urodzenie dziecka jest ich przeznaczeniem, jakby z góry były na to skazane". Dodałam: „Niektóre dziewczyny żywią jeszcze radykalniejszą urazę do mężczyzn niż ja. Wszystkie chcą być niezależne. Uważają, że nie uda im się znaleźć partnerów, którzy by im dorównywali. Uważają, że one wydoroślały i dojrzały, tymczasem mężczyźni w ich życiu nie, że nie zadali sobie trudu głębszego zastanowienia". 23 listopada: „Manna: napawam samą siebie strachem, nic z tego, co robię lub co mam, nie przypomina posunięć ani cech otaczających mnie ludzi. Inni mnie przerażają. Sama siebie przerażam". Przez cały okres trwania zajęć zauważam, że dziewczyny nie mają sprecyzowanego obrazu samych siebie, mogą tylko widzieć i kształtować siebie z perspektywy innych ludzi -jak na ironię właśnie tych, którymi pogardzają. Podkreśliłam słowa kochaj siebie, pewność siebie.

Otwierały się i ożywiały dopiero przy okazji omawiania książek. Stanowiły one dla nas odskocznię od rzeczywistości w tym sensie, że mogłyśmy się zachwycać ich pięknem i doskonałością, odsuwając od siebie opowieści o dziekanach, uniwersytecie i szwadronie do spraw obyczajowości, patrolującym ulice. Czytałyśmy te książki z jakąś niewinnością, w oderwaniu od własnych przeżyć i oczekiwań, jak Alicja, goniąca białego Królika i wskakująca za nim do nory. Ta niewinność dała z czasem dobre rezultaty: gdyby nie ona, nie zdołałybyśmy, jak sądzę, zrozumieć własnej niezdolności wypowiedzenia się. Ciekawe, że pod wpływem powieści, w których świat uciekałyśmy, spojrzałyśmy w końcu czujnym, pytającym okiem na własną rzeczywistość, która napawała nas poczuciem bezradnej niemocy słownej.

W przeciwieństwie do pokolenia pisarzy i intelektualistów, z którymi sama dorastałam i w których środowisku teraz się obracałam, ta nowa generacja, generacja moich dziewczyn, nie interesowała się ideologiami czy poglądami politycznymi. Miała w sobie szczerą ciekawość, głód dzieł wielkich pisarzy, tych skazanych przez reżim do spółki z intelektualistami rewolucyjnymi na los mglistych cieni, jako że większość ich książek była wyklęta i zakazana. Inaczej niż w okresie poprzedzającym rewolucję, młodzież sławiła teraz „pisarzy nierewolucyjnych", wyznaczających kanony sztuki pisarskiej. James, Nabokov, Woolf, Bellow, Austen i Joyce to były nazwiska kultowe, emisariusze owego zakazanego świata, który w naszej wyobraźni stawał się czystszy i wspanialszy niż to kiedykolwiek miało lub będzie mieć miejsce.

W pewnym sensie pragnienie piękna, instynktowna chęć walki z „niewłaściwym kształtem rzeczy" - jak to sformułował Wadim, narrator ostatniej powieści Nabokova Patrz na te arlekiny! - przyciągały wielu ludzi reprezentujących najróżniejsze orientacje do tego, co zwykle zwiemy kulturą. Stanowiła ona jedyną sferę, w której ideologia odgrywała stosunkowo nikłą rolę.

Chciałabym wierzyć, że cały ten zapał coś znaczył, że w Teheranie unosiło się w powietrzu coś może nie całkiem tożsamego z wiosną, ale jednak jakieś tchnienie, jakaś szczególna atmosfera, niosąca w sobie obietnicę, że wiosna nadciąga. Tego właśnie wrażenia kurczowo się trzymam, tego ledwie wyczuwalnego powiewu podniecenia, podsycanego, a zarazem trzymanego w ryzach, które kojarzy mi się z czytaniem w Teheranie takiej książki jak Lolita.

Wciąż jeszcze odnajduję ten zapał w listach od byłych studentów, kiedy mimo całego strachu i niepokoju o przyszłość bez pracy i bezpieczeństwa, o kruchą i wiarołomną teraźniejszość, piszą mi o swoim poszukiwaniu piękna.

Zastanawiam się, czy jesteś w stanie sobie nas wyobrazić. Siedzimy w pochmurny, listopadowy dzień wokół żelaznego stolika ze szklanym blatem. Złote i czerwone liście, odbijające się w lustrze w jadalni, spowite są mgiełką. Ja i może dwie z dziewczyn mamy na kolanach książkowe wydania Lolity. Reszta korzysta z nieporęcznych odbitek ksero. Niełatwo te książki zdobyć - w księgarniach już się ich nie dostanie. Najpierw cenzura większość z nich zakazała, potem rząd wstrzymał ich sprzedaż, tak że główne księgarnie obcojęzyczne albo zostały zamknięte, albo były zmuszone oprzeć się na swoich przedrewolucyjnych zapasach. Kilka z tych tytułów można było znaleźć w antykwariatach, a bardzo nieliczne trafiały się na dorocznych Międzynarodowych Targach Książki w Teheranie. Taką pozycję jak Lolita trudno było wytropić, zwłaszcza to opatrzone komentarzami wydanie, które chciały mieć dziewczyny. Skserowałyśmy więc wszystkie trzysta stron dla tych, które nie miały własnego egzemplarza. W godzinie przerwy napijemy się herbaty lub kawy i zjemy kilka ciasteczek. Nie pamiętam, czyja teraz przypada kolej. Wymieniamy się i co tydzień inna z nas przynosi coś słodkiego.

„Smarkula", „mały potwór", „zepsuta", „płytka", „rozwydrzona" - takie i podobne etykietki przylepiają Lolicie krytycy. W porównaniu z tymi epitetami, analogiczne ataki Humberta na dziewczynkę i jej matkę wydają się niemal łagodne. Niektórzy - między innymi sam Lionel Trilling - odbierają tę historię jako wyborny romans, jeszcze inni potępiają powieść, gdyż w ich odczuciu Nabokov przetworzył gwałt na dwunastolatce w przeżycie estetyczne.

My nie zgodziłyśmy się na naszych zajęciach z żadną z tych interpretacji. Jednomyślnie (stwierdzam to z niejaką dumą) przyznałyśmy rację Verze Nabokov i wzięłyśmy stronę Lolity. „Lolita omawiana jest w recenzjach z wszelkich możliwych punktów widzenia z wyjątkiem jednego, jej piękna i patosu", napisała Vera w swoim pamiętniku. „Krytycy wolą doszukiwać się symboli moralnych, usprawiedliwienia, potępienia lub wytłumaczenia trudnej sytuacji HH. (...) Ktoś mógłby jednak zwrócić uwagę na czuły opis bezradności tego dziecka, jej wzruszającą zależność od potworo-watego HH oraz jej rozdzierającą serce odwagę, która cały czas ją podtrzymuje i doprowadza w końcu do tego jej nędznego, ale w gruncie rzeczy czystego i zdrowego małżeństwa, do jej listu i jej psa. I na ten straszny wyraz twarzy dziewczynki, kiedy HH wykręcił się sprytnie od jakiejś drobnej przyjemnostki, którą jej był obiecał. Wszyscy oni przeoczają fakt, że ten »okropny bachor« o imieniu Lolita jest w istocie bardzo dobry - w przeciwnym razie nie wyprostowałaby się po tak straszliwym ciosie i nie znalazła porządnego życia u boku biednego Dicka, który był bardziej w jej guście niż ten drugi typ mężczyzn".

Narracja Humberta jest utrzymana w tonie konfesyjnym, zarówno w zwykłym znaczeniu tego słowa, jak i w tym sensie, że przyznaje się on do winy w swoich spisywanych w więzieniu zeznaniach. Oczekuje w nim na proces za zabicie dramaturga Clai-re'a Quilty'ego, z którym Lolita uciekła, chcąc się wyrwać ze szponów Humberta i który ją odepchnął, gdy odmówiła udziału w jego okrutnych gierkach erotycznych. Humbert jawi nam się zarówno jako narrator, jak i uwodziciel - nie tylko Lolity, lecz także nas, czytelników, których cały czas tytułuje w książce słowami „panie i panowie przysięgli" (czasem też „skrzydlaci panowie przysięgli"). W miarę postępu akcji ujawnia się cięższa zbrodnia, poważniejsza niż zabójstwo Quilty'ego, a mianowicie usidlenie i zgwałcenie Lolity (można zaobserwować, że podczas gdy sceny odnoszące się do Lolity napisane są namiętnym, czułym piórem, akt zamordowania Quilty'ego przedstawiony jest jako farsa). Proza Humberta, tracąca niekiedy pretensjonalną barokowością, ma za zadanie uwieść czytelnika, zwłaszcza tego o wzniosłych zasadach moralnych, któremu podobna akrobacja erudycyjna skutecznie mydli oczy. Lolita zalicza się do tej kategorii ofiar, które nie mają obrońcy i nigdy nie zyskują okazji, by przedstawić bieg wydarzeń z własnego punktu widzenia. Tym samym staje się ona ofiarą podwójną - zagarnięciu ulega nie tylko jej życie, ale i jej prywatna historia. Mówiłyśmy sobie, że spotykamy się w tym gronie, żeby nie paść ofiarą tego drugiego przestępstwa.

Lolita i jej matka są na straconej pozycji, zanim w ogóle ukażą się naszym oczom: domostwo pani Haze, jak je nazywa Humbert, raczej szare niż białe, to „typ domu, w którym zamiast prysznica wisi nad wanną gumowy wąż nakładany na kran". Już przy opisie przedpokoju (który zdobi wiązka dzwonków „tudzież banalne ukochanie skabotyniałych mieszczuchów: »Arlezjanka« van Gogha") uśmiechamy się z poczuciem wyższości i wzgardy. Patrzymy na schody i najpierw słyszymy „kontralt" pani Haze, po czym w naszym polu widzenia pojawia się schodząca z góry Charlotta („słaby roztwór Marleny Dietrich"). Zdanie po zdaniu, słowo po słowie Humbert niszczy Charlottę nawet przez sam opis: „Było jasne, że jest jedną z tych kobiet, których polerowane słowa dać mogą obraz klubu książki, klubu brydżowego lub jakiejkolwiek równie morderczo konwencjonalnej rzeczy, lecz nigdy ich własnych dusz".

Nie ma, biedaczka, żadnych szans; wcale też nie zyskuje na bliższej znajomości, kiedy to czytelnik raczony jest opisami jej płaskości, jej sentymentalnego i zazdrosnego uczucia do Humberta oraz podłego stosunku do córki. Za pomocą swojego pięknego języka („na mordercę zawsze można liczyć, że błyśnie kunsztowną prozą") Humbert skupia uwagę czytelnika na banalnościach i drobnych okrucieństwach amerykańskiego konsumpcjonizmu i w ten sposób budzi w nim empatię i stwarza poczucie wspólnictwa, zachęcając go tym samym, by ze zrozumieniem odniósł się do faktu, że w bezwzględny sposób uwiódł i w końcu poślubił samotną wdowę po to tylko, by dobrać się do jej córki.

Kunszt Nabokova uwidacznia się w zręczności, z jaką wzbudza w nas współczucie dla ofiar Humberta - przynajmniej obu jego żon, Walerii i Charlotty - mimo że jednocześnie ich nie aprobujemy. Potępiamy bezwzględność okazaną im przez Humberta nawet wtedy, kiedy zgadzamy się z jego krytycznym sądem na temat ich banalności. To pierwsza lekcja demokracji: wszyscy ludzie, niezależnie od tego, jak byliby godni pogardy, mają prawo do życia, wolności i dążenia do szczęścia. W swoich książkach Zaproszenie na egzekucję i Z nieprawej strony czarnymi charakterami Nabokov uczynił wulgarnych i okrutnych władców totalitarnych, którzy usiłują posiąść i podporządkować sobie twórcze, obdarzone wyobraźnią umysły, natomiast w Lolicie postacią negatywną jest właśnie człowiek o twórczej umysłowości. Czytelnik nigdy nie dałby się zwieść takiemu monsieur Pierre'owi, ale jak ma osądzić monsieur Humberta?

Humbert wykorzystuje całą swoją zręczność i przemyślność, chcąc urobić czytelnika tak, by ten gładko przełknął jego najpotworniejszą zbrodnię: pierwszą próbę wzięcia w posiadanie Lolity. Przygotowuje nas do tego ostatecznego aktu uwodzenia z tą samą bezbłędną precyzją, z jaką szykuje się do odurzenia Lolity i wykorzystania jej bezwolnego ciała. Próbuje nas pozyskać, zaliczając nas do tej samej kategorii, co siebie: do grona zagorzałych krytyków konsumpcyjnej kultury. Mówi, że Lolita jest wulgarną jędzą, „obrzydliwie konwencjonalną panienką" - tak właśnie ją określa. „Ona też skądinąd nie jest kruchym dzieckiem z literatury kobiecej".

Niczym najlepsi obrońcy, którzy oszałamiają nas swoim kraso-mówstwem i odwołują się do naszego poczucia moralności, Humbert próbuje oczyścić się z winy, obarczając nią swoją ofiarę - była to skądinąd metoda świetnie nam znana z Islamskiej Republiki Iranu. („Nie jesteśmy przeciw filmom", oświadczył przed laty ajatollah Chomeini, gdy jego bezwzględne sługusy podpalały kina, „jesteśmy przeciw prostytucji!"). Po apostrofie do „oziębłych pań przysięgłych" Humbert stwierdza: „Powiem wam coś bardzo dziwnego: to ona mnie uwiodła. (...) Nie wykryłem ni śladu skromności w tej pięknej, ledwie rozwiniętej dziewczynce, którą współczesna koedukacja, nieletnie obyczaje, obozowa wrzawa i tym podobne wpływy całkowicie i beznadziejnie zdeprawowały. Sam akt fizyczny był dla niej jedynie częścią skrytego świata młodzieży, dorosłym nieznaną".

Na tym etapie może się wydawać, że Humbert zbrodniarz skutecznie uwiódł przy wsparciu Humberta poety nie tylko Lolitę, ale także i czytelnika. W rzeczywistości jednak ponosi porażkę na obu frontach. Co do Lolity, to mimo jego starań nigdy dobrowolnie mu się nie odda, tak że od czasu tego pierwszego razu każdy kolejny akt miłosny przeradza się w coraz bardziej okrutny i zboczony gwałt; dziewczynka przy każdej okazji czyni uniki. Nie udaje mu się też całkowicie uwieść czytelnika, przynajmniej niektórych czytelników. Paradoksalnie właśnie te jego uzdolnienia poetyckie, ta kunsztowna proza demaskują jego prawdziwą naturę.

Widzisz więc, co to znaczy, że w prozie Nabokova czyhają na ufnego czytelnika zapadnie: wiarygodność każdego dosłownie twierdzenia Humberta zostaje zarazem zakwestionowana i podważona przez ukrytą prawdę zawartą implicite w jego relacjach. W ten sposób wyłania nam się obraz innej Lolity, będący czymś więcej niż tylko karykaturą wulgarnej, wygadanej i nieokrzesanej szelmutki, choć to też jej cechy. Obraz zranionej, samotnej dziewczynki odartej z dzieciństwa, osieroconej i niemającej schronienia. Przy okazji tych rzadkich wypadków, kiedy Humbert wnika głębiej w jej duszę, możemy przelotnie dostrzec jej charakter, jej bezbronność i osamotnienie. Gdyby miał udekorować freskami „Zaklętych Łowców" motel, w którym po raz pierwszy ją zgwałcił, to, jak mówi, namalowałby jezioro, altanę w pożodze lilii i w końcu byłby tam „ognisty opal rozpuszczający się w basenie ujętym w ramę fal, ostatni spazm, ostatnia kropla farby, żądląca czerwień, piekący róż i westchnienie, skrzywiona twarz dziecka". (Dziecka, pamiętajcie proszę, panie i panowie przysięgli, choć to dziecko, gdyby mieszkało w Islamskiej Republice, dawno już byłoby wystarczająco dojrzałe, żeby wydać je za mąż za jakiegoś starszego od Humberta mężczyznę).

W miarę postępu akcji wydłuża się lista skarg Humberta pod adresem dziewczynki. Pisze, że to „dziwka nikczemna, lecz umiłowana" i irytuje się jej „nieprzyzwoicie młodymi nogami", ale po uważnej lekturze wnet odkrywamy, na co tak naprawdę narzeka: dziewczynka siedzi mu na kolanach, dłubiąc w nosie, pochłonięta „lekturą co lżejszych działów gazety, obojętna wobec mojej ekstazy, jak by to było coś, na czym przypadkiem usiadła - but, lalka, rączka rakiety [tenisowej, I.N.]". Rzecz jasna wszyscy mordercy i ciemięzcy mają litanię żalów wobec swoich ofiar, tyle że nie wszyscy są równie elokwentni jak Humbert Humbert.

Nie jest on też wcale ideałem delikatnego kochanka: najdrobniejsza próba niezależności z jej strony wywołuje w nim atak niepohamowanej wściekłości: „wymierzyłem jej potężny cios wierzchem dłoni, trafiając prosto w gorący i twardy filigran kości policzkowej.

A potem wyrzuty sumienia, dojmująca słodycz rozełkanej pokuty, pokorna miłość, beznadzieja zmysłowego pojednania. Aksamitną nocą, w motelu Mirana (Mirana!), całowałem żółtawe podeszwy jej długopalcych stóp, samego siebie składałem w ofierze... Lecz wszystko daremnie. Skazani byliśmy oboje. Ja zaś niebawem miałem wejść w nowy cykl prześladowczy".

Nic nie jest bardziej poruszające niż całkowita bezradność Loli-ty. Następnego ranka po bolesnym (dla Lo, która starała się dzielnie trzymać) i ekstatycznym (dla Humberta) pierwszym stosunku dziewczynka prosi o trochę drobnych, żeby zatelefonować do mamy. „Niby dlaczego nie mogę zadzwonić do mamy?" „Dlatego, że twoja matka nie żyje", odpowiada Humbert. Tej nocy w hotelu Lo i Humbert mają osobne pokoje, ale „w środku nocy przyszła do mojego, szlochając, i bardzo delikatnie się pogodziliśmy. Widzicie, zupełnie nie miała dokąd pójść".

W tym oczywiście tkwiło sedno sprawy - nie miała dokąd pójść i przez dwa lata, w obskurnych motelach i na bocznicach, w domu, a nawet w szkole, Humbert zmuszają do uległości. Nie pozwala jej spotykać się z rówieśnikami, czuwa, żeby nie znalazła sobie chłopaka, zastrasza i każe zachować w tajemnicy ich związek, przekupuje obietnicami pieniędzy w zamian za seks, a kiedy dostanie, czego chciał, wykręca się i nie daje jej złamanego grosza.

Zanim czytelnik osądzi Humberta lub naszego własnego ślepego cenzora, muszę mu przypomnieć, że w którymś momencie Humbert zwraca się do swoich słuchaczy słowami: „Lecteur! Bruder!" - nawiązując do znanego wersu Baudelaire'a, z wiersza wprowadzającego do tomiku Kwiaty zła: - „Hypocrite lecteur - mon semblable - mon frere!".

Sięgając po ciastko, Mitra mówi, że od jakiegoś już czasu dręczy ją pewna wątpliwość. Dlaczego opowieści takie jak Lolita i Pani Bo-vary, tak przecież smutne, tak tragiczne, nas cieszą? Czy to nie grzech, doznawać przyjemności, kiedy się czyta o takich strasznych rzeczach? Czy czułybyśmy się tak samo, gdybyśmy natknęły się na podobną historię w gazecie, gdyby coś takiego przytrafiło się nam samym? Gdybyśmy miały napisać o naszym życiu tu w Islamskiej Republice Iranu, to czy lektura naszych słów powinna być dla czytelników powodem do radości?

Tamtej nocy, jak i w wiele innych, zabrałam nasze zajęcia ze sobą do łóżka. Czułam, że nie dałam Mitrze satysfakcjonującej odpowiedzi i bardzo mnie kusiło, żeby zadzwonić do mojego czarownika i pogadać z nim o naszej dyskusji. Była to jedna z tych nielicznych nocy, kiedy to nie koszmary i troski przegoniły z mych oczu sen, tylko coś ekscytującego i miłego. Gdyż zazwyczaj leżałam bezsennie, oczekując, że na nasz dom zwali się jakieś nieszczęście albo że zadzwoni telefon, przynosząc złe wieści o znajomym czy krewnym. Chyba miałam takie poczucie, że póki nie śpię, nic złego nie może się zdarzyć, że złe rzeczy nastąpią podczas mojego snu.

Kiedy sięgam myślą w przeszłość, próbując ustalić, od jakiego momentu zaczęły się u mnie te nocne drżenia, dochodzę do dnia, w którym jako uczennica drugiej klasy w potwornej szkole średniej w Szwajcarii w samym środku lekcji historii z surowym amerykańskim nauczycielem zostałam wezwana do dyrektora. W jego gabinecie dorośli powiedzieli mi, że właśnie usłyszeli w radiu, iż mój ojciec, najmłodszy prezydent Teheranu w historii miasta, został uwięziony. Zaledwie trzy tygodnie wcześniej widziałam duże kolorowe zdjęcie taty w gazecie „Paris Match" - stał obok generała de Gaulle'a. Nie towarzyszył szachowi ani żadnemu innemu dygnitarzowi - byli tam tylko ojciec i generał. Podobnie jak pozostali członkowie mojej rodziny, ojciec był kulturowym snobem, który zaczął uprawiać politykę, choć miał polityków w głębokiej pogardzie i niemal na każdym kroku im się przeciwstawiał. Zuchwały wobec przełożonych, cieszył się popularnością, otwarcie mówił, co myśli, i był na dobrej stopie z dziennikarzami. Układał wiersze i za swoje prawdziwe, niespełnione powołanie uważał sztukę pisarską. Jak się później dowiedziałam, generał poczuł do niego szczególną sympatię za mowę powitalną, którą ojciec wygłosił po francusku i wzbogacił wieloma odniesieniami do wybitnych autorów francuskich, jak Chateaubriand i Victor Hugo. De Gaulle postanowił nagrodzić go Krzyżem Legii Honorowej. To z kolei nie spodobało się irańskiej elicie politycznej, która już wcześniej żywiła do niego niechęć za jego niepokorną postawę, a teraz była zazdrosna o dodatkowe względy mu okazane.

Drobną pociechą w świetle tej złej wiadomości był fakt, że nie musiałam dłużej chodzić do szkoły w Szwajcarii. W Boże Narodzenie wracałam do kraju, a na lotnisko miał mnie odwieźć specjalny opiekun. Bolesna prawda o uwięzieniu ojca dotarła do mnie w pełni, kiedy wylądowałam w Teheranie i nie znalazłam go wśród oczekujących. Przez te cztery lata, w ciągu których trzymali go w „tymczasowym" areszcie - w bibliotece więziennej obok kostnicy - to informowano nas, że ma zostać rozstrzelany, to znów, że niemal natychmiast wyjdzie na wolność. W końcu oczyszczono go z wszystkich zarzutów z wyjątkiem jednego - niesubordynacji. Zapamiętałam to sobie na zawsze - niesubordynacja. Od tamtej pory stało się to dla mnie sposobem na życie. Znacznie później, gdy przeczytałam u Nabokova, że „ciekawość to niesubordynacja w najczystszej postaci", przypomniało mi się orzeczenie w sprawie ojca.

Nigdy nie otrząsnęłam się z tego szoku, jakiego doznałam, gdy wyrwano mnie z bezpieczeństwa surowej klasy pana Holmesa -zdaje się, że takie nosił nazwisko - i powiadomiono, że mój ojciec, prezydent miasta, siedzi teraz w więzieniu. Później Islamska Republika odebrała mi wszelkie poczucie bezpieczeństwa, jakie udało mi się z upływem czasu odbudować po zwolnieniu ojca.

Kilka miesięcy od pierwszego spotkania odkryłyśmy z dziewczynami, że prawie każdej z nas przyśnił się przynajmniej raz w życiu koszmar, w którym albo zapomniałyśmy włożyć hedżab, albo celowo tego nie zrobiłyśmy i zawsze w tych snach biegłyśmy, uciekałyśmy. W jednym z nich, może nawet moim własnym, śniąca chciała uciec, ale nie mogła, stała przykuta do ziemi tuż przed drzwiami do swojego mieszkania. Nie była w stanie się odwrócić, otworzyć drzwi i wejść do środka. Tylko Nasrina twierdziła, że nigdy nie dręczył jej podobny lęk.

- Ja zawsze się bałam, że będę musiała kłamać. Wiecie, mówi się przecież: bądź wierna samej sobie i tak dalej. Wierzyłam w takie rzeczy - powiedziała, wzruszając ramionami. - Ale poprawiłam się już - dodała po chwili.

Później Nima powiedział nam, że syn jego znajomego, dziesię-ciolatek, zbudził pewnej nocy przerażony rodziców i wyznał im, że miał „nielegalny sen". Przyśniło mu się, że był nad morzem z jakimiś mężczyznami i kobietami, którzy się całowali i nie wiedział, jak postąpić. Powtarzał rodzicom, że nawiedzają go „nielegalne sny".

W Zaproszeniu na egzekucję na ścianie celi Cyncynata C, urządzonej jak pokój w jakimś trzeciorzędnym hoteliku, wiszą pewne zalecenia dla więźniów, na przykład: „Potulny więzień jest chlubą więzienia". Punkt szósty tego regulaminu, punkt, do którego sprowadza się sedno powieści, brzmi: „Pożądane jest, aby więzień nie miewał snów (w przeciwnym razie powinien niezwłocznie je przerywać), których treść mogłaby być sprzeczna z pozycją i mianem więźnia, takich jak: wspaniałe krajobrazy, spacery za znajomymi, obiady rodzinne, a także stosunki seksualne ze wszystkimi tymi, którzy w realnej rzeczywistości i na jawie nie zezwoliłyby rzeczonej osobie na zbliżenie, wobec czego będzie ona uznana przez prawo za winną gwałtu".

Za dnia było lepiej. Czułam się odważna. Odpowiadałam strażnikom rewolucji, spierałam się, nie bałam się chodzić z nimi na posterunki komitetów rewolucyjnych. Nie miałam czasu myśleć o wszystkich nieżyjących krewnych i przyjaciołach, o tych wypadkach, kiedy nam samym udało się o włos uniknąć nieszczęścia. Płaciłam za to nocą, zawsze nocą, po powrocie do domu. Co się teraz stanie? Kogo zabiją? Kiedy przyjdą? „Uwewnętrzniłam" swój lęk, tak że nawet nie zawsze byłam go świadoma, ale cierpiałam na bezsenność. Snułam się po mieszkaniu, zatapiałam się w lekturze, zasypiałam z okularami na nosie, często z książką w ręku. Wraz ze strachem przychodzą kłamstwa i usprawiedliwienia, a te choćby były nie wiem jak przekonywające, zmniejszają nasz szacunek do samych siebie, którą to bolesną prawdę przypomniała nam Nasrina.

Pewne sprawy mnie ratowały: rodzina i wąskie grono przyjaciół, pomysły, myśli, książki, o których dyskutowałam z moim podziemnym mężczyzną podczas naszych popołudniowych przechadzek. Cały czas dręczyły go obawy -jak się wytłumaczymy, jeśli nas zatrzymają? Nie jesteśmy małżeństwem, nie jesteśmy rodzeństwem... Bał się o mnie i o moją rodzinę, a zawsze, kiedy on czuł strach, ja stawałam się bardziej zuchwała, pozwalałam, by chustka zsuwała mi się do tyłu, wybuchałam głośnym śmiechem. Nie mogłam zbytnio dopiec „im", ale mogłam wyładowywać złość na nim lub na moim mężu, na wszystkich tych mężczyznach, którzy byli tacy ostrożni, tacy zatroskani o mnie, niby dla mojego dobra.

Po tej pierwszej dyskusji na temat Lolity położyłam się spać mile podekscytowana, rozmyślając nad pytaniem Mitry. Dlaczego Lo-lita i Pani Bovary tak bardzo nas cieszą? Czy problem tkwi w tych powieściach, czy w nas samych? Czy Flaubert i Nabokov to wyzute z ludzkich uczuć bestie? Do najbliższego czwartku miałam już sprecyzowaną odpowiedź i nie mogłam się doczekać, by podzielić się nią z dziewczynami.

- Nabokov nazywa każdą wielką powieść baśnią - powiedziałam. - Właściwie jestem gotowa przyznać mu rację. Po pierwsze chciałabym wam przypomnieć, że w baśniach bardzo często występują groźne czarownice, pożerające dzieci, złe macochy, które trują piękne pasierbice i słabi ojcowie, zostawiający swoje pociechy na pastwę losu w lesie. Ale zawarty w baśniach czar płynie z siły dobra, z tej mocy, która mówi nam, że nie musimy wcale poddawać się ograniczeniom i zakazom narzucanym nam przez McFatum, jak to określa Nabokov. Każda z baśni zawiera w sobie możliwość przekroczenia bieżących ograniczeń, toteż w pewnym sensie oferuje człowiekowi wolność, która nie jest mu dana w świecie realnym. We wszystkich wielkich dziełach literackich, niezależnie od ponurej rzeczywistości w nich przedstawianej, dostrzec można afirmację życia skontrastowa-ną z jego przemijalnością, swego rodzaju zasadniczy bunt. Afirmacja ta zawiera się w sposobie, w jaki autor przejmuje kontrolę nad rzeczywistością, przedstawiając ją po swojemu i stwarzając tym samym nowy świat. Każde wielkie dzieło sztuki - oświadczyłam pompatycznie - to akt uświęcenia, niesubordynacji wobec zdrad, potworności i nie-lojalności życia. Perfekcja formy i jej piękno buntują się przeciw brzydocie i lichocie tematu. Dlatego właśnie kochamy Panią Bovary i płaczemy nad losem Emmy, dlatego pochłaniamy z zapałem Lolitę, podczas gdy serce pęka nam z żalu nad jej małą, wulgarną, poetyczną i niepokorną bohaterką o sierocej doli.

Manna i Jaśmina przyszły przed czasem. Zaczęłyśmy rozmawiać o przezwiskach, jakie wymyśliłyśmy dla uczestniczek kółka. Powiedziałam im, że nazywam Nasrinę moim Kotem z Cheshire, ponieważ ma w zwyczaju pojawiać się i znikać w dziwnych momentach. Kiedy weszła sama zainteresowana z Mahszid, powtórzyłyśmy jej naszą rozmowę.

- Gdybym ja miała znaleźć jakieś określenie dla Nasriny, nazwałabym ją Oksymoronem - powiedziała Manna. Nie wiedzieć czemu to stwierdzenie zirytowało Nasrinę. Obróciła się do Manny niemal z pretensją:

- Ty jesteś poetką, Mitra malarką, a ja co - oksymoronem?

W tej na wpół ironicznej definicji stworzonej przez Mannę kryło się jednak ziarnko prawdy. Słońce i chmury, które wyznaczały niezliczone nastroje i zmiany temperamentu Nasriny, były zbyt splecione, zbyt nierozłączne. Jej życie wyznaczały zaskakujące stwierdzenia, które wyrzucała z siebie w bardzo dziwny sposób. Każda z dziewczyn przy tej czy innej okazji mnie zdumiewała, ale jej zdarzało się to najczęściej.

Któregoś dnia Nasrina została po zajęciach, żeby pomóc mi po-sortować i poukładać moje notatki na wykłady. Przechodziłyśmy swobodnie z tematu na temat, aż rozmowa zeszła na nasze dni na uniwersytecie i hipokryzję niektórych kierowników i działaczy różnych stowarzyszeń muzułmańskich. Wtedy opowiedziała mi, wkładając najspokojniej w świecie kartki do niebieskich teczek i zapisując na każdej z nich datę i temat, jak jej najmłodszy wuj, człek bardzo pobożny i świątobliwy, molestował ją seksualnie, gdy miała zaledwie jedenaście lat.

- Mawiał - wspominała - że chce zachować czystość i niewinność dla przyszłej żony i z tej przyczyny nie utrzymywał znajomości z kobietami. Czysty i niewinny - powtórzyła ironicznie.

Przez ponad rok udzielał Nasrinie, dziecku niespokojnemu i niesfornemu, korepetycji. Trzy razy w tygodniu pomagał jej w arabskim, czasem też w matematyce. Kiedy na tych lekcjach siedział obok niej za biurkiem i powtarzał jak gdyby nigdy nic czasy w arabskim, jego dłoń błądziła po jej nogach, po całym jej ciele.

Pod wieloma względami był to pamiętny dzień. Na zajęciach omawiałyśmy pojęcie czarnego charakteru w Lolicie. Wspomniałam, że Humbert to zwyrodnialec, ponieważ nie jest ciekaw innych ludzi i ich życia, nie interesuje go nawet człowiek, którego kocha najbardziej, Lolita. Tak jak to bywa z większością dyktatorów, obchodziła go tylko własna wizja innych osób. Stworzył sobie taką Lolitę, jakiej pragnął i nie był gotów odstąpić od tego obrazu nawet o cal. Przypomniałam im stwierdzenie Humberta, że chciałby wstrzymać przemijanie i zachować Lolitę na zawsze na „wyspie zaczarowanego czasu", którego to zadania podejmują się tylko bogowie i poeci.

Próbowałam wykazać, że Lolita jest bardziej wielowarstwowa i złożona niż wszystkie poprzednio przez nas czytane książki Nabo-kova. Oczywiście z pozoru wydaje się bardziej realistyczna, ale i w niej kryją się te same zasadzki, niespodziewane kruczki i zawiłości. Pokazałam im zdjęcie obrazu Joshuy Reynoldsa Wiek niewinności, które znalazłam przypadkiem w jakiejś starej pracy magisterskiej. Doszłyśmy do sceny, w której Humbert odwiedza szkołę Lolity i odnajduje dziewczynkę w klasie. Nad tablicą wisi reprodukcja obrazu Reynoldsa, przedstawiającego dziewczynkę--dziecko w bieli, z brązowymi lokami. Lolita siedzi za inną „nimfetką", prześliczną blondynką „o bardzo nagiej, porcelanowo-białej szyi i cudownie platynowych włosach". Humbert przysiada się obok Lolity, „mając tuż przed sobą ten kark i te włosy", rozpina płaszcz i za łapówkę zmusza ją, żeby wsunęła „swą spierzchniętą dłoń, powalaną atramentem i kredą" pod pulpit i zaspokoiła to, co w normalnym języku nazywa się żądzą.

Zatrzymajmy się na chwilę nad tym przypadkowym opisem uczniowskiej ręki Lolity. Jego niewinność ma zmylić czytelnika i zmniejszyć ciężar moralny czynności, do jakiej zmusza ją Humbert. Słowa „spierzchnięta", „powalana atramentem i kredą" wystarczą, by zaczęły nam się kręcić łzy w oczach. Zapanowało milczenie... Czy mi się teraz tylko tak wydaje? - czy kiedy skończyłyśmy omawiać tę scenę, rzeczywiście zapadła cisza?

- Najbardziej porusza oczywiście nie tyle całkowita bezradność Lolity - powiedziałam - tylko fakt, że Humbert odziera ją z dzieciństwa.

Sanaz wzięła do ręki ksero powieści i zaczęła czytać: „Mnie zaś uderzyła myśl, podczas gdy moje kolana podnosiły się i opuszczały automatycznie jak u manekina, że wprost nie mam pojęcia, co drzemie w zakamarkach umysłu najmilszej istoty; że za zasłoną okropnych szczeniackich stereotypów może się kryć ogród i zmierzch, i brama pałacowa: niejasne, przepiękne rejony, do których trzeźwo i bezwzględnie zakazano wstępu właśnie mnie, okrytemu zbrukany-mi łachmanami, wijącemu się w żałosnych konwulsjach (...)".

Starałam się zignorować znaczące spojrzenia, jakie wymieniły między sobą dziewczyny.

- Ciężko mi się czyta fragmenty o uczuciach Lolity - zabrała w końcu głos Mahszid. - Ona chce tylko jednego, być normalną dziewczynką. Pamiętacie tę scenę, gdy ojciec Avis przyjeżdża odebrać córkę i Lolita zauważa, jak mała tłuścioszka i jej tatuś tulą się do siebie? Pragnie tylko jednego, mieć normalne życie.

- To ciekawe - zastanowiła się Nasrina - że Nabokov, który przecież tak ostro krytykuje poszłost', wzbudza w nas żal z powodu straty najbardziej konwencjonalnych chwil w życiu.

- Jak sądzicie - weszła jej w słowo Jaśmina - czy Humbert zmienia się, kiedy w końcu widzi ją po latach - złamaną, ciężarną i biedną?

Pora na przerwę minęła już jakiś czas temu, ale myśmy były zbyt przejęte dyskusją, by to zauważyć. Manna, która wydawała się pochłonięta lekturą jakiegoś ustępu książki, podniosła głowę znad kartek i powiedziała:

- To dziwne, ale niektórzy krytycy traktują tekst najwyraźniej tak samo, jak Humbert traktuje Lolitę: widzą tylko siebie i to, co chcą widzieć. - Zwróciła się w moją stronę i ciągnęła: - Chodzi mi o to, że cenzorzy czy niektórzy nasi upolitycznieni krytycy, czyż oni nie robią tego samego? Wycinają fragmenty książek i rekonstruują je podług własnej wizji. To, co ajatollah Chomeini usiłował zrobić z naszym życiem, przeobrażając nas, jak to pani ujęła, w wytwór własnej wyobraźni, uczynił też z naszą literaturą. Wystarczy wspomnieć sprawę Salmana Rushdiego.

Sanaz, która bawiła się swoimi długimi włosami, owijając je wokół palca, podniosła wzrok i powiedziała:

- Wiele osób ma poczucie, że Rushdie sportretował ich religię w sposób wypaczony i bez szacunku. To znaczy, no, nie zarzucają mu tego, że tworzy, tylko to, że ich obraża.

- Czy da się w ogóle napisać powieść z szacunkiem - spytała Nasrina - tak, by była dobra? Zresztą wedle zawartej z czytelnikiem umowy to nie rzeczywistość, to wymyślony świat. Na Boga, przecież musi być w życiu jakaś cholerna przestrzeń - dodała ze złością - w której możemy sobie pozwolić na obrażanie innych.

Sanaz była trochę zaskoczona gwałtownością riposty Nasriny. Przez większość naszej rozmowy Nasrina rysowała w notatniku wściekłe linie i po wygłoszeniu swojego oświadczenia wróciła do tego zajęcia.

- Problem z cenzorami polega na tym, że nie są kowalni. - Spojrzałyśmy wszystkie na Jaśminę. Wzruszyła ramionami, jakby chciała powiedzieć, że nic na to nie poradzi, ale ten właśnie wyraz jej pasował. - Pamiętacie, jak w telewizji wycięli z rosyjskiej wersji Hamleta Ofelię?

- To byłby dobry tytuł na referat - powiedziałam - „Żałoba po Ofelii". - Od kiedy w 1991 roku zaczęłam jeździć na wykłady i konferencje za granicę, głównie do Stanów Zjednoczonych i do Anglii, każdy temat układał mi się automatycznie w tytuł jakiegoś odczytu lub referatu.

- Dla nich  wszystko jest obraźliwe - stwierdziła Manna. - Wszystko jest niepoprawne, jak nie politycznie, to seksualnie. - Patrząc na jej krótką, ale modną fryzurę, na niebieski sweter i dżinsy, pomyślałam, jak bardzo nie pasuje do niej obszerny materiał zasłony.

Nagle odezwała się Mahszid, która do tej pory siedziała cicho:

- Coś mi się tu nie podoba - oznajmiła. - Mówimy tylko o tym, że Humbert jest nie w porządku i sama też tak uważam, ale nie poruszamy kwestii moralności. Pewne rzeczy rzeczywiście są obraźliwe dla niektórych ludzi. - Przerwała, zaskoczona gwałtownością swoich słów. - Na przykład moi rodzice, są bardzo religijni. Czy to przestępstwo? - spytała, podnosząc na mnie wzrok. - Czy nie mają prawa oczekiwać, że będę taka jak oni? Dlaczego mam potępiać Humberta, ale nie bohaterkę książki Loitering with Intent i twierdzić, że stosunki pozamałżeńskie są w porządku? To są poważne problemy, a kiedy odnosimy je do własnego życia, stają się naprawdę trudne - zakończyła, spuszczając wzrok, jakby szukała odpowiedzi we wzorach na dywanie.

- Myślę - wyrzuciła z siebie Azin - że cudzołożnica jest znacznie lepsza od hipokrytki. - Azin siedziała tego dnia jak na rozżarzonych węglach. Przyprowadziła z sobą trzyletnią córeczkę (żłobek był zamknięty, nie miała jej z kim zostawić) i z trudem udało nam się przekonać małą, żeby zostawiła mamusię i poszła do holu pooglądać filmy animowane z Tahere chanum, naszą pomocą domową.

Mahszid spojrzała na Azin i wycedziła cicho i z pogardą:

- Nikt nie mówił o wyborze między cudzołóstwem a hipokryzją. Chodzi o to, czy w ogóle mamy jakąś moralność? Czy też uważamy, że wszystko jest dozwolone, że nie spoczywa na nas żadna odpowiedzialność  wobec  innych  i  liczy  się  tylko  zaspokojenie własnych potrzeb.

- Cóż, do tego sprowadza się sedno wielkich powieści - dodała Manna - takich jak Pani Bovary czy Anna Karenina, zresztą i książek Jamesa. Pytanie, czy mamy postępować tak, jak powinniśmy, czy tak, jakbyśmy chcieli.

- A jeśli uznamy, że jest jak najbardziej w porządku postępować tak, jak się chce, nie jak przykazuje nam społeczeństwo czy jakiś tam autorytet? - spytała Nasrina, nie zadając sobie tym razem trudu, by podnieść głowę znad notatnika. Tego dnia panowała na zajęciach szczególna atmosfera, w rozmowach krył się jakiś podtekst, nieod-noszący się bezpośrednio do naszych lektur. Dyskusja zawiodła nas w sferę spraw bardziej osobistych i prywatnych i dziewczyny przekonały się, że rozwiązanie własnych dylematów nie przychodzi im równie łatwo, co problemów Emmy Bovary czy Lolity.

Azin pochyliła się do przodu, jej długie złote kolczyki zabawiły się z patrzącym w chowanego w splotach jej włosów.

- Musimy być wobec siebie szczere - powiedziała. - To znaczy, to pierwszy warunek. Czy jako kobiety mamy takie samo prawo do przyjemności seksualnej jak mężczyźni? Ile z nas odpowiedziałoby: tak, jak najbardziej, mamy równe prawo czerpać przyjemność z doznań seksualnych i jeśli nasi mężowie nas nie zaspokajają, możemy szukać zaspokojenia gdzie indziej. - Starała się przedstawić swoją myśl możliwie jak najobojętniej, ale zdołała zaskoczyć nas wszystkie.

Azin to najwyższa kobieta z naszej grupki, ta z blond włosami i mlecznobiałą cerą. Zagryzała często kącik dolnej wargi i wyrzucała z siebie tyrady na temat miłości, seksu i mężczyzn -jak dziecko, które ciska do sadzawki duży kamień, nie tylko po to, by rozprysnąć wodę, ale by zmoczyć przy okazji dorosłych. Miała za sobą dwa małżeństwa, a ostatnio wyszła za mąż po raz trzeci, za przystojnego, bogatego kupca z hołdującej tradycjom bazarowej rodziny z prowincji. Widziałam go na licznych konferencjach i spotkaniach z moim udziałem, na które dziewczyny zazwyczaj też przychodziły. Wydawał się bardzo dumny ze swojej żony i zawsze odnosił się do mnie z przesadną rewerencją. Na każdym spotkaniu dbał o moją wygodę; jeżeli na mównicy nie było wody, dopilnował, by naprawiono to przeoczenie; jeżeli zabrakło krzeseł, dyrygował organizatorami. Odnosiło się wrażenie, jakby był wielkodusznym gospodarzem, który ofiarował nam swoje pomieszczenie i swój czas, bo tylko to miał do zaoferowania.

Nie ulegało wątpliwości, że atak Azin był częściowo wymierzony w Mahszid, może pośrednio i w Mannę. Starcia między nimi wynikały nie tylko z różnicy w ich pochodzeniu. Wybuchy Azin, pozorna szczerość, z jaką mówiła o swoim życiu osobistym i swoich pragnieniach, wprawiały Mannę i Mahszid, z natury powściągliwe, w głębokie zakłopotanie. Potępiały Azin i ona to wyczuwała. Kiedy usiłowała nawiązać z nimi życzliwsze stosunki, odrzucały te próby jako wyraz fałszu.

Mahszid odpowiedziała jak zwykle milczeniem. Zamknęła się w sobie i nie chciała wypełnić pustki pozostawionej przez pytanie Azin. Jej milczenie przeniosło się na inne dziewczyny, aż przerwał je w końcu krótki chichot Jaśminy. Uznałam, że to dobry moment na przerwę i poszłam do kuchni przynieść herbatę.

Kiedy wracałam, dobiegł mnie śmiech Jaśminy. Starała się rozładować atmosferę i mówiła:

- Jak Bóg mógł być tak okrutny, by stworzyć muzułmankę z tak dużym ciałem, a tak małym seksapilem? - Zwróciła się w stronę Mahszid i wpatrywała w nią z udanym przerażeniem.

Mahszid spuściła wzrok, potem nieśmiało i majestatycznie podniosła głowę, a jej ukośne oczy rozszerzyły się w pobłażliwym uśmiechu.

- Nie potrzeba seksapilu - odparła Jaśminie. Ale ta nie dawała za wygraną.

- Śmiej się, proszę cię, śmiej się - błagała ją. - Pani doktor, niech pani każe jej się roześmiać. - I wymuszony śmiech Mahszid utonął w mniej powściągliwej wesołości pozostałych dziewczyn.

Kiedy stawiałam tacę na stole, zapanowało milczenie. Nagle Nasrina powiedziała:

- Wiem, co to znaczy znaleźć się między tradycją a postępem. Tkwię w tym całe życie.

Przysiadła na poręczy krzesła Mahszid, podczas gdy Mahszid robiła, co mogła, żeby pić herbatę i nie dopuścić do zderzenia filiżanki z Nasriną, której pełne ekspresji ręce mykały we wszystkich kierunkach i kilkakrotnie omal nie wylały płynu.

- Znam to z pierwszej ręki - kontynuowała Nasrina. - Matka pochodziła z zamożnej, świeckiej i nowoczesnej rodziny. Była jedyną córką, miała dwu braci, obaj wybrali karierę dyplomatyczną. Dziadek był bardzo liberalny i chciał, żeby zrobiła maturę i poszła na studia. Posłał ją do szkoły amerykańskiej.

- Szkoły amerykańskiej? - powtórzyła jak echo Sanaz, gładząc czule swe włosy.

- Tak, w tamtych czasach większość dziewczyn nie kończyła nawet liceum, co tu dopiero mówić o nauce w szkole amerykańskiej, tymczasem mama znała angielski i francuski. - Nasrina wydawała się zadowolona i dumna z tego faktu. - Ale co zrobiła potem? Zakochała się w tacie, swoim korepetytorze. Była bardzo słaba z matmy i fizyki. To ironia losu - powiedziała Nasrina, znów prawie ocierając się lewą ręką o filiżankę Mahszid. - Dziadkowie sądzili, że młodej dziewczynie takiej jak mama bezpiecznie będzie dać jako nauczyciela ojca, pochodzącego z religijnej rodziny, zresztą kto mógł przypuszczać, że taka nowoczesna młoda kobieta zainteresuje się chmurnym, młodym mężczyzną, który rzadko się uśmiecha, nigdy nie patrzy jej w oczy i którego siostry i matka chodzą w czadorze? Ale straciła dla niego głowę, może dlatego, że był taki inny, a może dlatego, że noszenie czadom i opiekowanie się mężem wydało jej się bardziej romantyczne niż studia i praca lekarki albo coś w tym rodzaju. Mówiła, że ani przez moment nie żałowała tego, tej decyzji o zamążpójściu, ale zawsze opowiadała nam o swojej szkole amerykańskiej, o starych koleżankach z liceum, których po ślubie nigdy więcej nie widziała. No i uczyła mnie angielskiego. Kiedy byłam mała, przerabiała ze mną abecadło, a potem kupowała mi książeczki po angielsku. Dzięki niej angielski nigdy nie sprawiał mi problemu. Ani mojej siostrze, znacznie ode mnie młodszej, bo o całych dziewięć lat. Jak się nad tym zastanowić, może to nawet dziwne, że muzułmanka nie uczyła swoich dzieci arabskiego, ale nigdy nie opanowała tego języka. Siostra wyszła za kogoś, że się tak wyrażę - tu Nasrina narysowała palcami wielki cudzysłów - nowoczesnego i wyjechała do Anglii. Widujemy ich tylko, kiedy przyjeżdżają do kraju na urlop.

Przerwa dobiegła końca, ale zasłuchałyśmy się w opowieść Na-sriny i wyglądało na to, że nawet Azin i Mahszid zawarły chwilowy rozejm. Kiedy Mahszid sięgała po ptysia, Azin podała jej tacę z przyjaznym uśmiechem, wymuszając łaskawe „dziękuję".

- Mama pozostała wierna tacie. Zmieniła dla niego całe swoje życie i tak naprawdę nigdy się nie żaliła - ciągnęła Nasrina. - Jedynym ustępstwem z jego strony było przyzwolenie, by przyrządzała nam dziwne potrawy, fantazyjne frykasy francuskie, jak je nazywał. Dla niego każde nietypowe jedzenie było francuskie. Choć byłyśmy wychowywane pod dyktando ojca, rodzina mamy i jej przeszłość zawsze były obecne w tle, sugerując inny styl życia. Rzecz nie tylko w tym, że stosunki z rodziną ojca, która widziała w mamie py-szałkowatą outsiderkę, nigdy nie układały jej się najlepiej. Jest bardzo samotna. Czasem myślę, że byłoby dobrze, by mogła popełnić cudzołóstwo czy coś w tym rodzaju.

Mahszid podniosła na nią zdumiony wzrok, a Nasrina wstała i zaśmiała się.

- No - powiedziała - czy coś w tym rodzaju.

Pod wpływem historii Nasriny i starcia między Azin a Mahszid zbyt się zmienił nastrój, byśmy mogły wrócić do omawiania książek. Na koniec skakałyśmy więc z tematu na temat, plotkując głównie o naszych przeżyciach na uniwersytecie, aż zajęcia dobiegły końca.

Kiedy tego popołudnia dziewczyny wyszły, pozostawiły za sobą aurę swoich nierozwiązanych problemów i dylematów. Czułam się zmęczona. Wybrałam jedyny znany sobie sposób na problemy - poszłam do lodówki, nałożyłam sobie porcję lodów kawowych, zalałam je zimną kawą, poszukałam orzechów laskowych, odkryłam, że już się skończyły, znalazłam migdały, porozgryzałam je i posypałam nimi miksturę.

Wiedziałam, że bulwersujące wypowiedzi Azin wypływają po części z chęci obrony - że w ten sposób chce sforsować barykadę wzniesioną przez Mahszid i Mannę. Mahszid uważała, że Azin odnosi się niechętnie do jej tradycyjnej rodziny, jej grubych, ciemnych chust na głowę, jej staropanieńskich manier. Nie zdawała sobie sprawy, jak skuteczną bronią jest jej własne wzgardliwe milczenie. Drobna i delikatna, z broszką z kameą - naprawdę nosiła broszki z kameą - małymi kolczykami, bladoniebieskimi bluzkami zapiętymi pod szyję i bladym uśmiechem, Mahszid była trudnym przeciwnikiem. Czy zdawały sobie z Manną sprawę, jak ich uparte milczenie, ich chłodne, niezachwiane potępienie działają na Azin, jaka się staje w konfrontacji z nimi bezbronna?

Słyszałam, jak podczas jednego ze starć w czasie przerwy Mahszid mówiła do Azin, „Tak, masz swoje doświadczenia seksualne i swoich adoratorów. Nie jesteś starą panną jak ja. Tak, tak, stara panna ze mnie - nie mam bogatego męża i nie jeżdżę autem, a jednak nie masz prawa, nie masz prawa mnie obrażać". Kiedy Azin zapytała rozżalona, „Ale jak? Jak ja cię obraziłam?", Mahszid odwróciła się na pięcie i odeszła, z uśmiechem jak wystygłe resztki jedzenia. Ile bym im tłumaczyła, ile bym z nimi dyskutowała, zarówno na spotkaniach kółka, jak i na osobności, relacje między nimi się nie poprawiły. Poczyniły jedno ustępstwo, starały się nie dogryzać sobie podczas zajęć. Niezbyt kowalne, jak by powiedziała Jaśmina.

Czy tak to się zaczęło? Tego dnia, gdyśmy siedzieli przy stole w jego jadalni, wgryzając się łapczywie w zakazane kanapki z szynką i żółtym serem i nazywając je croąue monsieurl W pewnym momencie musieliśmy zauważyć w swoich oczach ten sam wyraz żarłocznej, niczym niezmąconej przyjemności, bo parsknęliśmy jednocześnie śmiechem. Podniosłam szklankę wody za jego zdrowie, mówiąc:

- Kto by pomyślał, że takie proste jedzenie wyda nam się iście królewską ucztą?

Na co on zauważył:

- Musimy podziękować Islamskiej Republice, bo to za jej sprawą odkryliśmy na nowo te wszystkie rzeczy, które kiedyś wydawały nam się absolutnie oczywiste, ba, zaczęliśmy ich nawet pożądać: można by napisać artykuł o rozkoszy zajadania kanapki z szynką.

Na co ja westchnęłam i powiedziałam:

- Ach, te rzeczy, za które musimy być wdzięczni!

I owego pamiętnego dnia zaczęliśmy sporządzać naszą długą, szczegółową listę tego wszystkiego, co nauczyliśmy się cenić dzięki Islamskiej Republice. Znalazły się na niej prywatki i przyjęcia, jedzenie lodów w miejscach publicznych, zakochiwanie się, trzymanie się za ręce, malowanie ust, śmiech na ulicy i czytanie Lolity w Teheranie.

Czasem spotykaliśmy się na nasze popołudniowe przechadzki na rogu szerokiego bulwaru obsadzonego drzewami i prowadzącego w stronę gór. Zastanawiałam się często, jak odnieśliby się do tych spotkań członkowie komitetu rewolucyjnego. Czy dopatrzyliby się w nich działalności konspiracyjnej, czy może podejrzewaliby schadzkę kochanków? Jakimś dziwnym sposobem fakt, że pewnie nigdy nie odgadliby ich prawdziwego celu, napełniał mnie otuchą. Czyż życie nie jest ekscytujące, kiedy najprostsza czynność staje się równie skomplikowana jak najeżona niebezpieczeństwami tajna misja? Zawsze czymś się wymienialiśmy - książkami, artykułami, kasetami, bombonierkami, które dostawał ze Szwajcarii (bo czekoladki były drogie, zwłaszcza te szwajcarskie). Przynosił mi kasety wideo z trudno osiągalnymi filmami, które oglądałam najpierw z dziećmi, potem ze studentkami: Noc w operze, Casablanka, Pirat, Johnny Guitar.

Mój czarodziej mawiał, że może wywnioskować bardzo dużo na czyjś temat na podstawie zdjęcia, zwłaszcza kąta osadzenia nosa. Po odrobinie wahania przyniosłam mu fotografie moich dziewczyn i z niecierpliwością oczekiwałam wyroku. Brał w rękę jedną fotografię za drugą, przyglądał się im z różnych perspektyw i wydawał krótkie orzeczenie.

Poprosiłam, żeby przeczytał ich prace, obejrzał ich rysunki, zaraz, natychmiast - chciałam wiedzieć, co o nich sądzi.

- To udane osoby - powiedział, patrząc na mnie z półuśmiesz-kiem pobłażliwego ojca.

Udane? Udane osoby? Chciałam, żeby powiedział, że są genialne, choć i zapewnienie o ich „udaniu" mnie ucieszyło. Dwie z nich, uważał, mają zdolności literackie.

- Przyprowadzić ci je? Spotkasz się z nimi?

Nie, starał się pozbywać ludzi, a nie zwiększać liczbę znajomych.

Cyncynat C, bohater Zaproszenia na egzekucję, wspomina „rzadki rodzaj czasu", pauzę, przerwę, „kiedy serce jest jak piórko (...) część moich myśli zawsze tłoczy się wokół niewidzialnej pępowiny łączące] świat z czymś -jeszcze nie powiem, z czym...". Cyncynat może zostać zwolniony przez swoich strażników z aresztu pod warunkiem, że uda mu się odkryć w głębi siebie tę pępowinę łączącą go z inną rzeczywistością i wyrwać dzięki niej z teatralnego, fikcyjnego świata swych katów. We wstępie do powieści Z nieprawej strony Nabokov opisuje podobne ogniwo kontaktu z innym światem. To kałuża, która pojawia się Krugowi, bohaterowi, w różnych momentach książki: „wyrwa w jego świecie, prowadząca do innego świata czułości, jasności i piękna".

Tak sobie myślę, że w pewnym sensie powieści, które czytałyśmy na tych zajęciach i dyskusje o nich stały się naszą chwilą wytchnienia, takim ogniwem łączącym nas z innym światem „czułości, jasności i piękna". Tylko że w końcu musiałyśmy wracać.

Któregoś przedpołudnia podczas przerwy, kiedy raczyłyśmy się kawką i ciastkami, Mitra zaczęła opowiadać o tym, co czuje, wchodząc w każdy czwartek rano na nasze schody. Z każdym stopniem

wzrasta w niej poczucie, że pozostawia za sobą rzeczywistość, opuszcza ciemną, stęchłą celę i wynurza się na kilka godzin na świeże powietrze i słońce. Potem, po spotkaniu, wraca do tej celi. Odebrałam wówczas jej słowa jako faktyczną krytykę kółka, tak jakby w moim mniemaniu miało ono zagwarantować świeże powietrze i słońce również poza czasem swojego trwania. Pod wpływem wyznania Mitry zaczęłyśmy rozmawiać o tym, jak bardzo potrzebna nam jest ta chwila wytchnienia od prawdziwego życia, byśmy mogły wrócić do niego odświeżone i gotowe stawić mu czoło. Ale uwaga Mitry nie dawała mi spokoju: a co po tej chwili wytchnienia? Czy sobie tego życzyłyśmy, czy nie, nasza codzienna rzeczywistość na zewnątrz salonu wciągała nas w swoje tryby.

Ale to dzięki tej baśniowej atmosferze, o której wspomniała Mitra, zwierzałyśmy się sobie i dzieliłyśmy się tak otwarcie tajnikami naszych dusz. Za sprawą tej aury magicznej więzi w każdy czwartek rano Mahszid i Manna na kilka godzin znajdowały jakoś sposób pokojowego współistnienia z Azin. Dzięki niej mogłyśmy opierać się represyjnej rzeczywistości na zewnątrz pokoju - więcej jeszcze, mścić się na tych, którzy zawiadywali naszym życiem. Przez tych kilka cennych godzin miałyśmy poczucie, że wolno nam otwarcie mówić o naszych bólach i radościach, zahamowaniach i słabostkach; na ten moment zatrzymanego czasu zrzekałyśmy się obowiązków wobec rodziców, krewnych i znajomych oraz wobec Islamskiej Republiki. Wyrażałyśmy własnymi słowami wszystko, co nam się przytrafiało i choć ten jeden raz widziałyśmy się zgodnie z własnym wyobrażeniem.

Dyskusja o Pani Bovary znacznie się przeciągnęła. Już wcześniej nam się to zdarzało, lecz tym razem żadna z dziewczyn nie spieszyła się z wyjściem. Opis jadalni, wiatr we włosach Emmy, twarz, którą widzi przed śmiercią - te szczegóły natchnęły nas do kilkugodzinnej rozmowy. Na początku zajęcia trwały od dziewiątej do dwunastej, stopniowo jednak zaczęły zahaczać o popołudnie. Tego dnia zaproponowałam, żebyśmy kontynuowały dyskusję i żeby zostały na obiad. Chyba tak właśnie zrodził się zwyczaj wspólnych obiadów.

Pamiętam, że w lodówce miałam tylko jajka i pomidory, usmażyłyśmy więc omlet z pomidorami. Dwa tygodnie później urządziłyśmy sobie prawdziwą ucztę. Każda z dziewczyn przygotowała jakiś specjał - pilaw z baraniną, sałatkę ziemniaczaną, dolme, ryż z szafranem i duże, okrągłe ciasto. Dołączyła do nas moja rodzina i zajęliśmy miejsca wokół stołu, śmiejąc się i żartując. Pani Bovary zdziałała coś, czego nie zdołały sprawić lata wykładów na uniwersytecie - stworzyła atmosferę zażyłości.

Przez te lata odwiedzania naszego domu poznały moją rodzinę, kuchnię, sypialnię, sposób, w jaki się u siebie ubieram, poruszam i wysławiam. Natomiast moja stopa nigdy nie stanęła w ich domach, nigdy nie spotkałam doświadczonej przez życie matki, występnego brata, nieśmiałej siostry. Nigdy nie dane mi było osadzić ich prywatnych historii w jakimś konkretnym kontekście, umiejscowić ich. Za to całą siódemkę spotykałam w magicznej przestrzeni naszego salonu. Przychodziły do nas w bezcielesnym stanie zawieszenia, wnosząc do pokoju swoje sekrety, smutki i dary.

Stopniowo moje życie i moi najbliżsi stali się elementem krajobrazu zajęć, bo podczas przerw zaglądali do salonu. Czasem przysiadała się do nas Tahere chanum i zabawiała nas opowieściami ze swojej części miasta, jak ją lubiła określać. Któregoś dnia wbiegła do pokoju moja córeczka, Negar, cała we łzach. Zanosiła się płaczem. Powtarzała, szlochając, że nie mogła płakać tam, nie chciała płakać przed nimi. Manna poszła do kuchni i wróciła z Tahere chanum i szklanką wody. Ja tymczasem podeszłam do Negar i przygarnęłam ją, próbując ją uspokoić. Delikatnie zdjęłam jej z głowy granatową chustkę, miała wilgotne i spocone włosy. Zabrałam się do zdejmowania mundurka i rozpinając guziki, poprosiłam, żeby powiedziała nam, co się stało.

Tego dnia na ostatniej lekcji, fizyce, do klasy wpadły dyrektorka i nauczycielka od moralności i kazały dziewczynkom położyć ręce na ławkach. Następnie wyprowadzono je wszystkie z sali bez słowa wyjaśnienia i zrewidowano ich tornistry w poszukiwaniu broni i kontrabandy: kaset, książek, meksykanek. Przeszukano też je same i skontrolowano ich paznokcie. Jedna z dziewczynek, która rok wcześniej wróciła z rodziną ze Stanów Zjednoczonych, trafiła do gabinetu dyrektorki, bo miała za długie paznokcie. Tam dyrektorka osobiście je przycięła, tak krótko, że skórka pod nimi zaczęła krwawić. Negar widziała tę koleżankę, gdy w końcu je wypuszczono, czekała na dziedzińcu szkolnym, żeby jechać do domu i starała się opatrzyć jakoś palec winowajcę. Obok stała pani od moralności, pilnując, żeby innym uczennicom nie przyszło do głowy się do niej zbliżyć. Dla Negar fakt, że nie mogła nawet podejść do koleżanki i jej pocieszyć był równie bolesny, jak całe to trauma-tyczne przeżycie rewizji.

- Mama, ona po prostu nie zna tutejszych reguł i przepisów, wiesz, niedawno wróciła z Ameryki. Jak myślisz, jak ona się czuje, kiedy zmuszają nas, żebyśmy deptały flagę amerykańską i krzyczały: „Śmierć Ameryce"? Nie znoszę siebie, nie znoszę siebie - powtarzała, podczas gdy ja kołysałam ją w ramionach i ścierałam jej z miękkiej buzi łzy zmieszane z potem.

Ten incydent odciągnął oczywiście wszystkie dziewczyny od zajęć. Próbowały odwrócić uwagę Negar, żartowały i przytaczały podobne historie z własnego doświadczenia. Nasrina opowiedziała, jak została kiedyś wysłana do komitetu dyscyplinarnego na kontrolę rzęs, bo były długie i podejrzewano ją o użycie maskary.

- To jeszcze nic - podjęła Manna - w porównaniu z tym, co się przytrafiło na Politechnice imienia Amira Kabira koleżankom mojej siostry. Podczas drugiego śniadania trzy z nich stały na dziedzińcu i jadły jabłka. Wtedy strażnicy zwrócili im uwagę, że wgryzają się w te jabłka zbyt uwodzicielsko!

Po chwili Negar śmiała się razem z nimi i w końcu poszła z Tahere chanum zjeść obiad.

Wyobraź sobie, że idziesz zieloną ścieżką. Jest wczesna wiosna przed zachodem, jakaś szósta wieczór. Słońce chowa się powoli za widnokręgiem, a ty idziesz sam, podczas gdy pieści cię powiewne światło późnego popołudnia. Aż tu nagle czujesz na prawej ręce ciężką kroplę. Czyżby padało? Patrzysz w górę. Niebo jest złudnie słoneczne, tylko tu i ówdzie jakaś zbłąkana chmurka. Po kilku sekundach kolejna kropla. Potem, podczas gdy na niebie wciąż widać słońce, spada na ciebie ulewny deszcz. Tak właśnie zalewają mnie wspomnienia, nagle i niespodziewanie: przemoczona do suchej nitki, naraz znów zostaję sama na skąpanej w słońcu ścieżce, mając w pamięci deszcz.

Powiedziałam, że byłyśmy w tamtym pokoju, by chronić się przed rzeczywistością na zewnątrz. Powiedziałam też, że ta rzeczywistość narzucała nam się jak marudne dziecko, które nie daje sfrustrowanym rodzicom chwili spokoju. Tworzyła i kształtowała momenty poufałości, nieoczekiwanie łącząc nas w poczuciu współ-winy. Nasze relacje stały się bardziej osobiste pod wieloma względami. W świetle naszego sekretu nie tylko najzwyklejsze czynności zyskały nowy blask, ale niekiedy codzienne życie nabierało cech pozoru czy fikcji. Musiałyśmy wyjawić sobie takie aspekty własnej osobowości, których same nie byłyśmy nawet świadome. W związku z tym stale towarzyszyło mi poczucie, że rozbierają mnie przed całkiem obcymi ludźmi.

Kilka tygodnia temu, kiedy jechałam z dziećmi autem po George Washington Memoriał Parkway, zaczęliśmy wspominać Iran. Z niepokojem zauważyłam, że mówiąc o ojczyźnie, przybierają jakiś obcy, zdystansowany ton. Ciągle powtarzały „oni", „oni tam".

- Niby gdzie tam? Tam, gdzie pochowaliście z dziadkiem martwego kanarka pod krzewem róż? Gdzie babcia podsuwała wam czekoladki, które rodzice zabronili wam jeść?

Wielu rzeczy nie pamiętały. Przy niektórych wspomnieniach ogarniały je smutek i nostalgia, innych w ogóle nie chciały słuchać. Imiona moich rodziców, ciotki i wujka Biżana, naszych bliskich znajomych przywoływały jak magiczne mantry, które materializo-wały się radośnie i po każdym wymówieniu znów znikały.

Co wywołało nasze wspomnienia? Czy kompakt Doorsów, który tak często słyszały w Iranie? Kupiły mi tę płytę na Dzień Matki i teraz słuchaliśmy jej razem w aucie. Z odtwarzacza stereo pomrukiwał do nas zniewalająco nonszalancki głos Jima Morrisona: „Fd like to have another kiss...". Nasilał się, falował i wibrował, podczas gdy my gadaliśmy i śmialiśmy się. „She's a twentieth-century fox", śpiewał... Pewne wspomnienia je nudzą, inne ekscytują, na przykład kiedy śmieją się z tego, jak ich mama tańczyła po całym mieszkaniu, od przedpokoju do salonu, nucąc, „Cmon baby light my fire...". Same przyznają, że tak wiele zapomniały, tyle twarzy spowiła mgła. Gdy pytam: Pamiętacie to czy tamto? zazwyczaj odpowiadają, że nie. Teraz Jim Morrison przeszedł do piosenki Brechta: „Oh show me the way to the next whiskey bar", śpiewa, a my przyłączamy się do niego w ostatniej linijce, „Oh, don't ask why (...)". Nawet kiedy mieszkaliśmy jeszcze w Iranie, dzieci, jak większość ich rówieśników, nie przepadały za perską muzyką. Utożsamiały ją z hymnami politycznymi i marszami wojskowymi i dla przyjemności sięgały po coś innego. Ku swojemu zdumieniu uświadomiłam sobie, że jeśli chodzi o piosenki i filmy, to ich wspomnienia z Iranu sprowadzają się do Doorsów, braci Marx i Michaela Jacksona, na których się tam wychowały.

Ożywiają się przy jednej historii. Pamiętają ją zaskakująco wyraźnie, dopowiadają wszystkie szczegóły, które mnie się już zatarły w pamięci. Kiedy obrazy wracają też do mnie i zaczynają mi się przesuwać przed oczami, a dzieci mówią jedno przez drugie, Jim Morrison odpływa w dal. Tak, tamtego dnia była u nas Jaśmina, prawda? Przypominają sobie wszystkie dziewczyny z kółka, ale właśnie ona utkwiła im najżywiej w pamięci, bo po pewnym czasie bardzo się z naszą rodziną zżyła. Właściwie wszyscy się z nami zżyli, Azin, Ni-ma, Manna, Mahszid i Nasrina często nas odwiedzali. Rozpieszczali moje dwie pociechy, przynosząc im upominki, choć niechętnie to widziałam. Najbliżsi zaakceptowali te najścia z tolerancją i ciekawością, traktując je jako kolejny wybryk mojego ekscentrycznego charakteru.

Zdarzyło się to latem 1996 roku, po powrocie dzieci ze szkoły. Przedpołudnie minęło nam leniwie. Grzebałyśmy się i zjadłyśmy późne śniadanie z Jaśminą, która spała u nas tej nocy. Teraz regularnie

u nas zostawała, tak że spodziewaliśmy się jej wizyt. Udostępniłam jej pokoik obok salonu, który pierwotnie przeznaczyliśmy na gabinet dla mnie, ale że okazał się zbyt głośny, zaraz na początku przeniosłam się z pracą na dół, do sutereny z oknami wychodzącymi na mały ogródek.

Ten pokoik to była istna graciarnia, w której znajdowało się biurko, bardzo stary laptop, jakieś książki, do tego moje zimowe ubrania, no i prowizoryczne łóżko i lampa Jaśminy. Czasem spędzała w nim długie godziny, przy zgaszonym świetle, bo bolała ją głowa. Te migreny dopadały ją prawie po każdym powrocie z rodzinnego Szirazu. Tego ranka promieniała, pamiętam to. Tak właśnie ją widzę: w kuchni lub holu, stojącą lub siedzącą. Wyobrażam sobie, jak parodiuje jakiegoś komicznego wykładowcę, zginając się wpół ze śmiechu.

Tamtego lata było wiele takich dni, kiedy Jaśmina chodziła za mną po mieszkaniu i opowiadała różne rzeczy. Czas mijał nam w kuchni lub w holu i miło mi było, że naprawdę smakuje jej moje jedzenie, inaczej niż dorosłym, za to tak jak moim dzieciom. Ubóstwiała moje tak zwane placki, z jajek, pomidorów i zieleniny, i do tego smażone tosty obtoczone w jajku. Na jej usta nigdy nie zawitał ten pobłażliwy uśmieszek, którym raczyli mnie znajomi w moim wieku, jakby chcieli powiedzieć: Kiedy ty się w końcu tego nauczysz? Gdy gotowałam lub szatkowałam, chodziła za mną i snuła swoje opowieści, głównie o zajęciach. Dołączała do nas Negar, wtedy jedenastoletnia, i mogłyśmy tak przegadać całe godziny.

Tamtego dnia Jaśmina rozprawiała na swój ulubiony temat, o wujach. Miała pięciu wujków i trzy ciotki. Jednego zabiła Islamska Republika, pozostali mieszkali w Stanach Zjednoczonych lub w Europie. Ciotki stanowiły kościec rodziny, od nich wszyscy byli zależni. Pracowały w domu i pracowały poza nim. Ich małżeństwa były zaaranżowane, w bardzo młodym wieku zeswatano je z partnerami starszymi od nich o wiele lat i z wyjątkiem jednej siostry, matki Jaśminy, wszystkie musiały znosić towarzystwo rozpieszczonych, gderających mężów, którzy nie dorównywali im ani intelektualnie, ani pod żadnym innym względem.

To z mężczyznami, wujami, wiązały się zawsze dla Jaśminy nadzieje na przyszłość. Przypominali Piotrusia Pana, tak jak on zjawiali się co jakiś czas z Nibylandii. Kiedy przyjeżdżali do Szirazu,

rodzina świętowała i urządzała niekończące się spotkania. Wszystko, co mówili, wprawiało Jaśminę w zachwyt. Widzieli miejsca, których nikt inny nie widział i robili rzeczy, których nikt inny nie robił. Do tego pochylali się nad nią, bawili się jej włosami i pytali: Hej, malutka, co przez ten czas porabiałaś?

Było ciche, spokojne przedpołudnie. Miałam na sobie długą sukienkę domową, siedziałam z podwiniętymi nogami na krześle w salonie i słuchałam opowieści Jaśminy o wierszu, który przysłał jej jeden z wujków. Tahere chanum krzątała się w kuchni. Przez otwarte drzwi jadalni docierały do nas różne hałasy, szum wody z kranu, wysokie tony podzwaniających garnków i patelni, urwane zdanie rzucone dzieciom, które bawiły się w holu przy kuchni i co chwila to wybuchały śmiechem, to zaczynały się spierać. Pamiętam żółte i białe narcyzy; cały salon zdobiły wazony narcyzów. Poustawiałam je nie na stołach, tylko na podłodze, obok obrazu przedstawiającego żółte kwiaty w dwu białych wazonach, również stojące na podłodze.

Czekałyśmy na kawę po turecku, specjalność mojej mamy. Przyrządzała wyśmienitą kawę, gęstą, słodko-gorzką i dzięki temu miała pretekst, żeby przerywać nam od czasu do czasu zajęcia. O różnych porach dnia rozlegał się jej głos przez drzwi do naszego mieszkania. „Tahere, Tahere..." wołała i nie przerywała nawet wtedy, kiedy odpowiadałyśmy jej razem z Tahere. Upewniwszy się, że rzeczywiście mamy ochotę na jej kawkę, znikała, czasem na godzinę lub dłużej.

Odkąd sobie przypominam, mama w ten właśnie sposób nawiązywała kontakt z ludźmi. Zaintrygowana naszymi czwartkowymi zajęciami, a zarazem zbyt dumna, by po prostu wparować do pokoju, posłużyła się kawą, by zyskać prawo wstępu do naszego sanktuarium. Niby przypadkiem weszła któregoś czwartkowego przedpołudnia na górę i zawołała mnie do kuchni.

- Czy nasi goście napiją się kawy? - spytała, zerkając przez otwarte drzwi na ciekawe, uśmiechnięte studentki. Tak więc nasze czwartki wzbogaciły się o jeszcze jeden rytuał: kawową godzinkę mamy. Szybko wytypowała sobie ulubione dziewczyny i próbowała nawiązać z nimi własne stosunki.

Jak daleko sięgam pamięcią, miała zwyczaj zapraszać do domu na kawę zupełnie obcych ludzi. Któregoś dnia musieliśmy odprawić mężczyznę pod czterdziestkę o niepokojąco atletycznej budowie, który przez pomyłkę nacisnął dzwonek do naszego mieszkania, pytając o panią, co to jakiś czas temu zaprosiła go, by wstąpił do niej na kawkę, kiedy będzie akurat w okolicy. Strażnicy ze szpitala naprzeciwko byli jej „stałymi gośćmi". Z początku stali pełni szacunku, z filiżankami w dłoniach; powolni jej naleganiu za którymś razem przycupnęli wreszcie na brzeżkach krzeseł i tak siedząc, relacjonowali jej wszystkie plotki z sąsiedztwa i wydarzenia ze szpitala. W ten właśnie sposób poznaliśmy później szczegóły zajścia z tamtego dnia.

Czekałyśmy z Jaśminą na naszą kawę, upajając się luksusem braku pilnych zobowiązań, kiedy zadzwonił dzwonek. Wydawał się głośniejszy niż zwykle, bo na ulicy panowała cisza. Kiedy odtwarzam jego dźwięk w pamięci, słyszę też, jak Tahere chanum szura kapciami po podłodze, idąc do drzwi naszego mieszkania. Gdy powoli schodzi po schodach do drzwi na ulicę, odgłos jej kroków stopniowo niknie. Słyszymy, że rozmawia z jakimś mężczyzną.

Wróciła mocno zaniepokojona.

- Na dole są dwaj oficerowie w cywilu - powiadomiła nas -z komitetu rewolucyjnego. Chcą się wedrzeć do mieszkania lokatora pana pułkownika.

Pan pułkownik był naszym nowym sąsiadem, którego moja mama konsekwentnie lekceważyła ze względu na jego nowobogackie maniery. Nie tak dawno kupił piękny ogród obok nas i zniszczył go, wznosząc na jego terenie ohydny, dwupiętrowy dom z szarego kamienia. Sam zamieszkał na pierwszym piętrze, dla córki przeznaczył górę, a parter wynajął. Tahere chanum wyjaśniła, że „oni" chcą aresztować lokatora pana pułkownika, ale nie udało im się uzyskać pozwolenia wstępu na teren jego posesji. Dlatego teraz zamierzają wejść do naszego ogródka, przeskoczyć przez mur i w ten sposób dostać się do tamtego mieszkania. Oczywiście, choć może wcale nie było to takie oczywiste, najchętniej byśmy im odmówiły. Jak to mądrze ujęła Tahere chanum, na co zda się funkcjonariusz komitetu, który nie ma nakazu rewizji i może tylko wdzierać się ludziom do domów przez podwórza ich sąsiadów? Jakoś wcale niepotrzebne im były nakazy rewizji, by o dowolnej porze dnia lub nocy wkraczać do mieszkań porządnych obywateli, dlaczego więc akurat w wypadku tego kanciarza byli tacy bezradni? Miewaliśmy z sąsiadem niesnaski o to i owo, ale nie zamierzałyśmy wydawać go w ręce komitetu.

Tahere chanum nie skończyła jeszcze relacjonować swojej rozmowy z przybyszami, kiedy z ulicy doleciał jakiś zgiełk. Usłyszałyśmy męskie głosy, urywane zdania, tupot nóg, terkot włączanego silnika. Ledwie skończyłyśmy wieszać psy na komitecie, znowu dzwonek. Tym razem bardziej uporczywy. Po kilku minutach Tahere chanum wróciła z dwoma młodymi mężczyznami w mundurach koloru khaki, w jakich gustowali wówczas strażnicy rewolucji. Wyjaśnili, że nie muszą już forsować muru w naszym ogrodzie i przedostawać się na teren posesji sąsiada - przestępca wskoczył do naszego ogrodu, jest uzbrojony i gdzieś tu się teraz ukrywa. Chcieli skorzystać z balkonu naszego mieszkania i tarasu na drugim piętrze, żeby ostrzeliwaniem odwrócić jego uwagę, podczas gdy ich towarzysze mieli próbować go ująć. Nasze zezwolenie nie jest im niezbędne, wyjaśnili, ale że mają wzgląd na „żony i matki innych ludzi", jednak o nie proszą. Gestami i półsłówkami dali nam do zrozumienia, że ich zwierzyna jest niebezpieczna: jest nie tylko dealerem narkotyków, i to uzbrojonym, ma też na sumieniu inne przestępstwa.

Do tych dwóch intruzów dołączyło teraz jeszcze trzech innych, którzy po chwili pomaszerowali na górę. Jak się później okazało, myślałam wtedy dokładnie o tym samym, co Tahere chanum. Na drugim piętrze, w rogu dużego tarasu, ukrywaliśmy zakazaną antenę satelitarną sporych rozmiarów. Kiedy już było po wszystkim, dziwiliśmy się wspólnie, że nie zaniepokoiło nas raczej zagrożenie własnego życia czy też fakt, że pięciu uzbrojonych, nieznajomych mężczyzn obrało sobie nasz dom na przyczółek do strzelaniny z sąsiadem, który również miał broń i przyczaił się gdzieś na terenie naszego ogrodu. Jak wszyscy normalni obywatele irańscy, my również nie byliśmy wolni od grzechu i mieliśmy coś do ukrycia: martwiła nas antena satelitarna.

Tahere chanum, bardziej opanowana ode mnie i umiejąca lepiej z nimi rozmawiać, została posłana na górę. Jaśmina miała zaopiekować się przerażonymi dziećmi, ja zaś poszłam z tą dwójką, która z nami rozmawiała, na balkon przylegający do naszej sypialni, skąd roztaczał się dobry widok na położony w dole ogród. Pamiętam, że w środku tego całego zamieszania przebiegło mi ni stąd, ni zowąd przez myśl, jaka świetna historia dla wujów Jaśminy. Idę o zakład, że jej nie przebiją.

Nawet kiedy dokładnie prześledziłam z dziećmi każdy szczegół, wydarzenia tamtego dnia trochę nam się mieszają. We wspomnieniach wydaje mi się, że jestem jednocześnie wszędzie. Niczym dżin z filmu animowanego Aladyn, najpierw byłam na naszym balkonie w samym środku krzyżowego ognia i słuchałam, jak komitetowcy grożą przestępcy i jednocześnie relacjonują mi drobiazgowo jego grzeszną przeszłość, dając do zrozumienia, że ma mocne plecy u „wysoko postawionych ludzi", co wyjaśniało, dlaczego nie zdobyli oficjalnego nakazu rewizji, by za chwilę znaleźć się na górze, gdzie Tahere chanum zapewniła mnie, że strażnicy są zbyt zajęci, by zwracać uwagę na naszą antenę satelitarną. Po całej akcji powiedziała mi, że próbowali użyć jej jako żywej tarczy, ponieważ, jak jej wyjaśnili, ten w ogrodzie będzie strzelał do nich, ale nie do niej.

Korzystając z przerw w wymianie ognia, moi komentatorzy tych nietypowych wypadków wyjawili mi, że jeżeli całe przedsięwzięcie się powiedzie, lokator sąsiada i tak zostanie zapewne zwolniony przez swoich wpływowych protektorów. Jeden ze strażników z całą stanowczością ostrzegał mnie przed nim, starając się wyjaśnić, jaki to groźny kryminalista. Ten tymczasem schronił się w odległym rogu ogrodu, w życzliwym cieniu mojej ulubionej wierzby. Z komiczną rozpaczą zaczęli się przed nami uskarżać na beznadziejny charakter swojej misji. A przecież my uważałyśmy obie strony za równie zbrodnicze i nieproszone i chciałyśmy, żeby i oni, i on jak najszybciej wynieśli się z naszego życia.

Rozgrywki przeniosły się teraz na teren ogrodu naszego drugiego sąsiada, wypłaszając na ulicę jego dwu wystraszonych synków z niańką. Strzały rozbiły okno w ich domu. Przestępca ukrywał się jakiś czas w tylnej części ogrodu, w szopie na narzędzia koło basenu, ale strażnicy podeszli go z kilku stron jednocześnie. Nie wiedzieć czemu, wrzucił broń do basenu i wydarzenia przeniosły się na ulicę. Przyprowadziłyśmy do nas obu chłopców. Wszystkie dzieci, sąsiada i moje, oraz Jaśmina i ja wychyliliśmy się z okna, żeby obejrzeć, jak komitetowcy wpychają swój łup do białej toyoty patrol, podczas gdy aresztowany cały czas wrzeszczał, darł się do żony i syna i ostrzegał ją, żeby w żadnym wypadku nie otwierała drzwi do mieszkania.

W końcu przyszła tego dnia kolej na kawę, gdy wszyscy uczestnicy wydarzeń - Jaśmina, Tahere chanum, dzieci i ja - oraz strażnicy ze szpitala zebraliśmy się w saloniku u mamy, by wymienić się historiami. Od strażników dowiedzieliśmy się czegoś więcej o lokatorze pana pułkownika. Miał nieco ponad trzydziestkę. Był tak arogancki i obcesowy, że pracownicy szpitala go znienawidzili i zaczęli się go bać. Członkowie komitetu, którzy przeprowadzili przed chwilą całą akcję, od sześciu tygodni obserwowali naszą ulicę.

Wszyscy byliśmy zgodni co do tego, że chodziło tu o rozgrywki między frakcyjne i że przestępca najpewniej pracował dla jakichś grubych ryb. To by tłumaczyło, jakim sposobem w tak młodym wieku stać go było na opłacanie wygórowanego czynszu, na opium i auto w stylu retro w garażu. Komitetowcy powiedzieli strażnikom ze szpitala, że to jeden z terrorystów odpowiedzialnych za niektóre zabójstwa polityczne dokonane w ciągu ostatnich dziesięciu lat w Paryżu. Nasza samozwańcza komisja śledcza przepowiedziała, że niebawem wyjdzie na wolność. Prognozy okazały się słuszne: nie tylko został zwolniony, ale wkrótce po swoim powrocie zadzwonił do nas do drzwi i usiłował nakłonić Tahere chanum, żeby wniosła skargę na członków komitetu rewolucyjnego, którzy wdarli się do naszego domu, chcąc go aresztować. Nie posłuchaliśmy go jednak.

Tego wieczora, gdy piliśmy z mężem herbatę na kolejnym spotkaniu zwołanym tym razem u sąsiadów, dzieci przejęte wydarzeniami dnia postanowiły zbadać wszystkie miejsca starć. Podczas tych oględzin znalazły w szopie mały magnetofon w czarnej skórzanej kurtce aresztowanego, którą najwyraźniej tam ukrył. Byliśmy praworządnymi obywatelami, toteż po przesłuchaniu niezrozumiałej dla nas rozmowy o jakichś ciężarówkach, mimo gorącego sprzeciwu dzieci, przekazaliśmy magnetofon i kurtkę komitetowi.

Ta historia jeszcze wielokrotnie znajdowała swoich słuchaczy, między innymi w najbliższy czwartek, kiedy Tahere chanum i dzieci, które zdążyły się już wyzbyć płochliwej ciekawości, a wraz z nią dobrych manier powstrzymujących je od wchodzenia do salonu podczas zajęć, odegrali tę scenę przed zasłuchanym, uśmiechniętym audytorium. Zaskoczyło nas, że „oni", komitetowcy, okazali się tacy bezradni i nieprofesjonalni. Jak stwierdziła Jaśmina, widziałyśmy już lepsze filmy akcji. Z drugiej strony wcale nie było to pocieszające, dowiedzieć się, że nasze życie jest w rękach nieroz-garniętych partaczy. Mimo tych wszystkich żartów i siły, jaką wtedy w sobie czuliśmy, od tamtej pory dom wydał nam się mniej bezpiecznym miejscem i przez długi czas wzdrygaliśmy się na dźwięk dzwonka.

Właściwie dzwonek stał się czymś w rodzaju znaku ostrzegawczego z tamtego innego świata, który próbowałyśmy obrócić w żart. Zaledwie kilka miesięcy później obwieścił przybycie dwóch kolejnych członków komitetu. Chcieli przeszukać dom i zabrać antenę satelitarną. Tym razem nie byliśmy tacy dzielni i kiedy wyszli, w mieszkaniu zaległ żałobny nastrój. Gdy skarciłam córkę, że marudzi jak rozpieszczone dziecko, spytała z gorzką pogardą, jak ja w ogóle mogę zrozumieć jej położenie. Czy gdy byłam w jej wieku, spytała, karano mnie za noszenie kolorowych sznurówek, za bieganie po dziedzińcu szkolnym, za jedzenie lodów na ulicy?

Wszystkie te kwestie omówiłyśmy szczegółowo w najbliższy czwartek na moich zajęciach. Znów swobodnie przechodziłyśmy w rozmowie z rzeczywistości naszego życia do świata powieści i z powrotem: czy mogło dziwić, że tak wysoko cenimy Zaproszenie na egzekucję i tak żywo na tę powieść reagujemy? Wszyscy byliśmy ofiarami samowoli ustroju totalitarnego, który nieustannie wdzierał się w najintymniej sze zakątki naszego życia i narzucał nam swoją nieubłaganą fikcję. Czy te rządy były rządami islamu? Jakie wspomnienia zapewnialiśmy naszym dzieciom? Tym, co najbardziej mnie przerażało, była ta ciągła agresywność, ten uparty brak uprzejmości.

Kilka miesięcy wcześniej Manna i Nima przyszli do mnie z prośbą o radę. Zaoszczędzili trochę grosza i teraz musieli się zdecydować, czy lepiej kupić kilka „niezbędnych w życiu gratów", jak to określili, czy też antenę satelitarną. Mieli bardzo mało pieniędzy, a tę drobną kwotę odłożyli z korepetycji. Po czterech latach małżeństwa, podobnie jak wiele innych młodych par, nie mogli sobie pozwolić na samodzielne mieszkanie. Żyli z matką Manny i jej młodszą siostrą. Nie pamiętam, co im wtedy doradziłam, ale wiem, że wkrótce potem kupili antenę. Fakt jej posiadania wprawiał ich w euforię i odtąd każdego dnia opowiadali mi o jakimś filmie z klasyki amerykańskiego kina, który oglądali poprzedniego wieczora.

Cały Iran ogarniał wtedy antenowy szał. Pragnęli je mieć nie tylko ludzie tacy jak ja, czy klasy wykształcone. Od Tahere chanum dowiedzieliśmy się, że w biedniejszych, bardziej religijnych rejonach Teheranu rodzina z anteną czasami udostępnia pewne programy sąsiadom za opłatą. Pamiętam, że kiedy w 1996 roku odwiedziłam Stany Zjednoczone, David Hasselhoff, gwiazdor serialu Słoneczny patrol, chwalił się, że jego show jest najpopularniejszym programem rozrywkowym w Iranie.

Ściśle rzecz biorąc, Manna i Nima nigdy nie byli moimi studentami. Oboje robili studia magisterskie z literatury angielskiej na Uniwersytecie Teherańskim. Ponieważ jednak znali moje artykuły i słyszeli o moich zajęciach od znajomych, pewnego dnia po prostu pojawili się w sali. Po ćwiczeniach spytali, czy mogą przychodzić jako wolni słuchacze. Od tej pory nie przegapili ani jednej godziny moich zajęć, żadnego odczytu i publicznego wykładu. Wyławiałam ich wzrokiem, stali zwykle przy drzwiach i zawsze się uśmiechali. Czułam, że ich uśmiech ma mnie zachęcić, bym dalej mówiła o Nabokovie, Bellowie i Fieldingu, że ma mi powiedzieć, jakie to ważne konsekwentnie robić swoje, niezależnie od ceny, jaką mielibyśmy za to zapłacić, ja czy oni.

Spotkali się na Uniwersytecie Sziraskim i pokochali w dużej mierze za sprawą wspólnego zainteresowania literaturą i odizolowania od życia uniwersyteckiego. Manna wyjaśniła mi później, że ich wzajemne przywiązanie oparte jest przede wszystkim na słowach. Na początku miłości pisywali do siebie listy i czytali sobie poezję. Uzależnili się od tego bezpiecznego świata, jaki stworzyli za pomocą słów, od konspiracyjnego świata, w którym wszystko to, co wrogie i nie dające się opanować, stawało się miękkie i wyrażalne. Ona pisała pracę o Virgi-nii Woolf i impresjonistach, on - o Henrym Jamesie.

Manna ożywiała się w bardzo spokojny sposób, jej radość zdawała się płynąć z nieznanych głębin osobowości. Mam jeszcze w pamięci ten pierwszy dzień, kiedy ujrzałam ją i Nimę na zajęciach. Przypominali moje dzieci, promieniejące, kiedy po kryjomu postanowiły sprawić mi przyjemność. Z początku Nima był bardziej rozmowny. Szedł obok mnie, a Manna dreptała tuż za nim. Rozprawiał na różne tematy, opowiadał mi historie i kątem oka widziałam, że Manna zerka na mnie zza jego pleców, chcąc się przekonać, jaka jest moja reakcja. Rzadko z własnej woli zabierała głos. Dopiero po kilku miesiącach, kiedy naciskana przeze mnie pokazała mi trochę swoich wierszy, nie miała wyjścia i musiała rozmawiać ze mną sama, bez pośrednictwa Nimy.

Wybrałam dla nich imiona, które by się rymowały, choć w rzeczywistości nazywają się inaczej. Ale tak przywykłam do tego, że zawsze są razem i wyrażają te same myśli i uczucia, iż zaczęłam w nich widzieć parę rodzeństwa, które właśnie odkryło w ogrodzie na tyłach domu coś wspaniałego, jakieś drzwi do zaczarowanej krainy. Ja byłam ich wróżką, matką chrzestną, opętaną kobietą, której mogli zaufać.

Podczas gdy układaliśmy referaty i wprowadzaliśmy nowy porządek w moim domowym gabinecie, ustawiając na półkach powieści, sortując moje notatki i wkładając je do teczek, opowiadali mi różne historie i plotki z Uniwersytetu Teherańskiego, gdzie przed laty pracowałam. Znałam wiele z osób, które przewijały się przez ich historie, między innymi profesora X - nasz ulubiony czarny charakter, który żywił do Nimy i Manny uczucie wytrawnej i wytrwałej nienawiści. Należał do nader szczupłego grona wykładowców, którzy nie złożyli rezygnacji ani nie zostali wydaleni przez te lata, od kiedy opuściłam uczelnię. Sądził, że owa dwójka nie darzy go należytym szacunkiem. Opracował sobie sprawną metodę rozwiązywania wszelkich zawiłostek krytyki literackiej: poddawał wszystkie sporne kwestie pod głosowanie. A że odbywało się ono przez podnoszenie rąk, zazwyczaj dyskusje kończyły się poparciem jego twierdzeń.

Zarzewiem jego najważniejszego zatargu z Manną i Nimą stała się praca, jaką Manna napisała o Robercie Froście. Na zajęciach przedstawił studentom różne krytyczne uwagi na temat jej tezy i poprosił o przegłosowanie tej kwestii. Z wyjątkiem Manny, Nimy i jeszcze jednej osoby wszyscy poparli jego zdanie. Po skończonym głosowaniu spytał Nimę, czemu z niego taka chorągiewka na wietrze. Może dlatego, że żonka sprawiła mu pranie mózgu? Im ostrzej ich tępił, im częściej poddawał ich poglądy pod głosowanie, tym robili się bardziej zatwardziali. Przynosili mu książki wybitnych krytyków, w których można było znaleźć stwierdzenia przemawiające za ich poglądami, nie jego. Podczas jednego z ataków wściekłości wykluczył ich ze swoich zajęć.

Jakiś jego student postanowił pisać pracę o Lolicie. Nie opierał się na żadnych źródłach, nie czytał Nabokova, ale jego teza zafascynowała profesora, który miał taką swoją idee fixe, że małe dziewczynki niszczą życie panów intelektualistów. Student powiedział, że zamierza pisać o tym, jak Lolita uwiodła Humberta, „intelektualnego poetę", rujnując mu życie. Głęboko zamyślony profesor X spytał, czy znane mu są perwersje seksualne samego Nabokova. Drżącym od pogardy głosem Nima parodiował profesora, gdy ten kiwał smutno głową i mówił, że w jednej powieści za drugą widzimy, jak wykształconych mężczyzn doprowadzają do upadku płoche niewiasty. Manna przysięgała, że gdy rozprawiał na ten swój ulubiony temat, rzucał na nią jadowite spojrzenia. Jednak mimo tych poglądów dotyczących niefrasobliwych, małych jędz Nabokova, szukając nowej żony, życzył sobie przede wszystkim, by wiek przyszłej połowicy nie przekraczał dwudziestu trzech lat. Jego druga żona, wybrana zgodnie z tym warunkiem, była od niego młodsza o dobrych dwadzieścia lat.

W któreś czwartkowe przedpołudnie, tak parne, że wydawało się, iż żar ulicy przeniknął chłód naszego klimatyzowanego mieszkania, w siedem osób wiodłyśmy przed rozpoczęciem zajęć luźną rozmowę. Rozmawiałyśmy o Sanaz. Tydzień wcześniej nie przyszła na spotkanie kółka ani nie zadzwoniła z wyjaśnieniem i teraz nie wiedziałyśmy, czy się jeszcze pojawi. Żadna z nas nie miała od niej wieści, nawet Mitra. Snułyśmy domysły, że może jej trudny brat uknuł przeciw niej jakiś nowy spisek. Brat Sanaz wszedł bowiem na stałe do naszych rozmów - był jednym z serii czarnych charakterów płci męskiej, którzy powracali w nich z tygodnia na tydzień.

- Nima przekonuje mnie, że nie rozumiemy, z jakimi trudnościami muszą się tu mierzyć mężczyźni - powiedziała Manna z odcieniem sarkazmu w głosie. - Oni również nie wiedzą, jaką przyjąć postawę. Czasem zachowują się jak twardziele w stylu macho z poczucia niepewności.

- Cóż, do pewnego stopnia to prawda - odparłam. - W końcu do stworzenia związku trzeba dwojga i kiedy połowę społeczeństwa uczyni się niewidzialną, cierpi też ta druga połowa.

- Czy możecie sobie wyobrazić faceta, który podnieciłby się seksualnie przez samo patrzenie na kosmyk moich włosów? - spytała Nasrina. - Kogoś, kto traci głowę na widok kobiecego palca u stopy... super! - dodała. - Mój paluch jako śmiertelna broń!

- Te kobiety, które się zakrywają, tylko wspierają i kuszą władzę -stwierdziła Azin wyzywająco.

Mahszid nic nie powiedziała, świdrując wzrokiem żelazną nogę stołu.

- A te, których znakiem rozpoznawczym są ognistoczerwone usta i flirty z panami doktorami - odparowała Manna z lodowatym wyrazem oczu - niby robią to wszystko dla dobra sprawy?

Azin zaczerwieniła się i nic nie odparła.

- Co myślicie o okaleczeniu narządów płciowych mężczyzn -zapytała chłodno Nasrina - tak, by ukrócić ich pragnienia seksualne? - Czytała właśnie książkę Nawal as-Sadawi o okrutnym traktowaniu kobiet w niektórych społecznościach muzułmańskich. Sadawi, z wykształcenia lekarka, starała się obszernie wyjaśnić potworne skutki obrzezania małych dziewczynek, które miało ograniczyć ich popęd seksualny. - Pracowałam nad tym tekstem w ramach mojego projektu translatorskiego - wyjaśniła Nasrina.

- Twojego projektu translatorskiego?

- Tak, nie pamięta pani? Powiedziałam ojcu, że pomagam Mahszid tłumaczyć muzułmańskie teksty na angielski.

- Myślałam, że to tylko wymówka, byś mogła tu przychodzić -zauważyłam.

- Tak było na początku, ale teraz postanowiłam poświęcać temu zajęciu przynajmniej trzy godziny tygodniowo, czasem więcej, dla dobra dodatkowych kłamstw. Osiągnęłam kompromis z własnym sumieniem - wyjaśniła Nasrina z uśmiechem. - Musicie wiedzieć, że sam ajatollah nie był wcale nowicjuszem w sprawach seksu -kontynuowała. - Tłumaczę jego magnum opus, Polityczne, filozoficzne, społeczne i religijne zasady ajatollaha Chomeiniego. Ma do powiedzenia nader ciekawe rzeczy.

- Ale przecież już to przetłumaczono - wtrąciła Manna. - Po co więc?

- Tak - przyznała Nasrina - pewne fragmenty są dostępne po angielsku, ale od kiedy zaczęto stroić sobie z tego dzieła żarty na imprezach, od kiedy nasze ambasady odkryły, że ludzie czytają je nie dla podbudowy moralnej, tylko dla prześmiewki, przekłady te stały się trudno dostępne. Zresztą moje tłumaczenie jest dokładne, dodaję odsyłacze i odnośniki do dzieł innych figur. Wiedziałyście, że jednym ze sposobów uleczenia zapędów seksualnych mężczyzn jest seks ze zwierzętami? No i jest jeszcze ten problem związany ze spółkowaniem z kurczakami. Rodzi się pytanie, czy mężczyzna, który miał stosunek z kurczakiem, może potem go zjeść. Dzięki naszemu przywódcy znamy odpowiedź. Brzmi ona nie- ani on sam, ani jego najbliższa rodzina i sąsiedzi z domu obok nie mogą spożywać mięsa tego kurczaka, ale sąsiad mieszkający dwa domy dalej spokojnie może ptaka jeść. Czy ojciec rzeczywiście wolałby, abym spędzała czas nad takimi tekstami niż nad Jane Austin czy Naboko-vem? - dodała z przekąsem.

Elokwentne uwagi Nasriny na temat dzieła ajatollaha Chomeiniego bynajmniej nas nie zaskoczyły. Nawiązywała do słynnego tekstu jego autorstwa, odpowiednika pracy doktorskiej, jaką muszą napisać wszyscy duchowni, którzy osiągnęli stopień ajatollaha, by odpowiedzieć na ewentualne pytania i dylematy uczniów. Przed nim wielu innych pisało w niemal identycznym stylu. Niepokojące było to, że ludzie, którzy nami rządzili, w rękach których spoczywał los nasz i naszej ojczyzny, traktowali te teksty zupełnie serio. Codziennie w państwowej stacji radia i telewizji ci strażnicy moralności i kultury wypowiadali podobne stwierdzenia i omawiali podobne kwestie, jakby to były najpoważniejsze tematy do analizowania i rozważania.

W środku tej uczonej dyskusji, podczas której Azin wybuchała głośnym śmiechem, a Mahszid coraz bardziej posępniała, naszych uszu dobiegł pisk opon i wiedziałam już, że to brat Sanaz odstawił siostrę. Cisza, trzaśniecie drzwiczek samochodu, dzwonek do drzwi i po kilku chwilach weszła Sanaz. Pierwsze, co wypowiedziała, to słowa przeprosin. Fakt, że się spóźniła i straciła poprzednie zajęcia najwyraźniej tak ją wytrącił z równowagi, że była bliska płaczu.

Próbowałam ją uspokoić, a Jaśmina poszła do kuchni po herbatę dla niej. Sanaz trzymała w dłoniach duże pudełko z ciastkami.

- Sanaz, po co to?

- Tydzień temu wypadała moja kolej ze słodyczami - powiedziała niepewnie - więc zamiast tego przyniosłam je dziś. - Była zgrzana, wzięłam więc od niej ciastka, a ona wyswobodziła się z czarnego płaszcza i chustki. Włosy miała mocno ściągnięte z tyłu gumką. Jej buzia wydała mi się naga i nieszczęśliwa.

W końcu zajęła swoje zwykle miejsce, obok Mitry, z dużą szklanką lodowatej wody w dłoni i herbatką na stole przed sobą, a my czekałyśmy w milczeniu na jej słowa. Azin spróbowała przerwać ciszę żartem.

- Myślałyśmy, że pojechałaś do Turcji na przyjęcie zaręczynowe i zapomniałaś nas zaprosić.

Sanaz wysiliła się na uśmiech i zamiast odpowiedzi napiła się łyczek wody. Sprawiała wrażenie, jakby chciała coś powiedzieć, a zarazem nie miała ochoty nic wyjawiać. W jej głosie były łzy, jeszcze zanim zabłysły w jej oczach.

To, co opowiedziała, nie było dla nas niczym nowym. Dwa tygodnie temu wybrała się z pięcioma koleżankami na dwa dni nad Morze Kaspijskie. Pierwszego dnia postanowiły odwiedzić narzeczonego jednej z nich w sąsiedniej willi. Sanaz podkreślała, że wszystkie były poprawnie ubrane, miały na sobie chusty i długie płaszcze. Cała grupa siedziała na dworze w ogrodzie, sześć dziewczyn i jeden chłopak. W domu nie było żadnych napojów wyskokowych, żadnych niepożądanych kaset ani kompaktów. Jakby chciała zasugerować, że gdyby takie przedmioty rzeczywiście się tam znajdowały, zasługiwaliby na to, co ich spotkało z rąk strażników rewolucji.

I wtedy pojawili się „oni", ludzie ze szwadronu do spraw obyczajowości, z karabinami; zaskoczyli ich, przesadzając niski murek. Twierdzili, że otrzymali raport o nielegalnych poczynaniach i w związku z tym chcą przeszukać dom i przyległy doń teren. Ponieważ nie mogli dopatrzyć się niczego złego w wyglądzie zgromadzonych, jeden ze strażników powiedział zjadliwie, że patrząc na nich, na tę ich zachodnią postawę...

- Co to jest zachodnia postawa? - weszła jej w słowo Nasrina. Sanaz spojrzała na nią i uśmiechnęła się.

- Spytam go, jak następnym razem na niego wpadnę.

W istocie jednak ich poszukiwania napojów alkoholowych, kaset i kompaktów skończyły się fiaskiem, ale mieli przecież nakaz rewizji i nie chcieli odchodzić z kwitkiem. Zabrali więc całą siódemkę do specjalnego aresztu za naruszenie zasad moralności. Tam mimo protestów dziewczyn zamknięto je w małej, mrocznej celi, którą pierwszej nocy dzieliły z kilkoma prostytutkami i narkomanką. Dwa czy trzy razy w ciągu nocy strażnicy więzienni wpadali do środka, budzili te, które się zdrzemnęły i obrzucali je wyzwiskami.

Trzymano je w tej celi czterdzieści osiem godzin. Mimo że wielokrotnie o to prosiły, nie pozwolono im zadzwonić do rodziców. Poza wyjściami do ubikacji o określonych porach, opuściły celę tylko dwukrotnie - pierwszy raz, kiedy zawieziono je do szpitala, gdzie lekarka ginekolog sprawdziła ich dziewictwo, każąc swoim studentkom obserwować całe badanie. Ponieważ jej opinia nie zadowoliła strażników, zabrali je na ponowną kontrolę do prywatnej kliniki.

Trzeciego dnia zaniepokojeni rodzice w Teheranie, nie wiedząc, gdzie się podziewają ich córki, zadzwonili do dozorcy wynajętej przez nie willi, który powiadomił ich, że być może zginęły w ostatnim wypadku drogowym. Rodzice natychmiast wyruszyli do ośrodka wczasowego w poszukiwaniu dzieci i w końcu udało im się je odnaleźć. Wtedy dziewczyny stanęły przed sądem doraźnym, zmuszono je do podpisania dokumentu, w którym przyznawały się do niepopełnionych win i wymierzono im po dwadzieścia batów.

Sanaz, która jest bardzo chuda, miała pod płaszczem koszulkę z krótkimi rękawkami. Strażnicy więzienni zauważyli żartem, że skoro ma na sobie dodatkowe ubranie, to może nie poczuć bólu i dodali kilka smagnięć od siebie. To fizyczne cierpienie było jej łatwiej znieść niż poniżające badanie dziewictwa i odrazę do samej siebie z powodu podpisania wymuszonego zeznania. W jakiś perwersyjny sposób kara fizyczna sprawiła jej satysfakcję, stanowiła wyrównanie za to, że dała się zmusić do tych innych upokorzeń.

Kiedy dziewczyny zostały w końcu zwolnione i wróciły z rodzicami do domu, Sanaz musiała stawić czoła kolejnej zniewadze -wyrzutom ze strony brata. Niby czego się spodziewali? - czepiał się rodziców. Jak mogli puścić na wycieczkę sześć krnąbrnych dziewczyn bez męskiego nadzoru? Czy zawsze muszą lekceważyć jego słowa, bo jest o kilka lat młodszy od swojej niepoważnej siostruni, która powinna już była wyjść za mąż? Choć rodzice współczuli Sanaz z powodu ostatnich przeżyć, musieli przyznać, że może rzeczywiście nie był to najlepszy pomysł, puszczać ją na wycieczkę nad morze; nie żeby jej nie ufali, ale sytuacja w kraju nie sprzyjała podobnie lekkomyślnym posunięciom.

- Na domiar złego jestem teraz wszystkiemu winna - zakończyła. - Zakazali mi prowadzić moje własne auto, a najmądrzejszy pod słońcem młodszy braciszek robi za moją przyzwoitkę.

Ta historia Sanaz wciąż staje mi przed oczami. Raz po raz wracam do niej myślami - nawet teraz - i staram się odtworzyć ją kadr po kadrze: płot ogrodu, sześć dziewczyn i jeden chłopak na werandzie, może opowiadają sobie dowcipy i śmieją się. I wtedy przychodzą „tamci". Pamiętam to zdarzenie równie wyraźnie, jak całą masę własnych przejść z moich irańskich czasów; pamiętam nawet te wypadki, o których ludzie mi pisali albo opowiadali po naszym wyjeździe. Dziwnym sposobem one też stały się moimi własnymi wspomnieniami.

Może dopiero teraz, z tej perspektywy mogę mówić o owych przeżyciach otwarcie i bez lęku, mogę starać się je zrozumieć i pokonać potworne poczucie własnej bezradności. W Iranie nasz stosunek do tych aktów brutalności i poniżenia, będących na porządku dziennym, cechował jakiś dziwny dystans. Tam rozmawialiśmy o nich tak, jakby nie dotyczyły nas; na podobieństwo pacjentów chorych na schizofrenię staraliśmy się nie zbliżać za bardzo do tego drugiego ja, bliskiego, a zarazem obcego.

W swoich wspomnieniach Pamięci, mów Nabokov opisuje akwarelę, która wisiała nad jego łóżkiem, kiedy był mały. To pejzaż przedstawiający wąską dróżkę, gubiącą się w gęstwinie leśnej. Matka przeczytała mu kiedyś bajkę o chłopczyku, który pewnego dnia zniknął w obrazie nad łóżkiem i takie właśnie życzenie Vladimir wypowiadał co wieczór w swojej modlitwie. Wyobrażając sobie naszą grupkę w moim salonie, musisz również zrozumieć przenikające nas pragnienie podobnie niebezpiecznego zniknięcia. Im bardziej zamykałyśmy się w naszym azylu, tym bardziej byłyśmy wyobcowane z naszego codziennego życia. Przemierzając ulice, pytałam samą siebie: czy to aby mój naród, moje rodzinne miasto, czy jestem tym, kim jestem?

Ani Humbert, ani ślepy cenzor nigdy nie zawłaszczają swoich ofiar, gdyż te nieodmiennie im się wymykają, jak twory wyobraźni, które zawsze wydają się być w zasięgu ręki, choć są nieosiągalne. W jakikolwiek sposób łamano by ofiary, nie uda się ich zmusić do uległości.

Myślałam o tym w pewien czwartek wieczorem, po zajęciach, kiedy przeglądałam dzienniki z nowymi wypracowaniami i wierszami dziewczyn, które mi tego dnia zostawiły. Na początku spotkań kółka poprosiłam, żeby każda z nich opisała mi, jak widzi samą siebie. Wtedy nie były jeszcze gotowe na to pytanie, ale co jakiś czas powracałam do niego i zadawałam je po raz kolejny. Teraz właśnie, siedząc z podwiniętymi nogami na kozetce, przeglądałam stertę kartek z ich ostatnimi odpowiedziami.

Jedną mam teraz przed sobą. To praca Sanaz, oddała mi ją niedługo po przygodzie z aresztowaniem nad morzem. Jest to prosty czarno-biały rysunek, przedstawiający nagą dziewczynę, której białe ciało tkwi w czarnej bańce. Kuli się w pozycji niemal płodowej, przyciskając do siebie zgięte kolano. Drugą nogę wyciągnęła za siebie. Jej długie, proste włosy spływają wzdłuż krzywizny pleców, twarzy jednak nie widzimy. Bańkę unosi olbrzymie ptaszysko o długich szponach. Mnie interesuje tu jeden szczegół, trudniejszy do wychwycenia niż bardziej oczywiste wyobrażenie postaci, bańki i dłoni dziewczyny, którą przebiła bańkę i kurczowo uchwyciła się szponu. Jej uległa nagość jest uzależniona od tego szponu, tymczasem ona sięga do niego ręką.

Ten rysunek natychmiast skojarzył mi się ze stwierdzeniem Na-bokova ze słynnego posłowia do Lolity, w którym opisuje on, jak to „pierwszy leciutki puls, zwiastujący nadejście »Lolity«" wstrząsnął nim pod koniec roku 1939 lub w początkach 1940, kiedy leżał powalony ciężkim atakiem bólów newralgicznych między żebrami. Wspomina, że „wstępny dreszcz inspiracji w ten czy inny sposób wywołała gazetowa wzmianka o małpie człekokształtnej z Jardin de Plantes, która to małpa po wielomiesięcznych namowach pewnego naukowca narysowała pierwszy na świecie szkic węglem sporządzony przez zwierzę: przedstawiał on kraty klatki nieszczęsnego stworzenia".

Te dwa obrazy, jeden skreślony słowem, drugi ołówkiem, odsłaniają straszną prawdę. Jej potworność sięga poza fakt, że w obu wypadkach dopuszczono się przemocy. Sięga poza pręty, obnażając bliską i zażyłą relację łączącą ofiarę z jej własnym prześladowcą. Kiedy je kontemplujemy, nasza uwaga skupia się na punkcie, w którym więzień dotyka krat, na niewidzialnym kontakcie między ciałem a zimnym metalem.

Większość pozostałych dziewczyn wyraziła swoje przemyślenia słowami. Manna widziała siebie jako mgłę, która przemieszcza się nad namacalnymi przedmiotami, przybierając ich kształt, ale nigdy nie przejmując ich fizycznej konkretności. Jaśmina określiła siebie jako wymysł. Nasrina w jednej z odpowiedzi przytoczyła definicję słowa „paradoks" z oksfordzkiego słownika języka angielskiego.

Prawie we wszystkich opisach powtarzało się podobne ujęcie -przedstawiały to, jak postrzegają siebie w kontekście zewnętrznej rzeczywistości, która uniemożliwiała im jasne i niezależne samo-określenie.                                                                                 ^

Manna napisała kiedyś o parze różowych skarpetek, za które została zganiona przez Muzułmańskie Stowarzyszenie Studentów. Kiedy poskarżyła się z tego powodu swojemu ulubionemu wykładowcy, zaczął żartować, że już przecież usidliła i złapała swojego mężczyznę, Nimę, i nie musi nosić różowych skarpetek, by jeszcze bardziej zawrócić mu w głowie.

Te studentki, podobnie jak i całe ich pokolenie, różniły się od mojej generacji pod jednym zasadniczym względem. My ubolewaliśmy nad stratą, nad pustką, jaka zapanowała w naszym życiu, kiedy skradziono nam przeszłość, robiąc z nas uchodźców we własnym kraju. Rzecz jednak w tym, że mieliśmy obraz przeszłości, do której mogliśmy porównywać czasy współczesne; mieliśmy wspomnienia i znaliśmy kształt tego, co nam odebrano. Natomiast moje dziewczyny wciąż mówiły o ukradkowych pocałunkach, o nieobej-rzanych filmach i o wietrze, którego nigdy nie czuły na skórze. Ich pokolenie nie miało przeszłości. Ich wspomnienia sprowadzały się do jakiegoś połowicznie tylko wysłowionego pragnienia, do czegoś, czego nigdy nie miały. Właśnie ten brak, to roztęsknienie za zwyczajnymi, z pozoru naturalnymi aspektami życia nadawały ich słowom pewną świetlistość bliską poezji.

Tak się zastanawiam, jak zareagowaliby ludzie siedzący obok mnie w tej kafejce w kraju, który nie jest Iranem, gdybym teraz, w tej oto chwili zagadnęła ich i zaczęła im opowiadać o życiu w Teheranie. Czy potępiliby oprawców, egzekucje i skrajne akty agresji? Myślę, że tak. Ale co z gwałceniem naszego zwykłego życia, choćby pragnienia wyjścia na ulicę w różowych skarpetkach?

Jakiś czas temu spytałam moje studentki, czy przypominają sobie scenę tańca z Zaproszenia na egzekucję: strażnik zaprasza Cyncyna-ta do walca. Zaczynają wirować i trafiają na korytarz. Na zakręcie wpadają na innego strażnika. „Zatoczywszy wokół niego krąg, popłynęli z powrotem i teraz, gdy znów znaleźli się w celi, Cyncynata ogarnął żal, że tak krótko trwał przyjacielski uścisk omdlenia". Ten ruch kołowy dominuje w całej powieści. Póki Cyncynat będzie akceptował atrapo wy świat, który narzucają mu więżący go prześladowcy, poty pozostanie ich więźniem i będzie poruszał się w obrębie wyznaczonych przez nich kręgów. Najgorsze przestępstwo, jakie popełniają aparatczyki totalitaryzmu polega na tym, że z podległych sobie obywateli, również ze swoich ofiar, przymusem robią współ-winowajców swoich zbrodni. Zmuszenie cię do tańca z własnym strażnikiem więziennym, do uczestnictwa we własnym ścięciu, to akt skrajnego okrucieństwa. Moje studentki widziały to na własne oczy w pokazowych procesach nadawanych w telewizji i same brały w nim udział zawsze, kiedy wychodziły na ulicę ubrane tak, jak kazano im się ubierać. Nie stały się częścią tłumu oglądającego egzekucje, ale też nie miały siły przeciwko nim zaprotestować.

Jedyny sposób, żeby wyrwać się z tego kręgu, żeby przerwać taniec z więziennym strażnikiem, to znaleźć jakiś sposób zachowania własnej indywidualności, tej unikalnej, nie dającej się opisać cechy, która odróżnia jednego człowieka od drugiego. Właśnie dlatego w ich świecie rytuały - puste rytuały - odgrywają tak istotną rolę. Nasi strażnicy nie różnili się zbytnio od katów Cyncynata. Wdzierali się we wszystkie prywatne sfery życia i usiłowali ułożyć każdy nasz ruch, zmusić nas do tego, byśmy stali się jednymi z nich, co samo w sobie było kolejną formą egzekucji.

Pod koniec powieści, kiedy Cyncynat prowadzony jest na szafot i kiedy kładzie głowę na pniu katowskim, przygotowując się do własnego ścięcia, powtarza magiczną mantrę: „Ja sam". To ciągłe przypominanie o swojej niepowtarzalności i te jego próby pisania, wyrażenia i stworzenia języka innego od żargonu narzucanego mu przez strażników więziennych, ratują go w ostatniej chwili, gdy bierze swoją głowę w ręce i odchodzi w stronę głosów, wzywających go z innego świata, podczas gdy szafot i cały fikcyjny świat wokoło, razem z jego katem, rozpadają się.

Część II

Gatsby

Z zakończenia Zaproszenia na... wynika, że egzekucja nie dobiegła końca i Cyncynat nie został ścięty, a więc nie mógł wziąć swojej głowy w ręce. Autorkę zawiodła najwidoczniej w tym miejscu pamięć (I.N.).

W tłumie na tełierańskim lotnisku stoi samotna młoda kobieta z plecakiem, dużą torbą przewieszoną przez ramię i popycha stopą ciężki wózek bagażowy. Wie, że mężczyzna, który od dwu lat jest jej mężem, oraz jej ojciec na pewno są gdzieś z walizkami. Stoi przy odprawie celnej ze łzami w oczach i rozpaczliwie szuka jakiejś życzliwej twarzy, kogoś, kogo mogłaby chwycić i powiedzieć: „Och, jaka jestem szczęśliwa, jak się cieszę, jak strasznie się cieszę, że wróciłam do kraju. Nareszcie, już na dobre". Ale nikt się nawet nie uśmiechnie. Ściany gmachu lotniska zagarnięto dla nieznanego widowiska - oblepiono je ogromnymi plakatami ajatollaha, spoglądającego w dół karcącym wzrokiem. Ich nastrój oddają czarne i krwistoczerwone hasła: ŚMIERĆ AMERYCE! OBALIĆ IMPERIALIZM I SYJONIZM! AMERYKA TO NASZ WRÓG NUMER JEDEN!

Na razie jeszcze nie dociera do niej, że kraj, który opuściła jako trzynastolatka siedemnaście lat wcześniej, nie jest już jej krajem, stoi sama, przepełniona emocjami, które trzepocą się niespokojnie na wszystkie strony, gotowa wybuchnąć przy najdrobniejszej prowokacji. Staram się jej nie dostrzegać, nie wpaść na nią, przejść obok niepostrzeżenie. Ale żadnym sposobem nie udaje mi się jej wyminąć.

To lotnisko, teherańskie lotnisko, zawsze wywołuje we mnie najgorsze uczucia. Kiedy po raz pierwszy je opuszczałam, było gościnnym, zaczarowanym miejscem z elegancką restauracją, w której w piątkowe wieczory organizowano dancingi, z kawiarnią z dużymi witrażowymi drzwiami na balkon. Jako dzieci staliśmy z bratem jak oniemiali przed tymi drzwiami i jedząc lody, próbowaliśmy policzyć wszystkie kolorowe szybki. Przyloty wiązały się dla mnie zawsze ze szczególną chwilą objawienia, kiedy dywan świateł pojawiający się nagle w dole sygnalizował nam, że jesteśmy na miejscu, że Teheran na nas czeka. Siedemnaście lat śniłam o tych światłach, tak kusząco przyzywających. Śniło mi się, że się w nich zanurzam i już nigdy więcej nie będę musiała wyjeżdżać.

To marzenie w końcu się ziściło. Byłam w kraju, ale nastrój na lotnisku nie tchnął bynajmniej życzliwością. Był posępny i trochę groźny, jak portrety surowego ajatollaha Chomeiniego i jego namaszczonego następcy, ajatollaha Montazeriego, porozwieszane na ścianach. Wyglądało to tak, jakby jakaś zła czarownica przefrunęła na miotle nad budynkiem lotniska i jednym zamaszystym ruchem zabrała restauracje, dzieci i ubrane na kolorowo kobiety z moich wspomnień. To uczucie potwierdziło się, gdy zauważyłam czujny niepokój w oczach matki i przyjaciół, którzy przyszli na lotnisko powitać nas w kraju.

Kiedy opuszczaliśmy punkt odprawy celnej, zatrzymał nas ponury młody mężczyzna - chciał mnie przeszukać.

- Już nas przeszukano - przypomniałam.

- Nie bagaż podręczny - stwierdził krótko.

Ale dlaczego? To mój kraj, chciałam powiedzieć, jak gdyby ten fakt powinien był chronić mnie przed podejrzeniem i kontrolą. Musiał mnie przeszukać pod kątem napojów alkoholowych. Zostałam odprowadzona na bok. Mój mąż Biżan obserwował mnie z niepokojem, nie wiedząc, kogo bardziej się obawiać, mrocznego strażnika czy mnie. Jego twarz wykrzywiła się w uśmiechu, który później stał mi się dobrze znany: porozumiewawczym, pojednawczym, cynicznym. Czyż można spierać się ze wściekłym psem? - ktoś spytał mnie później.

Najpierw wysypali wszystko z mojej torebki: szminkę, pióra i ołówki, mój dziennik i etui na okulary. Potem przypuścili atak na plecak, z którego wydobyli mój dyplom, akt ślubu, książki - Adę, Jews Without Money, Wielkiego Gatsby'ego... Strażnik wyjmował je z odrazą, jakby miał do czynienia z brudną bielizną. Ale ich nie skonfiskował -jeszcze nie wtedy. To nastąpiło trochę później.

W ciągu pierwszych lat życia za granicą - kiedy chodziłam do szkoły w Anglii i Szwajcarii i potem, gdy mieszkałam w Ameryce -próbowałam kształtować inne miejsca na podobieństwo swojego obrazu Iranu. Starałam się sprowadzać krajobraz do perskich konturów, przeniosłam się nawet na jeden semestr do małego college'u w stanie Nowy Meksyk, głównie dlatego, że przypominał mi ojczyznę. „Widzicie, Frank i Nancy, ten strumyk w szpalerze drzew, wijący się przez spękaną ziemię, jest zupełnie taki jak Iran. Zupełnie taki jak Iran, jak mój kraj". Największe wrażenie w Teheranie, opowiadałam każdemu, kto miał ochotę słuchać, wywierały na mnie te góry i ten suchy, a przecież szczodry klimat miasta, te drzewa i kwiaty, które rozkwitały i rozrastały się na wysuszonej glebie i zdawały się spijać światło słońca.

Kiedy ojciec trafił do więzienia, wróciłam do kraju i przez rok pozwolono mi tam zostać. Potem moje zachwiane poczucie bezpieczeństwa sprawiło, że nie namyślając się długo, wyszłam za mąż, jeszcze przed ukończeniem osiemnastu lat. Poślubiłam człowieka, którego najważniejsze referencje sprowadzały się w moich oczach do tego, że był inni niż my - oferował sposób życia, który w przeciwieństwie do naszego wydawał się praktyczny i nieskomplikowany; i był taki pewny siebie. Nie cenił książek („Problem z tobą i twoją rodziną polega na tym, że żyjecie bardziej w książkach niż w świecie rzeczywistym"), był chorobliwie zazdrosny - zazdrość stanowiła element jego wyobrażenia o sobie jako o mężczyźnie, który panuje nad swoim losem i swoją własnością - nastawiony na sukces („Kiedy dopracuję się własnego biura, mój fotel będzie wyższy od foteli dla gości, tak żebym ich zawsze onieśmielał") i podziwiał Franka Sinatrę. W dniu, w którym powiedziałam „tak", wiedziałam, że się z nim rozwiodę. Nie było końca moim autodestrukcyjnym instynktom i ryzyku, na jakie byłam gotowa wystawić własne życie.

Przenieśliśmy się do Norman w stanie Oklahoma, gdzie robił studia magisterskie z inżynierii na Uniwersytecie Oklahomy i sześć miesięcy wspólnego pożycia wystarczyło, bym uznała, że rozwiodę się z nim, kiedy tylko ojciec wyjdzie z więzienia. Na to trzeba było poczekać jeszcze trzy lata. Nie zgodził się na rozwód („Kobieta wchodzi do mężowskiego domu w sukni ślubnej i opuszcza go w całunie"). Nie docenił mnie. Chciał, żeby jego żona elegancko się ubierała, robiła manicure, odwiedzała co tydzień salon fryzjerski. Przeciwstawiłam mu się więc w ten sposób, że nosiłam spódnice do kostek i postrzępione dżinsy, miałam długie włosy i siadywałam na trawie w kampusie z amerykańskimi kolegami i koleżankami, gdy tymczasem jego kumple przechodzący obok zerkali na nas kątem oka.

Ojciec zdecydowanym głosem poparł rozwód i zagroził, że wystąpi do sądu o alimenty, które w myśl muzułmańskiego prawa są jedyną ochroną kobiety. W końcu mąż ustąpił, ale dopiero kiedy zgodziłam się nie wnosić sprawy o alimenty i oddać mu pieniądze z naszego wspólnego konta, auto i dywany. Wrócił do Iranu, podczas gdy ja zostałam w Norman jako jedyna cudzoziemka na anglistyce. Unikałam towarzystwa irańskich studentów, zwłaszcza chłopców, którzy mieli całą masę mylnych wyobrażeń na temat tego, jak łatwa jest młoda rozwódka.

Oto moje wspomnienia z Norman: czerwona ziemia i świetliki, śpiewy i demonstracje w Owalu, lektury Melville'a, Poego, Lenina i Mao Tse Tunga, zajęcia z Owidiusza i Szekspira w ciepłe wiosenne poranki z ulubionym wykładowcą o konserwatywnych sympatiach, zaś po południu spotkania z drugim wykładowcą, podczas których śpiewało się pieśni rewolucyjne. Wieczorami nowe filmy Bergmana, Felliniego, Godarda i Pasoliniego. Kiedy wspominam tamte dni, te nieprzystające do siebie obrazy i dźwięki mieszają się ze sobą i zlewają w mojej pamięci: Bergmanowskie smutne ujęcia kobiet stapiają się z kojącym głosem Davida, mojego radykalnego wykładowcy, który nucił, akompaniując sobie na gitarze:

Zarośnięci kaznodzieje wychodzą co noc Pouczają was, co złe jest, w czym dobra jest moc A gdy ich prosicie o kawałek chleba Słodko mówią wam: Nie trzeba, nie trzeba Do syta się najecie, gdy wezmą was do nieba Tu praca i posty, i tryb życia prosty

Tu dieta sianowa. Będziecie ucztować

W niebie, jak umrzecie.

Toż to kłamstwo przecież!

Rano urządzaliśmy demonstracje. Okupowaliśmy gmach administracji, śpiewaliśmy pieśni na trawniku przed Instytutem Anglistyki zwanym Południowym Owalem, przyglądaliśmy się, jak jakiś kontestator cwałuje nago przez trawnik w stronę budynku z czerwonej cegły, gdzie mieściła się biblioteka. W owych dniach protestów przeciw wojnie w Wietnamie uczestniczyłam w marszach, podczas gdy siedzący na trawie nieszczęśliwi studenci z Korpusu Szkoleniowego Oficerów Rezerwy starali się nas ignorować. Po marszach chodziłam na prywatki z moim prawdziwym ukochanym, dzięki któremu poznałam Nabokova, gdy dał mi Adę z dedykacją na stronie przedtytułowej: DlaAzar, mojej Ady, Ted.

Moja rodzina zawsze gardziła polityką i odnosiła się do niej z pewną niepokorną protekcjonalnością. Szczyciła się, że już osiemset lat temu - czternaście pokoleń, podkreślała z dumą mama - Na-fisowie słynęli ze swojego wkładu w literaturę i naukę. Mężczyźni nosili tytuł hakim, człowiek wiedzy, a później, w dwudziestym wieku, kobiety z Nafisich studiowały na uniwersytetach i nauczały, i to w czasach, gdy mało która Iranka miała odwagę opuścić dom rodzinny. Kiedy tata został prezydentem Teheranu, wśród krewnych zamiast radości zapanowała nieprzyjemna atmosfera. Młodsi bracia taty, wtedy jeszcze studenci, wyparli się go. Później, gdy wypadł z łask, rodzice tak jakoś naświetlili wypadki, że mnie i brata większą dumą zaczął napawać czas, jaki ojciec spędził w więzieniu niż okres jego prezydentury.

Przyłączyłam się do ruchu studentów irańskich trochę wbrew sobie. Wprawdzie uwięzienie ojca i lekkie sympatie nacjonalistyczne rodziny uczuliły mnie na problemy polityczne, ale miałam duszę rebeliantki raczej niż działaczki politycznej - choć w tamtych czasach te postawy zbytnio się od siebie nie różniły. Do ruchu przyciągnęło mnie między innymi to, że aktywni w nim chłopcy nie próbowali mnie napastować ani podrywać. Zamiast tego organizowali warsztaty dokształcające, na których czytaliśmy i omawialiśmy Pochodzenie rodziny, własność prywatną i państwo Engelsa oraz Osiemnasty brumaire'a Ludwika Bonaparte Marksa. W latach siedemdziesiątych panowały nastroje rewolucyjne, nie tylko wśród Irańczyków, ale również wśród amerykańskich i europejskich studentów. Przyświecał nam przykład Kuby, no i oczywiście Chin. Rewolucyjny żargon i romantyczna atmosfera były zaraźliwe, a irańscy studenci stanowili awangardę tej walki. Byli aktywni, a nawet agresywni, gotowi iść do więzienia za zajęcie konsulatu irańskiego w San Francisco.

Ugrupowanie studentów irańskich na Uniwersytecie Oklahomy stanowiło odłam Światowej Konfederacji Studentów Irańskich, mającej członków i oddziały w większości dużych miast Europy i Stanów Zjednoczonych. W Oklahomie odpowiadało za założenie w kampusie RSB, wojującego studenckiego odłamu Rewolucyjnej Partii Komunistycznej oraz za utworzenie Trzeciego Światowego Komitetu przeciw Imperializmowi, skupiającego radykalnych studentów różnych narodowości. Konfederacja, wzorująca się na centralizmie demokratycznym Lenina, wywierała silny wpływ na styl życia i zajęcia towarzyskie członków. Z czasem elementy bardziej wojujące i marksistowskie zdominowały ugrupowanie, wypierając lub izolując osoby o umiarkowanych i nacjonalistycznych skłonnościach. Jego członkowie zwykle paradowali w kurtkach i butach a la Che Guevara, a dziewczyny strzygły się krótko, rzadko robiły makijaż i nosiły maoistowskie kurtki i spodnie koloru khaki.

Nastał wtedy schizofreniczny okres w moim życiu, w którym usiłowałam jakoś pogodzić ze sobą rewolucyjne zapędy z najbardziej odpowiadającym mi trybem życia. Nigdy w pełni nie zintegrowałam się z ruchem. Podczas długich mityngów wypełnionych zaciekłymi sporami rywalizujących frakcji często pod różnymi pozorami wymykałam się z pokoju, a niekiedy, by uciec, zamykałam się w łazience. Uparłam się, że poza czasem spotkań będę nosić długie sukienki i mimo nalegań nie obcięłam włosów. Nigdy też nie zrezygnowałam ze zwyczaju czytania i z miłości do „kontrrewolucyjnych" autorów -T. S. Eliota, Austen, Plath, Nabokova, Fitzgeral-da - ale na mityngach wygłaszałam pełne pasji przemówienia, inspirując się sformułowaniami wychwyconymi z powieści i wierszy, tkałam słowami rewolucyjne brzmienie. Dławiąca mnie tęsknota za krajem przybierała postać namiętnych wystąpień. Oskarżałam w nich tyranów w Iranie i ich amerykańskich popleczników i choć czułam się wyobcowana z samego ruchu, który nigdy nie był tak naprawdę moim ruchem, znalazłam sobie ideologiczne ramy, w obrębie których mogłam usprawiedliwić swoją nieokiełznaną, pozaro-zumową pasję.

Jesienią 1977 roku miały miejsce dwa pamiętne wydarzenia: mój ślub we wrześniu i ostatnia, najdramatyczniejsza oficjalna wizyta szacha w Stanach Zjednoczonych w listopadzie. Biżana Naderiego poznałam dwa lata wcześniej na mityngu w Berkeley. Przewodził najbliższemu mi ideologicznie ugrupowaniu. Zakochałam się w nim z całkiem niewłaściwych powodów: to nie jego rewolucyjne przemówienia mnie ujęły, tylko pewność siebie i poglądy, sięgające poza histeryczność ruchu. Był lojalny, namiętnie oddany wszystkiemu, co przedsięwziął, czy miała to być rodzina, praca czy ruch, ale jego lojalność nigdy nie zaślepiła go na tyle, by nie widział, dokąd zmierza działalność ugrupowania. Tą postawą zasłużył sobie na mój podziw równie wielki wtedy, jak i później, kiedy nie poszedł za dyktatem irańskiej rewolucji.

Na tych licznych demonstracjach, w których uczestniczyłam, wznosząc hasła przeciw mieszaniu się Stanów Zjednoczonych w wewnętrzne sprawy Iranu, na mityngach protestacyjnych, na których spieraliśmy się do późna w nocy, myśląc, że rozmawiamy o Iranie, podczas gdy w rzeczywistości bardziej interesowały nas ostatnie wydarzenia w Chinach, obraz kraju, ojczyzny zajmował w mojej świadomości centralne miejsce. Był mój, w każdej chwili mogłam go przywołać i na podstawie tego mglistego wyobrażenia kształtować swój stosunek to świata.

W moim pojmowaniu ojczyzny kryły się niespójności czy wręcz zasadnicze sprzeczności. Z jednej strony istniał ten znany mi Iran, który napawał mnie nostalgią, miejsce związane z rodzicami, przyjaciółmi i letnimi nocami nad Morzem Kaspijskim. Jednak równie realny był ten inny, zrekonstruowany Iran, o którym rozprawialiśmy na jednym mityngu za drugim, spierając się o to, czego chcą irańskie masy. Kiedy w latach siedemdziesiątych ruch się zradykalizował, masy najwidoczniej chciały, żebyśmy nie podawali alkoholu na naszych świętach, nie tańczyli i nie słuchali „dekadenckiej" muzyki: dozwolony był tylko folk i pieśni rewolucyjne. Chciały, żeby dziewczyny nosiły krótkie włosy albo zaplatały warkocze. Chciały, żebyśmy wystrzegali się burżuazyjnego nawyku studiowania.

W miesiąc i kilka dni od naszego lądowania na lotnisku w Teheranie znalazłam się w Instytucie Anglistyki Uniwersytetu Teherańskiego. Kiedy tam przyszłam, omal nie wpadłam na młodego mężczyznę w szarym garniturze. Miał kręcone włosy i miły wygląd. Później okazało się, że też jest niedawno zatrudnionym pracownikiem świeżo przybyłym ze Stanów Zjednoczonych, i tak jak ja ma mnóstwo nowych, fascynujących pomysłów. Sekretarka, z której mimo jej korpulentnego piękna emanowała jakaś świątobliwość, uśmiechnęła się do mnie i poczłapała do gabinetu dyrektora instytutu. Po chwili wróciła i kiwnęła głową na znak, że szef czeka. Wchodząc, potknęłam się o drewniany próg oddzielający pokoje, tak że straciłam równowagę i o mały włos nie wylądowałam na biurku dyrektora.

Przywitał mnie rozbawiony uśmiech i zaproszenie, bym usiadła. Byłam już w tym gabinecie dwa tygodnie temu, ale wtedy rozmowę o pracę przeprowadzał ze mną inny dyrektor, wysoki, przyjazny mężczyzna, który wypytywał mnie o rozmaitych krewnych, wybitnych pisarzy i pracowników naukowych. Odczuwałam wdzięczność za to, że stara się mnie rozluźnić, ale jednocześnie zaniepokoiłam się, iż już przez resztę życia przyjdzie mi współzawodniczyć ze znamienitymi cieniami krewnych.

Ten nowy człowiek, doktor A, okazał się inny. Jego uśmiech był życzliwy, ale nie poufały. Raczej lustrujący. Zaprosił mnie co prawda do siebie na przyjęcie, na wieczór tego samego dnia, ale cały czas zachowywał się powściągliwie. Rozmawialiśmy o literaturze, nie o krewnych. Próbowałam mu wyjaśnić, dlaczego, pisząc pracę doktorską, całkowicie zmieniłam jej koncepcję.

- Widzi pan, panie doktorze - mówiłam - zamierzałam przeprowadzić analizę porównawczą literatury z lat dwudziestych i trzydziestych, proletariuszy i nieproletariuszy. Najlepszy był Fitz-gerald, to znaczy dla lat dwudziestych. - Wydało mu się to oczywiste. - Ale miałam trudności z wybraniem jakiegoś kontrapunktu do niego. Czy powinnam zdecydować się na Steinbecka, Farella, czy na Dos Passosa?

- Nie uważała pani, by którykolwiek z nich mógł się równać z Fitzgeraldem, czy tak?

- Tak, nie od strony literackiej.

- A jaką mamy tu inną stronę?

- W każdym razie wtedy właśnie natknęłam się na prawdziwych proletariuszy, a ich ducha najlepiej uchwycił Mikę Gold.

-Kto?

- Mikę Gold. Wydawał radykalne popularne pismo literackie „New Masses". Może pan mi wierzyć lub nie, ale w swoim czasie Gold był nie byle kim. Jako pierwszy w Stanach Zjednoczonych ukuł pojęcie sztuki proletariackiej. Nawet tacy pisarze jak Heming-way liczyli się z jego zdaniem. Hemingwaya nazwał pisarzem urzędniczym, a Thorntona Wildera - Emily Post kultury.

Cóż, koniec końców postanowiłam całkowicie wykluczyć Fitzgeralda. Zainteresował mnie Gold i to, dlaczego przejął pałeczkę - bo rzeczywiście ją przejął. W latach trzydziestych ludzie tacy jak Fitzgerald zostali zepchnięci na drugi plan przez nowy typ intelektualistów i chciałam poznać przyczyny tej przemiany. Poza tym sama byłam rewolucjonistką, pragnęłam pojąć pasję, która była motorem działania Mikę'a Golda i podobnych mu osób.

- Szukała pani pasji - spytał - i przeszła pani od Fitzgeralda do tego drugiego gościa?

Nasza dyskusja była interesująca i zdecydowałam się przyjąć zaproszenie na wieczorne przyjęcie.

Jak mnie poinformowano, ten wysoki, przyjazny dyrektor, którego spotkałam podczas pierwszej wizyty w instytucie, siedział teraz w więzieniu. Nikt nie wiedział, kiedy wyjdzie i czy w ogóle wyjdzie. Od czasu rewolucji wyrzucono już wielu nauczycieli akademickich i wkrótce podobny los miał spotkać innych. Tak właśnie sprawy się miały w tym pierwszym okresie rewolucji, gdy ja w całej naiwności i z uczuciami kompletnie nieprzystającymi do sytuacji, rozpoczynałam karierę wykładowcy jako najmłodszy i najnowszy członek kadry Instytutu Anglistyki na Wydziale Perskiego i Języków i Literatur Obcych Uniwersytetu Teherańskiego. Gdyby zaproponowano mi podobne stanowisko w Oxfordzie czy na Uniwersytecie Harvarda, nie czułabym się bardziej zaszczycona i onieśmielona.

Kiedy potknęłam się o próg gabinetu doktora A, przybrał on taki wyraz twarzy, z jakim przez lata witało mnie wiele innych, bardzo różnych od niego osób. Ta mina wyrażała zaskoczenie z domieszką wyrozumiałości. Zabawne dziecko, zdawała się mówić, którym trzeba pokierować i czasem pokazać mu, gdzie jest jego miejsce. W późniejszym okresie pojawił się inny wyraz twarzy -sfrustrowany, jakbym nie postępowała w myśl zawartej pierwotnie umowy: stałam się dzieckiem nieobliczalnym, niesfornym i nie sposób było utrzymać mnie w ryzach.

Wszystkie moje wspomnienia z tych pierwszych lat spędzonych w Iranie obracają się wokół Uniwersytetu Teherańskiego. Był to pępek wydarzeń, nieruchomy środek, z którym wiązała się cała działalność polityczno-społeczna. Kiedy w Stanach czytaliśmy czy słyszeliśmy o niepokojach w Iranie, Uniwersytet Teherański wydawał się sceną najważniejszych walk. To tu wszystkie ugrupowania ogłaszały swoje manifesty.

Nie było więc nic dziwnego w tym, że nowa islamska władza obrała sobie teren uniwersytetu na miejsce organizowanych co tydzień piątkowych modłów. Było to posunięcie tym bardziej znaczące, że cały czas, nawet po rewolucji, proislamscy studenci, zwłaszcza ci fanatyczni, stanowili na uniwersytecie mniejszość zdominowaną przez lewicowców i świeckie ugrupowania studenckie. Odnosiło się wrażenie, jakby frakcja islamska chciała tym gestem w dobitny sposób zamanifestować swoje zwycięstwo nad innymi grupami politycznymi: niczym zdobywcza armia rozlokowała się na najbardziej uświęconym odcinku okupowanych ziem, w samym sercu podbitego terytorium. Co tydzień jakiś prominentny mułła stawał na podium, by przemawiać do tysięcznego tłumu, który objął teren uniwersytetu w czasowe posiadanie, mężczyźni po jednej, kobiety po drugiej stronie. Trzymał w ręku karabin i wygłaszał kazanie tygodnia, w którym poruszał najpilniejsze kwestie polityczne dnia. Ale wydawało się, że sam teren buntuje się przeciwko tej okupacji.

Wyczuwałam wówczas, że różne ugrupowania polityczne walczą między sobą o przewagę, a areną ich rozgrywek jest przede wszystkim uniwersytet. Wtedy nie wiedziałam jeszcze, że i ja będę musiała stoczyć swój bój. W sumie dobrze się stało, iż nie zdawałam sobie sprawy z zagrożenia: ze swoją niewielką biblioteką przypominałam wysłannika z nieistniejącego kraju, który przybył z zapasem marzeń odzyskać tę ziemię i na powrót uczynić z niej swoją ojczyznę. Pośród oskarżeń o zdradę i zmian w ekipie rządzącej, pomieszanych teraz w mojej pamięci i nie osadzonych w żadnym konkretnym punkcie czasowym, przy każdej okazji obkładałam się książkami i notatkami i nadawałam kształt swoim zajęciom. W tym pierwszym semestrze przydzielono mi seminarium dla bardzo licznej grupy studentów zwane „Badaniami", na którym skupiliśmy się na Przygodach Hucka [Twaina, I.N. ] oraz ćwiczenia przekrojowe z literatury dwudziestego wieku.

Starałam się zachować pewną równowagę polityczną. Obok Wielkiego Gatsby 'ego i Pożegnania z bronią zamierzałam również omawiać dzieła Maksyma Gorkiego i Mikę'a Golda. Większość dni schodziła mi na przeszukiwaniu księgarenek, ciągnących się po drugiej stronie uniwersytetu wzdłuż alei przemianowanej dopiero co na ulicę Rewolucji. Tu mieściły się najważniejsze wydawnictwa i księgarnie Teheranu. Cóż to była za przyjemność, chodzić od jednej do drugiej i znajdować czasem sprzedawcę czy klienta, który odkrywał przed tobą nieoczekiwany klejnot albo zaskakiwał  cię  znajomością zapomnianego  angielskiego pisarza o nazwisku Henry Green.

W samym środku tych gorączkowych przygotowań do zajęć byłam ściągana na uniwersytet w sprawach niemających nic wspólnego z wykładami i książkami. Prawie co tydzień, a czasem nawet codziennie, odbywały się demonstracje lub mityngi, które przyciągały nas jak magnes, czyśmy tego chcieli, czy nie.

Jedno zwłaszcza wspomnienie snuje się wokół mnie samowolnie i niepostrzeżenie, kusząc mnie uwodzicielsko. Z kawą w jednej oraz piórem i notatnikiem w drugiej ręce szykowałam się, by iść na balkon i pracować nad programem zajęć. Zadzwonił telefon. Ze słuchawki dobiegł mnie wzburzony i naglący głos koleżanki. Chciała wiedzieć, czy słyszałam najnowsze wieści: ajatollah Taleqani, bardzo popularny, kontrowersyjny duchowny, jedna z najważniejszych postaci rewolucji, nie żyje. Był stosunkowo młody i radykalny i już pojawiły się plotki, że został zabity. Zaplanowano procesję żałobną, która miała ruszyć z Uniwersytetu Teherańskiego.

Nie pamiętam drogi od telefonu do bramy uniwersyteckiej, przy której znalazłam się prawie godzinę później. Wiem tylko, że na ulicach były korki. Wysiedliśmy z Biżanem z taksówki kilka przecznic od uczelni i ruszyliśmy dalej piechotą. Po chwili, nie wiedzieć czemu, przyspieszyliśmy kroku, jakby pchani jakąś niewidzialną siłą, i w końcu zaczęliśmy biec. Wokół uniwersytetu zebrały się tłumy żałobników, blokując ulice dojazdowe. Krążyły wieści, że doszło do starć między mudżahedinami, radykalną organizacją religijną, która uważała się za duchowo-politycznego spadkobiercę Taleąaniego, a członkami luźnej koalicji nazywanej hezbollahem, partią Allaha, złożonej głównie z fanatyków i bojówkarzy, zdecydowanych zaprowadzić prawa Boże na ziemi. Poszło o to, komu powinien przypaść w udziale zaszczyt niesienia ciała Taleąaniego. Wielu ludzi płakało, biło się w piersi i głowy i wołało: „Dziś jest dzień żałoby! Dziś Ta-leqani poszedł do nieba!".

Przez następne dwa dziesięciolecia ta sama pieśń rozbrzmiewała dla wielu innych osób, co świadczy o symbiozie, łączącej twórców rewolucji i śmierć. Wtedy po raz pierwszy doświadczyłam intensywnej, orgiastycznej przyjemności, jaką niosła ze sobą ta forma publicznej żałoby; tylko przy tej okazji ludzie bez skrępowania czy poczucia winy mieszali się ze sobą, ocierali o siebie ciałami i oddawali wspólnym emocjom. W powietrzu unosiła się atmosfera dzikiego, zaprawionego seksualnością szału. Później, kiedy zobaczyłam hasło Chomeiniego głoszące, że Islamska Republika żyje i trwa dzięki ceremoniom żałobnym, mogłam potwierdzić jego prawdziwość.

Tego dnia spotkałam wiele osób, pojawiały się i znikały jak w filmie animowanym. Czy to właśnie tam widziałam Faride? Należała to skrajnie radykalnego ugrupowania lewicowego -jakiś czas temu przedstawił nas sobie mój brat, który znał kilku jej towarzyszy i sądził, że Faride pomoże mi się zaaklimatyzować. Mignęła mi na moment, jak zawsze zajęta, szykująca się do ataku na coś lub na kogoś, mignęła i gdzieś przepadła.

Stałam w środku ludzkiego wirowiska, starając się wypatrzyć znajomą twarz. Na tych demonstracjach zawsze traciłam z oczu osoby, z którymi przyszłam. Teraz zgubiłam męża i przez jakiś czas szukałam go wzrokiem. Ciżba parła w moją stronę. Wołania dolatujące z różnych megafonów wydawały się odbijać w nich echem. Jak grzyby po deszczu wyrosły plakaty z Taleąanim: na murach, na drzwiach i oknach księgarenek, nawet na drzewach. Szeroka aleja, przy której stał uniwersytet, to zwężała się, to rozszerzała, dostosowując się do ruchów falującego tłumu i przez dłuższą chwilę szłam oszołomiona, kołysząc się w jego rytm. Potem stałam przy drzewie, biłam w nie pięściami i płakałam, płakałam tak rzewnie, jakby umarł najbliższy mi człowiek, zostawiając mnie samą jak palec na pastwę ogromnego świata.

Zanim we wrześniu 1979 roku rozpoczął się ten nowy semestr, większość czasu polowałam na książki, które postanowiłam włączyć do programu. Właśnie przeglądałam w jakiejś księgarence różne wydania Wielkiego Gatsby'ego i Pożegnania z bronią, kiedy podszedł do mnie jej właściciel.

- Jeśli pani jest nimi zainteresowana, lepiej zaraz je kupić - poradził mi, kiwając smutno głową.

Spojrzałam na niego ze współczuciem i jowialną pewnością siebie:

- Jest na nie zbyt duży popyt. Niby co oni mogą w tym wypadku zrobić?

Miał rację. Kilka miesięcy później bardzo trudno było znaleźć Fitzgeralda i Hemingwaya. Rząd nie mógł usunąć wszystkich książek ze sklepów, ale stopniowo pozamykał niektóre z najważniejszych księgarń obcojęzycznych i zablokował dystrybucję zagranicznych tytułów w Iranie.

W noc poprzedzającą moje pierwsze zajęcia bardzo się denerwowałam -jak dziecko podczas pierwszego dnia w szkole. Z niezwykłą starannością wybrałam ubranie, przejrzałam też swoją skromną bibliotekę. Większość książek zostawiłam w Stanach, u szwagierki, razem z zabytkowym lustrem, upominkiem od ojca. Planowałam przywieźć je później, nie przeczuwając, że nie pojawię się tam przez następnych jedenaście lat, a kiedy wreszcie pojechałam, okazało się, że szwagierka prawie wszystkie książki rozdała.

Tego pierwszego dnia ruszyłam na uniwersytet uzbrojona w starego, dobrego Gatsby'ego. Pojawiły się na nim pierwsze oznaki sfatygowania - im jakaś książka była droższa memu sercu, tym bardziej pobita i posiniaczona się stawała. W księgarniach można było jeszcze dostać Hucka, więc na wszelki wypadek kupiłam nowy egzemplarz. Po pewnym wahaniu zabrałam też ze sobą Adę, której nie włączyłam wprawdzie do programu, ale teraz dołożyłam ją dla większego poczucia bezpieczeństwa.

Uniwersytet zbudowano za panowania Rezy Szacha, w latach trzydziestych. Główne gmachy kampusu miały bardzo wysokie sklepienia, spoczywające na grubych, murowanych kolumnach. W zimie zawsze wiało tam trochę chłodem, a latem było wilgotno. W mojej pamięci budynki zyskały gargantuiczne rozmiary, jakich w rzeczywistości zapewne nie mają, ale te rozległe gmaszyska z lat trzydziestych tchnęły dziwną aurą. Wzniesiono je dla tłumów -człowiek nigdy nie czuł się w nich przytulnie.

Choć idąc do Instytutu Anglistyki, byłam nieobecna myślami, zwróciłam uwagę na różne stoiska rozstawione w dużym holu u stóp nieproporcjonalnie szerokich schodów. Na długich stołach - było ich ponad dziesięć - leżała literatura rozmaitych ugrupowań rewolucyjnych. Studenci stali przy nich w zbitych grupkach, rozmawiali i niekiedy kłócili się ze sobą, w każdej chwili gotowi bronić swojego terytorium. Nie było żadnych widocznych wrogów, ale w holu wyczuwało się atmosferę zagrożenia.

To były rozstrzygające dni w historii Iranu. Na wszystkich poziomach toczyła się walka o kształt przyszłej konstytucji i duszę nowej władzy. Większość ludzi, w tym ważni klerycy, opowiadała się za konstytucją świecką. Tworzyły się potężne ugrupowania opozycyjne - zarówno laickie, jak i religijne - żeby protestować przeciwko autokratycznym tendencjom w obrębie ekipy rządzącej. Do najsilniejszych z nich zaliczały się Partia Republikańska Muzułmańskiego Ludu ajatollaha Szariat-Madariego oraz Narodowy Front Demokratyczny złożony ze świeckich postępowców, którzy przewodzili walce o utrzymanie demokratycznych praw, w tym praw kobiet i wolności prasy. W tamtym okresie cieszyli się oni dużą popularnością i w dwunastą rocznicę śmierci nacjonalistycznego bohatera Mosaddeka ściągnęli około miliona osób do wioski Ahmadabad, gdzie był pochowany. Prowadzili zażartą kampanię na rzecz powołania zgromadzenia konstytucyjnego. Zamknięcie najpoczytniejszej i najbardziej postępowej gazety „Ajan-degan" [Ludzie przyszłości, I.N.] wywołało serię gwałtownych

demonstracji, podczas których demonstrantów zaatakowali popierani przez władzę bojówkarze. Ci pałkarze na motocyklach, powiewający czarnymi flagami i transparentami, byli w tamtych czasach normalnym widokiem. Czasami jechał jeszcze przed nimi duchowny, zasiadający w kuloodpornym mercedesie. Mimo tych złowieszczych znaków, komunistyczna Partia Tude oraz marksistowska Organizacja Fedainów [Ludowych, I.N.] wspierały radykalnych reakcjonistów przeciwko, jak to określały, liberałom i cały czas wywierały presję na premiera Bazargana, którego podejrzewały o sympatie proamerykańskie.

Zorganizowaną opozycję powitano brutalną przemocą. „Ludzie w drewniakach i turbanach dają wam szansę", ostrzegał Chomeini. „Po każdej rewolucji kilka tysięcy zepsutych elementów jest zabijanych w publicznych egzekucjach a potem palonych, i po sprawie. Nie wolno im publikować gazet". Powołując się na przykład rewolucji październikowej i nawiązując do faktu, że państwo w dalszym ciągu kontroluje prasę, ciągnął: „Zamkniemy wszystkie partie z wyjątkiem tej jednej, czy tych kilku, które będą postępowały właściwie (...), wszyscy się pomyliliśmy. Sądziliśmy, że mamy do czynienia z ludźmi. Okazało się jednak, że to nieprawda. Mamy do czynienia z dzikimi zwierzętami. Nie będziemy ich dłużej tolerować".

Teraz, gdy relacjonuję wydarzenia z tamtych lat, jestem zdumiona, jak bardzo skupiłam się wówczas na swojej pracy. To, jak zostanę przyjęta przez studentów, napawało mnie równym niepokojem, jak wrzenie polityczne.

Pierwsze zajęcia prowadziłam w podłużnej sali z oknami po jednej stronie. Była pełna, gdy weszłam, ale ledwie usiadłam za biurkiem, zdenerwowanie mnie opuściło. Studenci zachowywali się nadzwyczaj cicho. Przydźwigałam ze sobą całą stertą książek i odbitek ksero, eklektyczną mieszaninę tych pisarzy rewolucyjnych, których dzieła były dostępne po persku oraz „zwolenników elitary-zmu", takich jak Fitzgerald, Faulkner i Woolf.

Zajęcia poszły mi całkiem nieźle, a z następnymi radziłam sobie coraz lepiej. Byłam pełna entuzjazmu, naiwna i idealistyczna, no i kochałam swoje książki. Intrygowaliśmy studentów, ja i doktor K, ten młody człowiek z kręconymi włosami, na którego wpadłam przy biurze doktora A. Stanowiliśmy osobliwy narybek w czasach, gdy większość studentów robiła, co mogła, by wyrzucić wykładowców - wszyscy byli „antyrewolucyjni", przy czym pojęcie to miało bardzo szeroki zakres znaczeń, od współpracy z poprzednim reżimem po posługiwanie się na zajęciach nieprzyzwoitym językiem.

Tamtego pierwszego dnia spytałam studentów, co ich zdaniem literatura powinna osiągnąć, po co w ogóle zawracać sobie głowę i czytać beletrystykę. Dość dziwne pytanie jak na początek, ale dzięki temu przykułam ich uwagę. Wyjaśniłam im, że w tym semestrze będziemy czytać i omawiać wielu różnych autorów, których jednak łączy jedna wspólna cecha - wywrotowość. Niektórzy z nich, jak Górki czy Gold, otwarcie przejawiali w swoich dążeniach politycznych wywrotowe tendencje, inni, jak Fitzgerald i Mark Twain, byli, moim zdaniem, bardziej wywrotowi, choć w mniej oczywisty sposób. Zapowiedziałam, że wrócimy jeszcze do tego pojęcia, gdyż rozumiem je nieco odmiennie od znaczenia podanego w słowniku. Napisałam na tablicy jedno z moich ulubionych zdań niemieckiego myśliciela Theodora Adorna: „Najwyższa forma moralności polega na tym, by we własnym domu nie czuć się jak u siebie w domu". Wyjaśniłam, że największe twory wyobraźni ludzkiej mają właśnie sprawić, by człowiek we własnym domu poczuł się obco. Najlepsza literatura zawsze zmuszała nas do podawania w wątpliwość tego, co dotychczas wydawało się oczywiste. Kwestionowała tradycje i oczekiwania, gdy sprawiały wrażenie zbyt skostniałych. Powiedziałam studentom, że chciałabym, by podczas lektury zadawali sobie pytanie, w jaki sposób te dzieła ich niepokoją, w jaki sposób sprawiają, że robi im się trochę nieswojo, że zaczynają rozglądać się bacznie wokoło i, niczym Alicja w Krainie Czarów, patrzeć na świat innymi oczami.

W owym czasie dzieliło się studentów i kadrę główne według ich przynależności politycznej. Stopniowo zaczęłam łączyć nazwiska z twarzami i nauczyłam się w nich czytać, poznawać, kto trzyma z kim przeciw komu i kto do którego ugrupowania należy. Trochę to przerażające, jak te obrazy pojawiają się znikąd, niczym twarze umarłych, którzy wrócili do życia, by wypełnić jakieś niewykonane zadanie.

Widzę pana Bahriego w środkowym rzędzie, bawi się piórem, ma spuszczoną głowę, pisze. Czy notuje sobie moje słowa, zastanawiam się, czy tylko udaje? Co jakiś czas podnosi głowę i wpatruje się we mnie uporczywie, jakby próbował rozwiązać łamigłówkę, a potem znów pochyla się i pisze dalej. W drugim rzędzie przy oknie zajął miejsce mężczyzna, którego twarz dobrze pamiętam. Skrzyżował ręce na piersiach i słucha mnie nieufnie, chłonie każde słowo, nie tyle dlatego, by chciał czy musiał się uczyć, tylko dlatego, że z sobie tylko wiadomych powodów postanowił nic nie przegapić. Dam mu na nazwisko Nijazi.

Moi najradykalniejsi studenci siedzą w ostatnim rzędzie, z sardonicznymi uśmiechami na twarzach. Jedną z nich wyraźnie pamiętam, twarz Mahtab. Dziewczyna jest skrępowana, patrzy prosto na tablicę, boleśnie świadoma osób siedzących po obu jej stronach. Ma ciemną karnację, prostą buzię, która wydaje się po dziecięcemu pulchna oraz potulne, smutne oczy. Jak się później dowiedziałam, pochodziła z Abadanu, ośrodka naftowego na południu Iranu.

No i oczywiście są jeszcze Zarrin i jej przyjaciółka Wida. Zwróciłam na nie uwagę tamtego pierwszego dnia, bo różniły się od reszty grupy tak bardzo, jakby nie miały prawa być na tych zajęciach, czy w ogóle przebywać na terenie uniwersytetu. Nie pasowały do żadnej z kategorii, na jakie tak wyraźnie dzielili się wtedy studenci. Na przykład część chłopców nosiła lewicowe wąsy, zakrywające górną wargę, dla odróżnienia od muzułmanów, którzy wycinali sobie cienką jak brzytwa linię między górną wargą a wąsem. Niektórzy muzułmanie zapuszczali też brody czy przynajmniej taki szczeciniasty zarościk, jaki mogli osiągnąć. Lewicowe kobiety ubierały się w kolory khaki i ciemne zielenie, obszerne koszule wyrzucone na luźne spodnie, zaś muzułmanki - chusty na głowę bądź czadory. Między tymi dwoma niezmiennymi nurtami plasowali się studenci apolityczni, których mechanicznie piętnowano mianem monarchistów. Ale nawet prawdziwi monarchiści nie odstawali od reszty tak bardzo jak Zarrin i Wida.

Zarrin miała jasną, delikatną cerę, oczy barwy płynnego miodu i jasnobrązowe włosy, które zbierała za uszami. Siedziały z Widą na samym końcu pierwszego rzędu przy drzwiach. Obie się uśmiechały. Wydawało się to ciut nietaktowne z ich strony, że tak sobie tam siedzą i wyglądają tak pastelowo i pogodnie. Ich powierzchowność zdumiała nawet mnie, która zdążyłam się już wyrzec wszelkich rewolucyjnych zakusów.

Wida była poważniejsza, bardziej konwencjonalnie akademicka, ale z Zarrin zawsze istniało niebezpieczeństwo jakiegoś odsko-ku, utraty kontroli. W przeciwieństwie do wielu innych studentów nie przyjęły postawy defensywnej z powodu swojego nierewolu-cyjnego nastawienia, nie czuły też najwyraźniej potrzeby usprawiedliwiania się. W tamtych tygodniach studenci odwoływali zajęcia przy byle prowokacji. Prawie każdy dzień przynosił nowe debaty, nowe wydarzenia i w samym środku tego całego rozgardiaszu Zarrin i jej przyjaciółka bardziej z rozmysłu niż z poczucia obowiązku uczęszczały na wszystkie zajęcia - zawsze świeże, schludne i nieskalane.

Pamiętam, jak któregoś dnia moi lewicowi studenci odwołali zajęcia w ramach protestu przeciw zamordowaniu trzech rewolucjonistów i właśnie schodziłam po schodach, kiedy dogoniły mnie Zarrin i Wida. Na poprzednim seminarium wspomniałam studentom, że mogą mieć trudności ze znalezieniem niektórych książek, jakie zadałam im do przeczytania. Chciały mi powiedzieć o księgarni z największym wyborem angielskich tytułów w Teheranie i skwapliwie dodały, że są tam jeszcze egzemplarze Wielkiego Gatsby'ego i Herzoga.

Gatsby'ego już przeczytały. Czy inne książki Fitzgeralda są podobne? Rozmawiałyśmy dalej o Fitzgerałdzie, schodząc po szerokich schodach i mijając rozmaite stoły z politycznym towarem wyłożonym na sprzedaż oraz sporą grupę pod oblepioną gazetami ścianą. Wyszłyśmy na rozpalony asfalt i usiadłyśmy na ławce nad strużką płynącą przez kampus. Dzieliłyśmy się myślami jak dzieci zajadające upragnione, skradzione czereśnie. Czułam się bardzo młodo i rozmawiając, śmiałam się razem z nimi. Potem poszłyśmy własnymi drogami. Nigdy nie zbliżyłyśmy się do siebie bardziej niż wtedy.

„Kryminalistów nie należy stawiać przed sądem. Sądzenie kryminalistów jest sprzeczne z prawami człowieka. Zgodnie z prawami człowieka powinniśmy ich byli zabić zaraz na początku, gdy tylko się okazało, że są kryminalistami", oświadczył ajatollah Chomeini w odpowiedzi na głosy protestu międzynarodowych organizacji praw człowieka przeciwko fali egzekucji, jaka przewaliła się przez kraj w okresie porewolucyjnym. „Krytykują nas, bo wykonujemy wyroki śmierci na bestiach". Radosny nastrój świętowania i swobody, jaki zapanował po obaleniu szacha, już wkrótce ustąpił miejsca obawie i trwodze, gdy reżim nie przestawał tracić i mordować „antyrewolu-cjonistów" i gdy zawitała nowa bojówkarska sprawiedliwość, wprowadzana przez samorodne zbrojne bandy, terroryzujące ulice.

IMIĘ I NAZWISKO: Omid Qarib

PŁEĆ: mężczyzna

DATA ZATRZYMANIA: 9 czerwca 1980 r.

MIEJSCE ZATRZYMANIA: Teheran

MIEJSCE UWIĘZIENIA: Więzienie Qasr w Teheranie

ZARZUTY: Zokcydentalizowanie, wychowanie w zeuropeizowanej rodzinie; zbyt długi pobyt w Europie na studiach; palenie papierosów marki Winston; wykazywanie tendencji lewackich.

WYROK: trzy lata więzienia; śmierć

INFORMACJE DOT. ROZPRAWY: Sąd nad oskarżonym odbył się za zamkniętymi drzwiami. Aresztowano go, kiedy władze przechwyciły jego list do znajomego we Francji. W 1980 r. skazany na trzy lata więzienia. Dnia 2 lutego 1982 r., w okresie gdy Omid Qa-rib odsiadywał wyrok, jego rodzice dowiedzieli się, że został stracony. Okoliczności egzekucji pozostają nieznane.

INFORMACJE DODATKOWE:

DATA EGZEKUCJI: 31 stycznia 1982 r.

MIEJSCE EGZEKUCJI: Teheran

ŹRÓDŁO: Biuletyn informacyjny Amnesty International z lipca 1982 roku, rocznik XII, numer 7.

W tamtych dniach wszyscy byliśmy przechodniami na zatłoczonych ulicach teherańskiej metropolii, którzy mijają się z twarzami ukrytymi w kołnierzach i troszczą tylko o własne sprawy. Odczuwałam pewną obcość w stosunku do większości swoich studentów. Kiedy w Stanach skandowaliśmy śmierć temu czy tamtemu, pojmowaliśmy tę śmierć bardziej symbolicznie, abstrakcyjnie, jakby nieprawdopodo-bieństwo naszych haseł zachęcało nas do tym gorliwszego upierania się przy nich. Ale w Teheranie w 1979 roku te slogany urzeczywistniały się z makabryczną precyzją. Czułam się bezradna: spełniały się wszystkie marzenia i hasła i nie było przed nimi ucieczki.

W połowie października mijały już prawie trzy tygodnie od początku roku akademickiego i powoli oswajałam się z nieregularnym rytmem moich uczelnianych dni. Rzadko się zdarzało, by ustalonego porządku zajęć nie przerwała czyjaś śmierć czy zabójstwo. Na uniwersytecie wciąż odbywały się wiece i demonstracje, organizowane z rozmaitych powodów i prawie co tydzień pod byle pretekstem bojkotowano lub odwoływano zajęcia. Jedynym sposobem, w jaki mogłam nadać życiu rytm i rym, było czytanie książek i szlifowanie planu moich pomieszanych czasowo zajęć, które w tym całym rozgardiaszu odbywały się o dziwo dość regularnie i gromadziły większość studentów.

W pewien łagodny październikowy dzień próbowałam przedrzeć się przez ciżbę, która zgromadziła się przed naszym gmachem wokół znanej lewicującej profesor z Instytutu Historii. Pod wpływem nagłego impulsu przystanęłam i ja, ciekawa, co pani profesor ma do powiedzenia. Niewiele zapamiętałam z jej wypowiedzi, ale któraś część mojego mózgu wychwyciła z niej coś niecoś i ukryła w bezpiecznym zakątku. Profesor mówiła zebranym, że w imię niepodległości jest gotowa nosić hedżab. Zamierzała się zakrywać, żeby walczyć z amerykańskim imperializmem, żeby im pokazać, że... No właśnie, że co?

Pospieszyłam schodami w górę do sali konferencyjnej Instytutu Anglistyki, gdzie byłam umówiona z jednym ze studentów, panem Bahrim. Łączyły nas oficjalne stosunki, przez co tak się przyzwyczaiłam nazywać go po nazwisku i myśleć o nim w ten sposób, że zupełnie zapomniałam jego imienia. Zresztą nieważne. W jakiś pośredni sposób mogą za to być ważne jego jasna cera i ciemne włosy, to uparte milczenie, które utrzymywało się nawet wtedy, gdy mówił, oraz jego wieczny chyba, krzywy uśmieszek. Ten uśmieszek zabarwiał każdą jego wypowiedź, stwarzając wrażenie, że to, czego nie powiedział, co tak ostentacyjnie ukrył i do czego swoich słuchaczy nie dopuścił, daje mu nad nimi przewagę.

Pan Bahri napisał jedną z najlepszych prac zaliczeniowych na temat Przygód Hucka, jaką kiedykolwiek czytałam i od tamtej pory tak długo, jak długo pracowałam na Uniwersytecie Teherańskim, pojawiał się jakoś obok mnie lub za mną na wszystkich tych niespokojnych mityngach. Stał się dosłownie moim cieniem, rzucając na mnie ciężar swojego krzywego milczenia.

Chciał mnie poinformować, że podobały mu się moje zajęcia i że „oni" pochwalają moje metody nauczania. Kiedy ostatnio zadałam studentom zbyt dużo do przeczytania, chcieli w pierwszym odruchu zbojkotować seminarium, ale potem rozważyli sprawę staranniej i odrzucili ten pomysł w głosowaniu. Pan Bahri przyszedł mnie poprosić lub pouczyć, żebym wprowadziła więcej materiału rewolucyjnego, żebym omawiała więcej pisarzy rewolucyjnych. Wywiązała się między nami stymulująca dyskusja na temat implikacji znaczeniowych takich słów jak literatura, radykalny, burżuazyjny i rewolucyjny, która, jak sobie przypominam, była bardzo namiętna i wciągająca, choć pod względem merytorycznym nie osiągnęliśmy zbyt wiele w tak prostej kwestii jak definicje. Przez cały czas tej dość zażartej dysputy staliśmy oboje przy końcu długiego stołu obstawionego pustymi krzesłami.

Po rozmowie byłam tak podekscytowana, że wyciągnęłam do niego rękę w geście dobrej woli i przyjaźni. Na to on powoli, z roz-mysłem, w milczeniu schował obie ręce za plecami, jakby chciał je usunąć z kręgu choćby tylko potencjalnego uścisku dłoni. Byłam zbyt zaskoczona, zbyt nieobyta z tymi nowymi rewolucyjnymi manierami, by bezboleśnie przyjąć ten gest. Pożaliłam się potem innemu wykładowcy, który przypomniał mi z drwiącym uśmiechem, że żaden muzułmanin nie dotknie, czy przynajmniej nie powinien dotknąć kobiety, która jest dla niego namahram - czyli nie jest jego żoną, matką bądź siostrą. Spojrzał na mnie z niedowierzaniem i spytał: „Naprawdę nie wiedziałaś o tym?".

Na charakter moich doświadczeń w Iranie, zwłaszcza moich doświadczeń pedagogicznych, równie silnie wpłynął sposób, w jaki emocjonalnie i fizycznie odczułam ten chybiony uścisk dłoni, jak i to pierwsze zbliżenie i żar naszej naiwnej, podnieconej rozmowy. Obraz krzywego uśmiechu mojego studenta pozostał, jasny, choć zamazany, podczas gdy sala, ściany, krzesła i długi stół konferencyjny pokryły się grubą warstwą tego, co w literaturze pięknej zwykło się nazywać kurzem.

Pierwszych kilka tygodni zajęć upłynęło w szale zebrań. Mieliśmy zebrania instytutu, zebrania wydziału i zebrania ze studentami; chodziliśmy na zebrania zorganizowane w celu wyrażenia poparcia dla kobiet, robotników, wojujących Kurdów i mniejszości turkmeń-skich. Zawarłam wtedy przymierza i przyjaźnie z dyrektorem naszego instytutu, moją wybitną radykalną koleżanką Faride i innymi osobami z instytutów psychologii, germanistyki i językoznawstwa. Chodziliśmy wspólnie do naszej ulubionej restauracyjki w pobliżu uniwersytetu, gdzie jedliśmy obiad i opowiadaliśmy sobie najświeższe wiadomości i dowcipy. Już wtedy nasz beztroski nastrój wydawał się trochę nie na miejscu, ale jeszcze nie pożegnaliśmy się z nadzieją.

Podczas tych obiadów bardzo wiele czasu spędzaliśmy na żartach, dowcipkując z jednego z wykładowców albo bawiąc się razem z nim - bał się, że straci posadę, gdyż studenci muzułmańscy grozili mu wyrzuceniem za „obsceniczny" język na zajęciach. W rzeczywistości jednak uwielbiał zamartwiać się o siebie. Niedawno rozwiódł się z żoną i teraz musiał utrzymywać ją oraz opłacać swój dom i basen. Opowiadał nam o tym basenie w nieskończoność. Z jakiegoś powodu przyrównywał się, nietrafnie zresztą, do Gatsby'ego i nazywał siebie Małym Wielkim Gatsbym. Jedynym podobieństwem między nimi, jakiego mogłam się dopatrzyć, był ów basen. Z taką próżnością odbierał wszystkie wielkie dzieła wyobraźni ludzkiej. Jak się potem okazało, nie wyrzucono go. Utrzymał się na uniwersytecie dłużej od nas wszystkich i z czasem stał się nietolerancyj-ny wobec swoich najbystrzej szych studentów, o czym przekonałam się po latach, kiedy dwoje z nich, Nima i Manna, zapłaciło wysoką cenę za podważanie jego opinii. O ile wiem, wciąż wykłada i co roku przerabia z nowymi studentami stary materiał. Niewiele się zmieniło, tyle tylko, że znalazł sobie nową, znacznie młodszą żonę.

Między tymi obiadami zachodziliśmy do Klubu Filmowego, który jeszcze wtedy nie został zamknięty, i oglądaliśmy filmy Mela Brooksa i Antonioniego, a stamtąd szliśmy na wystawy i wciąż wierzyliśmy, że Chomeinowskie tłumy nie mogą zwyciężyć, że to jeszcze nie koniec wojny. Doktor A zabrał nas na wystawę fotograficzną ze zdjęciami protestów i demonstracji z czasów szacha. Idąc przed nami, wskazywał palcem rozmaite zdjęcia z pierwszego roku [zamieszek, I.N.] i mówił: „Proszę bardzo, ilu mułłów widzicie na tej demonstracji, ilu tych ...synów wyległo wtedy na ulice i wznosiło okrzyki za Islamską Republiką?". W kraju tymczasem spiskowano, dokonywano zamachów, niekiedy przy zastosowaniu nowatorskiej metody w postaci ataków samobójczych. Wypierano zwolenników sekularyzmu i liberałów, zaś patetyczne przemówienia ajatollaha Chomeiniego wymierzone w Wielkiego Szatana i jego rodzimych agentów z każdym dniem stawały się coraz bardziej jadowite.

To zadziwiające, jak wszystko może się zrutynizować. Nie zauważałam chyba, jakie nieprzewidywalne i zabiegane stało się życie, wbrew wszelkiej potrzebie stabilności. Po jakimś czasie swój rytm znalazła nawet rewolucja: ta przemoc, te egzekucje, publiczne przyznawanie się do niepopełnionych przestępstw, sędziowie, którzy z najświętszym spokojem mówili o amputowaniu ręki czy nóg złodzieja i o zabijaniu więźniów politycznych, bo teraz nie było dla nich wszystkich miejsca w zakładach karnych. Któregoś dnia natknęłam się w telewizji na scenę rozgrywającą się między matką a synem. Obejrzałam ją jak zahipnotyzowana. Chłopak należał do jednej z organizacji marksistowskich. Matka mówiła mu, że zasłużył na śmierć, bo zdradził rewolucję i wiarę, a on przyznał jej rację. Siedzieli we dwoje na podium, na którym z wyjątkiem ich dwu krzeseł nie było chyba nic. Siedzieli naprzeciw siebie i rozmawiali tak, jak mogliby rozmawiać o przygotowaniach do jego ślubu. Tylko że właśnie jakby nigdy nic uznali zgodnie, że popełnione przez niego przestępstwa są tak potworne, iż jedynym sposobem odkupienia ich i uratowania honoru rodziny jest śmierć.

Rankami z Przygodami Hucka pod pachą chodziłam szerokimi, pokrytymi liśćmi ulicami na uniwersytet. W miarę jak zbliżałam się do kampusu, rosła ilość i brutalność graffiti na ścianach. Nie było ani jednego napisu, w którym protestowano by przeciw zabójstwom - prawie zawsze sumiennie żądano więcej krwi. W tej atmosferze grozy ja, podobnie jak i inni, zajmowałam się własnymi sprawami. Tylko w nocy i w moim dzienniku rosnąca desperacja i koszmary wychodziły ze mnie bez zahamowań.

Kiedy tak kartkuję swój dziennik w czarnej plastikowej oprawie z notatkami robionymi różnokolorowym atramentem, znajduję tę rozpacz, która nigdy nie przedarła się na powierzchnię mojego życia. W tym diariuszu zarejestrowałam wypadki śmierci, o których mało się mówiło, choć zdominowały one gazety i telewizję.

Pewnej nocy poszłam do kuchni po szklankę wody i zobaczyłam w telewizji pobitą i posiniaczoną twarz byłego szefa Ministerstwa Bezpieczeństwa Narodowego i Wywiadu, które budziło postrach [za czasów szacha, I.N.], generała znanego ze swojego okrucieństwa. Wraz z grupą innych wysokich urzędników uczestniczył w opracowaniu i przeprowadzeniu planu aresztowania mojego ojca. Musiała to być powtórka ze sceny jego samooskarżenia, bo zginął kilka miesięcy wcześniej. Do dziś pamiętam, jak podczas pobytu ojca w więzieniu mama przeklinała tego generała i jego współspiskowców. I oto miałam go teraz przed sobą, stał w cywilnym ubraniu i błagał o przebaczenie sędziów, których bestialstwo nawet jemu nie mieściło się w głowie. W jego wyrazie twarzy nie było nic z człowieka. Sprawiał wrażenie, jakby został zmuszony do wyrzeczenia się swojego byłego ja i wraz z nim zrzekł się swojego miejsca u boku innych ludzi. W jakiś dziwny sposób czułam się z nim powiązana, jakby kompletna utrata jego godności uchybiła również mnie. Ileż to razy marzyłam o zemszczeniu się na nim! Czy tak miały się spełniać marzenia?

Po kolejnej turze egzekucji dzienniki rządowe opublikowały zdjęcia jego i kilku innych osób. Ukazały się one również w brukowcu o żółtawych stronach, wykładanym przez handlarzy ulicznych obok czasopism poświęconych sekretom zdrowia i urody. Kupiłam jedno z tych kąśliwych piśmideł - chciałam wszystko zapamiętać. Twarze tych ludzi, mimo okropności ich ostatnich chwil życia, siłą rzeczy przybrały spokojną obojętność śmierci. Za to ile bezradności i beznadziei wywołały te straszne, wyciszone oblicza w nas, ocalałych?

W ciągu następnych miesięcy i lat przeżywaliśmy z Biżanem co jakiś czas szok, widząc w telewizji pokazowe procesy naszych dawnych towarzyszy ze Stanów. Gorliwie potępiali swoje minione czyny, swoich starych kolegów z ruchu, swoje stare ja i zeznawali, że istotnie są wrogami islamu. Oglądaliśmy te sceny w milczeniu. Bi-żan był spokojniejszy ode mnie i rzadko kiedy okazywał przy tych okazjach emocje. Siedział zwykle na kanapie z oczami wbitymi w ekran i ani drgnął, podczas gdy ja wierciłam się, wstawałam, żeby przynieść szklankę wody albo zmienić miejsce. Czułam, że muszę się czegoś trzymać i wciskałam się głębiej w fotel. Gdy się odwracałam, by spojrzeć na męża, napotykałam jego spokojny wyraz twarzy; czasem wzbierał we mnie cichy żal do niego. Jak mógł być taki opanowany? Kiedyś przeniosłam się i usiadłam na podłodze przy jego kanapie. Chyba nigdy nie czułam się tak kompletnie samotna. Po kilku minutach położył mi dłoń na ramieniu.

Odwróciłam głowę i spytałam go:

- Czy kiedykolwiek myślałeś, że może nas to spotkać?

- Nie - odparł - ale powinienem był. Po tym, jak wszyscy przyłożyliśmy się do stworzenia tego bałaganu, nie byliśmy wcale skazani na Islamską Republikę.

I w pewnym sensie miał rację. Był taki bardzo krótki okres między wyjazdem szacha 16 stycznia 1979 roku a powrotem do Iranu Chomeiniego 1 lutego, kiedy urząd premiera piastował jeden z przywódców nacjonalistycznych, doktor Szapur Bachtiar. Należy go chyba uznać za najbardziej demokratycznego i dalekowzrocznego spośród ówczesnych liderów opozycji, którzy zamiast się do niego przyłączyć, zaczęli go zwalczać i stanęli u boku Chomeiniego. Zaraz po objęciu urzędu Bachtiar rozwiązał irańską tajną policję i uwolnił więźniów politycznych. Odrzucając Bachtiara i pomagając zastąpić dynastię Pahlawich znacznie bardziej reakcyjnym i despotycznym reżimem, zarówno naród irański, jak i elity intelektualne dopuściły się w najlepszym wypadku poważnego błędu w ocenie sytuacji. Pamiętam, że w tamtych dniach Biżan był osamotniony w swoim poparciu dla Bachtiara, podczas gdy wszyscy inni, łącznie ze mną, domagali się tylko jednego, zniszczenia starego porządku, nie zastanawiając się wiele nad możliwymi konsekwencjami.

Któregoś dnia, otworzywszy poranną gazetę, zobaczyłam twarze Alego, Faramarza* i innych kolegów z naszego ruchu studenckiego. Natychmiast zorientowałam się, że ich zabito. W odróżnieniu od podobizn generałów, te fotografie nie zostały zrobione po egzekucji. Pochodziły sprzed lat, z paszportów i legitymacji studenckich. Na tych zdradliwie niewinnych zdjęciach uśmiechali się, przybrawszy fotogeniczne pozy. Wydarłam te strony i przez wiele miesięcy ukrywałam je w szafie ściennej, wpychałam dla usztywnienia w czubki butów i wyjmowałam prawie codziennie, żeby popatrzeć na te twarze widziane ostatnim razem w innym kraju, który teraz ukazywał mi się tylko w snach.                           .                     , .            .,

Pan Bahri, z początku powściągliwy i nieskory do odzywania się na zajęciach, zaczął po naszym spotkaniu czynić wnikliwe spostrzeżenia. Mówił powoli, jakby formułował swoje myśli w trakcie ich wypowiadania i robił przerwy między poszczególnymi wyrazami i zdaniami. Czasami przypominał mi dziecko, które stawia pierwsze kroczki, badając ostrożnie grunt i odkrywając w sobie nieznane możliwości. Coraz bardziej wciągał się też wtedy w politykę. Był aktywnym członkiem ugrupowania studenckiego wspieranego przez rząd - Muzułmańskiego Stowarzyszenia Studentów - i z każdym tygodniem częściej widywałam go na korytarzach, jak toczy spory. Jego ruchy stały się energiczne, a z oczu promieniała świadomość celu i determinacja.

Kiedy go lepiej poznałam, zauważyłam, że nie taki z niego aro-gant, jak zrazu sądziłam. Albo może przywykłam do tej jego szczególnej arogancji, zuchwałej pewności siebie człowieka z natury płochliwego i pełnego rezerwy, który odkrył absolutystyczną ostoję o nazwie islam. Jego buta brała się właśnie z uporu, z nowo znalezionego umocnienia w wierze. Niekiedy umiał być bardzo delikatny, zaś mówiąc, unikał wzroku rozmówczyni - nie tylko dlatego, że muzułmanin nie powinien patrzeć kobiecie w oczy, ale również dlatego, że był na to zbyt nieśmiały. To ta mieszanina arogancji i nieśmiałości mnie zaintrygowała.

Kiedy ze sobą rozmawialiśmy, zachowywaliśmy się zawsze tak, jakbyśmy uczestniczyli w jakiejś prywatnej konferencji. Prawie nigdy nie byliśmy jednego zdania, ale zdawało nam się, że koniecznie powinniśmy roztrząsać dzielące nas różnice i przekonywać się nawzajem o słuszności swojego stanowiska. Im bardziej ja stawałam się nieistotna, tym bardziej on zyskiwał na sile i powoli, niepostrzeżenie nasze role się odwróciły. Nie był agitatorem - nie wygłaszał świetnych, pełnych pasji przemówień - ale piął się w górę z uporem, cierpliwością i oddaniem. Gdy mnie wyrzucano z uniwersytetu, on pełnił już funkcję przewodniczącego Muzułmańskiego Stowarzyszenia Studentów.

Kiedy radykalni studenci odwoływali zajęcia, jako jeden z nielicznych mimo wszystko na nie przychodził, wyraźnie nie aprobując ich decyzji. Na tych wykreślonych seminariach rozmawialiśmy zazwyczaj o rozmaitych wydarzeniach, rozgrywających się na uniwersytecie lub o aktualnych sprawach politycznych. Ostrożnie starał się wyjaśnić mi, czym jest islam polityczny, na co ja gasiłam jego zapędy, bo właśnie islamu jako bytu politycznego nie trawiłam. Opowiedziałam mu o swojej babce, która była najbardziej pobożnym wyznawcą islamu, jakiego znałam, nawet bardziej pobożnym niż pan, panie Bahri, a mimo to babcia unika polityki. Jest oburzona, że jej hedżab, który postrzega jako symbol swojego świętego związku z Bogiem, stał się obecnie narzędziem w ręku władzy, co czyni z kobiet, które się zakrywają, polityczne znaki i symbole. Wobec czego jest pan lojalny, panie Bahri, wobec islamu czy wobec państwa?

Nie mogę powiedzieć, bym nie lubiła pana Bahriego, mimo to ciągle obwiniałam go i obciążałam odpowiedzialnością za wszystko, co szło nie tak. Niepokoił go Hemingway, nie miał jednoznacznie wyrobionego zdania o Fitzgeraldzie, uwielbiał Twaina i uważał, że nam przydałby się taki narodowy pisarz jak on. Co do mnie, to lubiłam i ceniłam Twaina, ale uważałam, że wszyscy pisarze są narodowi i nie istnieje coś takiego, jak Pisarz Narodowy.

Nie przypominam sobie, co robiłam ani gdzie byłam w tę sobotę, kiedy po raz pierwszy usłyszałam, że jakaś zbieranina studentów zajęła ambasadę amerykańską. Dziwne, ale zapamiętałam tylko jedno, że było tego dnia słonecznie i ciepło. Tak naprawdę sens tej wiadomości dotarł do mnie dopiero nazajutrz, kiedy syn Chomeiniego Ah-mad zapewnił o poparciu ojca dla studentów i wygłosił zaczepne oświadczenie: „Jeżeli nie wydadzą nam tych kryminalistów - mówił, mając na myśli szacha i Bachtiara - posuniemy się tak daleko, jak to będzie konieczne". Dwa dni później, 6 listopada, premier Ba-zargan, którego coraz agresywniej atakowali religijni twardogłowi i lewica, zarzucając mu zbytni liberalizm i prozachodnią postawę, podał się do dymisji.

Wkrótce mury ambasady pokryły się nowymi hasłami: AMERYKA NIC NAM NIE MOŻE ZROBIĆ! TO NIE JEST WALKA MIĘDZY USA A IRANEM, TO WALKA MIĘDZY ISLAMEM A BLUŹNIERSTWEM. IM WIĘCEJ UMIERAMY, TYM BARDZIEJ UROŚNIEMY W SIŁĘ. Na chodniku rozstawiono namiot i wypełniono go antyamerykańskimi broszurami propagandowymi, obnażającymi zbrodnie Stanów na całym świecie i głoszącymi konieczność eksportowania naszej rewolucji. Na uniwersytecie panował nastrój radości zmieszanej z trwogą. Niektórzy moi studenci, między innymi Bahri i Nijazi, zniknęli - zapewne udzielali się na pierwszej linii tej nowej walki. W miejsce regularnych zajęć przyszły napięte dyskusje i podniecone szepty.

Zarówno organizacje religijne, jak i lewicowe, zwłaszcza ugrupowania mudżahedinów i marksistowskich fedainów, poparły wzięcie zakładników. Pamiętam jedną taką zażartą dyskusję, podczas której student wyśmiewany jako liberał powtarzał, po co brać ich jako zakładników? Czyżbyśmy jeszcze ich nie wykopali? A inny student nierozumnie rozumował, że nie, jeszcze nie, że wpływ Ameryki w dalszym ciągu wszędzie się utrzymuje. Że nie będziemy wolni, póki nie zostanie zamknięta rozgłośnia Głos Ameryki.

W tym czasie zdążyła się też zmienić nazwa ambasady amerykańskiej, którą teraz określano jako „szpiegowskie gniazdo". Na pytanie taksówkarzy o cel jazdy odpowiadało się, proszę zawieźć nas do szpiegowskiego gniazda. Codziennie dowożono z prowincji i wiosek pełne autobusy ludzi, którzy nie wiedzieli nawet, gdzie leży Ameryka i czasami myśleli, że rzeczywiście jadą do Stanów. Dostawali jedzenie i pieniądze i mogli zatrzymać się dłużej przed szpiegowskim gniazdem, żartować i piknikować sobie tam z rodzinami - w zamian za co mieli demonstrować, krzyczeć „Śmierć Ameryce" i od czasu do czasu palić amerykańską flagę.

Trzej mężczyźni siedzą półkolem i rozprawiają o czymś z ożywieniem, podczas gdy nieopodal dwie kobiety w czarnych czado-rach z trójką czy czwórką kręcących się koło nich brzdąców robią kanapki i podają je rozmawiającym. Jakiś festiwal? Piknik? Muzułmański Woodstock? Jeżeli zbliżysz się trochę do tej grupki, usłyszysz rozmowę. Po akcencie można poznać, że pochodzą z prowincji Isfahan. Jeden z mężczyzn słyszał, że Amerykanie tysiącami przechodzą na islam i że Jimmy Carter ma niezłego pietra. „Powinien mieć pietra - odpowiada drugi, gryząc kanapkę. - Podobno amerykańska policja konfiskuje wszystkie portrety imania". Prawda miesza się z najdzikszymi pogłoskami - o złym traktowaniu szacha przez jego byłych zachodnich sprzymierzeńców, o mogącej lada chwila nastąpić islamskiej rewolucji w Stanach. Czy Stany przekażą szacha?

Nieco dalej usłyszysz ostrzejsze i bardziej pourywane kadencje. „Ale to nie centralizm demokratyczny... tyrania religii... wieloletni sprzymierzeńcy..." i słowo wypowiadane częściej niż jakiekolwiek inne: liberałowie. To rozprawia z ożywieniem czterech czy pięciu studentów, każdy z książkami i pamfletami pod pachą. Poznaję jednego z moich lewicowych słuchaczy, on też mnie zauważa, uśmiecha się i podchodzi do mnie.

- Witam panią, pani doktor. Widzę, że się pani do nas przyłączyła.

- Co znaczy „do nas"? - pytam.

- Do mas, do prawdziwego ludu - odpowiada całkiem poważnie.

- Przecież to nie jest wasza demonstracja - zauważam.

- Tu się pani doktor myli. Musimy być tutaj codziennie - dodaje - żeby podsycać ogień, żeby uniemożliwić liberałom wejście z nimi w jakikolwiek układ.

Przerywa nam głośnik. „Ani wschodni, ani zachodni, chcemy republiki islamskiej!", „Ameryka nic nam nie może zrobić!", „Będziemy walczyć, będziemy ginąć, nie pójdziemy na żadną ugodę!".

Nigdy nie mogłam pogodzić się z tym nastrojem radosnego świętowania, z wesołą arogancją, jaka panowała wśród ciżby zebranej przed ambasadą. Już dwie ulice dalej rzeczywistość wyglądała zupełnie inaczej. Czasami odnosiłam wrażenie, że rząd funkcjonuje we własnym odrębnym wszechświecie - zorganizował ogromny cyrk, prezentował wielki numer, podczas gdy ludzie żyli swoim życiem.

Prawda była taka, że z Ameryki, miejsca, które znałam i w którym mieszkałam tyle lat, Islamska Republika uczyniła nagle Niby-landię. Ameryka mojej przeszłości szybko zamazywała mi się pamięci, zagłuszana przez wrzaskliwość nowych definicji. Wtedy właśnie Iran zaczął ulegać mitowi Ameryki. Nawet ci, którzy pragnęli jej śmierci, mieli obsesję na jej punkcie. Ameryka stała się jednocześnie i krajem Szatana, i Rajem Utraconym. Rozpalono w ludziach skrytą ciekawość z nią związaną, skutkiem czego ci, którzy wzięli zakładników, sami przeistoczyli się z czasem w jej zakładników.

W moim dzienniku z 1980 roku widnieje zdawkowa notka: „Gatsby od Jeffa". Jeff był amerykańskim reporterem z Nowego Jorku, z którym przez kilka miesięcy łaziłam po teherańskich ulicach. Wtedy nie rozumiałam, dlaczego tak się uzależniłam od tych przechadzek. Niektórzy ludzie, kiedy są zestresowani, sięgają po alkohol, ja sięgnęłam po Jeffa. Koniecznie musiałam opisać to wszystko, co widziałam w ostatnich miesiącach, zrelacjonować minione wydarzenia tej drugiej części świata, którą opuściłam, jak mi się wydawało na zawsze. Zaczęłam pisywać listy do amerykańskich przyjaciół, przedstawiając im szczegółowo i dokładnie życie w Iranie, tylko że większości nigdy nie wysłałam.

Było oczywiste, że Jeffowi dokucza samotność i mimo obsesyjnej miłości do swojej pracy, za którą zdobył wielkie uznanie, odczuwał potrzebę wymiany myśli z kimś, kto zna jego język i z kim łączą go podobne wspomnienia. Ku swojemu zaskoczeniu odkryłam, że mam ten sam kłopot. Dopiero co wróciłam do kraju, nareszcie mogłam rozmawiać w ojczystej mowie i co? - pragnęłam pogadać z kimś, kto mówi po angielsku, najlepiej z nowojorskim akcentem, z kimś inteligentnym, dla kogo ma wartość Gatsby, kto lubi lody Haagan-Dazs i kto zna Lower East Side Mikę'a Golda.

Od jakiegoś czasu nękały mnie koszmary nocne i niekiedy budziłam się, krzycząc, głównie dlatego, że miałam wrażenie, iż już nigdy nie będę mogła wyjechać z kraju. Moje obawy zasadzały się po części na faktach, gdyż za pierwszym i drugim razem, kiedy próbowałam opuścić Iran, odmówiono mi na lotnisku prawa wyjazdu, a raz nawet odwieziono pod strażą do siedziby głównej Sądu Rewolucyjnego. W końcu przez jedenaście lat nie byłam poza Iranem; nawet kiedy miałam już pewność, że zezwolą mi na wyjazd, nie byłam w stanie zrobić tak prostej rzeczy, jak pójście do biura paszportowego i wypełnienie wniosku o paszport. Czułam się bezsilna i sparaliżowana.

Sztuka nie jest już snobistyczna ani tchórzliwa. Uczy chłopów obsługi traktorów, daje pieśni młodym żołnierzom, projektuje materiały na ubrania robotnic fabrycznych, pisze burleski do teatrów zakładowych, wypełnia setkę innych pożytecznych zadań. Sztuka jest równie pożyteczna jak chleb.

To przydługie stwierdzenie zaczerpnięte z eseju Mikę'a Golda To-ward Proletarian Art (Ku sztuce proletariackiej) ukazało się w 1929 roku na łamach czasopisma „New Masses". W swoim czasie artykuł ten wzbudził ogromne zainteresowanie i stał się zalążkiem nowego terminu w opracowaniach literatury amerykańskiej: pisarz proletariacki. Fakt, że tekst wywarł taki wpływ i że został potraktowany poważnie przez poważnych autorów, był oznaką zmieniających się czasów. Wielki Gatsby wyszedł w 1925 roku, a Czuła jest noc -w 1934. W okresie dzielącym opublikowanie obu tych wielkich książek w Stanach Zjednoczonych i w Europie miało miejsce wiele wydarzeń, dzięki którym wzrosło na jakiś czas oddziaływanie Golda, zaś Fitzgerald stracił na znaczeniu, odchodząc niemal całkowicie w cień na arenie społeczno-literackiej. Były to lata wielkiego kryzysu, narastającej groźby faszyzmu oraz nasilającego się wpływu sowieckiego marksizmu.

Zanim przeszłam do Wielkiego Gatsby'ego, omówiliśmy na zajęciach wybrane opowiadania i nowele Maksyma Gorkiego i Mikę'a Golda. W tamtym czasie Górki cieszył się dużą popularnością -wiele jego opowiadań oraz powieść Matka były dostępne po persku, zatem i starzy, i młodzi rewolucjoniści powszechnie go czytali. W tym świetle Gatsby wydawał się dziwnie nieważny, stanowił osobliwy wybór lekturowy na uniwersytecie, na którym niemal cała studenteria płonęła rewolucyjnym zapałem. Teraz, oceniając to z perspektywy czasu, widzę, że Gatsby był właściwym wyborem. Dopiero później uświadomiłam sobie, że wartości, kształtujące tę powieść, są dokładnym przeciwieństwem wartości przyświecających irańskiej rewolucji. Jak na ironię w miarę upływu lat triumfowały właśnie wartości charakterystyczne dla Gatsby 'ego, ale w tamtych czasach nie zdawaliśmy sobie jeszcze sprawy z tego, jak dalece zdradziliśmy własne marzenia.

Zaczęliśmy czytać Gatsby'ego w listopadzie, ale skończyliśmy go dopiero w styczniu, bo ustawicznie coś nas wybijało z rytmu. Było to trochę ryzykowne z mojej strony brać na warsztat taką książkę w czasie, gdy pewne tytuły zakazano jako moralnie szkodliwe. Większość rewolucyjnych ugrupowań popierała pogląd rządu w kwestii swobód obywatelskich, które określała pogardliwie mianem „burżujskich" i „dekadenckich". Dzięki temu nowej elicie rządzącej poszło łatwiej z przeforsowaniem niektórych z najbardziej reakcyjnych praw, sięgających tak daleko, że zakazywały pewnych gestów oraz wyrażania uczuć, w tym okazywania miłości. Zanim jeszcze nowy rząd opracował nową konstytucję czy powołał parlament, zniósł ustawę o ochronie małżeństwa. Zakazał baletu i tańca, a balerinom powiedział, że mogą wybierać między aktorstwem a śpiewaniem. Później zabronił kobietom śpiewu, gdyż żeński głos, podobnie jak i włosy, był prowokujący seksualnie i należało go ukrywać.

Wybierając Gatsby'ego, nie kierowałam się ówczesnym klimatem politycznym, tylko faktem, że to wielka powieść. Poproszono mnie, żebym poprowadziła cykl zajęć z dwudziestowiecznej literatury pięknej, więc włączenie do lektur jakiegoś dzieła ze względu na jego walor artystyczny wydało mi się jak najbardziej zasadne. Poza tym dzięki tej książce studenci mogli zerknąć na tamten inny świat, który teraz niknął nam w dali, zacierany jakimś krzykliwym potępieniem. Czy nieszczęśliwa miłość Gatsby'ego do pięknej i wiarołomnej Daisy Fay wzbudzi w moich studentach takie samo współczucie, jak w Nicku? Wielokrotnie sięgałam do Gatsby'ego i za każdym razem czytałam go z zachłannym zdumieniem. Nie mogłam się doczekać, kiedy podzielę się ze studentami tą książką, ale powstrzymywało mnie dziwne wrażenie, że tak naprawdę wcale nie chcę się nią z nikim dzielić.

Studenci byli trochę zaskoczeni Gatsbym. Historia idealistycznego gościa zakochanego po uszy w tej pięknej, bogatej dziewczynie, która okazuje się nielojalna, nie mogła usatysfakcjonować osób, dla których poświęcenie sprowadzało się do takich słów jak masy, rewolucja i islam. Namiętność i zdrada były dla nich uczuciami politycznymi, a miłość czymś bardzo odległym od porywów serca Jaya Gatsby'ego do pani Buchananowej. Cudzołóstwo w Teheranie stanowiło jedno z bardzo wielu przestępstw i prawo nakazywało stosowną karę: kamienowanie.

Powiedziałam im, że utwór zalicza się do klasyki amerykańskiej, że pod wieloma względami jest ucieleśnieniem amerykańskiej powieści. Istnieli też inni konkurenci do tego miana: Przygody Hucka, Moby Dick czyli biały wieloryb, Szkarłatna litera. Niektórzy, uzasadniając to wyróżnienie, powołują się na temat poruszony w książce - American dream, czyli amerykańskie marzenie. My, mieszkańcy starożytnych krajów, mamy naszą przeszłość - to zresztą nasza obsesja. Natomiast oni, Amerykanie, mają marzenie i to obietnice przyszłości wzbudzają w nich nostalgiczną tęsknotę.

Powiedziałam im, że choć powieść poświęcona jest konkretnie Gatsby'emu i amerykańskiemu snowi, autor pragnął, by wykraczała poza czas i miejsce swojej akcji. Przeczytałam im ulubiony fragment Fitzgeralda z przedmowy Conrada do Murzyna z załogi „Narcyza" o tym, jak artysta „przemawia do naszej zdolności zachwytu i podziwu, do wyczucia tajemnicy otaczającej nasze życie, do naszego poczucia litości i piękna i bólu (...) i do subtelnego, ale niezwyciężonego przeświadczenia o solidarności, która zespala w jedno samotność nieprzeliczonych serc ludzkich, do wspólnoty w marzeniach, radości, troskach, dążeniach, złudzeniach, nadziei, lęku, która wiąże człowieka z człowiekiem, która łączy całą ludzkość - umarłych z żywymi a żywych z jeszcze nie narodzonymi".

Starałam się wyjaśnić studentom, że Mikę Gold i F. Scott Fitzge-rald poruszyli ten sam temat, temat marzeń, a konkretniej amerykańskiego marzenia. To, o czym Gold w przeszłości tylko śnił, spełniło się w tym dalekim kraju, noszącym teraz obco brzmiącą nazwę Islamska Republika Iranu. „Stare ideały muszą umrzeć (...)", napisał. „Ciśnijmy wszystko, czym jesteśmy, do kotła Rewolucji. Albowiem z naszej śmierci zrodzi się wielka chwała". Takie zdania mogły równie dobrze ukazać się w dowolnej gazecie Iranu. Rewolucja, jakiej pragnął Gold, była marksistowska, zaś nasza - islamska, ale obie miały wiele cech wspólnych, gdyż były jednocześnie i ideologiczne, i totalitarne. Jak się okazało, islamska rewolucja bardziej zaszkodziła islamowi, wykorzystując go jako narzędzie ucisku, niż mogłaby zaszkodzić jakakolwiek obca siła.

- Nie tropcie jakiegoś wielkiego wątku - mówiłam studentom -jakiejś idei, tak jakby to było coś odrębnego od opowiadanej historii. Myśl czy myśli w niej zawarte muszą się wam objawić same, przez doświadczanie i przeżywanie powieści, a nie jako jakiś oddzielny, dodany do niej element. Wybierzmy którąś scenę, by to zilustrować. Przejdźcie proszę na stronę 125. Pamiętacie, Gatsby po raz pierwszy odwiedza dom Daisy i Toma Buchananów. Panie Bah-ri, może pan przeczytać tych kilka linijek, zaczynających się od słów: „Kto chce (...)".

„-Kto chce jechać do miasta? - uparcie pytała Daisy. Oczy Gatsby'ego pobiegły ku niej. - Och! - krzyknęła. - Widać, że panu wcale nie jest gorąco.

Oczy ich spotkały się i oboje zapatrzyli się na siebie zapominając o wszystkim. Z wysiłkiem spuściła wzrok na stół.

- Panu nigdy nie jest gorąco - powtórzyła.

Wyznała spojrzeniem, że go kocha, i Tom Buchanan to zobaczył. Nieopisane zdumienie odmalowało się na jego twarzy. Otworzył usta, spojrzał na Gatsby'ego, potem znów na Daisy, jak gdyby nagle rozpoznał w niej osobę bardzo dawno nie widzianą".

- Na jednym poziomie tej sceny Daisy zwyczajnie mówi Gats-by'emu, że wygląda, jakby nie było mu gorąco, zaś Fitzgerald informuje nas, że ona wciąż go kocha, ale autor nie chce oznajmić tego czytelnikowi tak po prostu. Chce, byśmy znaleźli się w tamtym pokoju. Przyjrzyjmy się, co uczynił, aby nadać tej scenie namacalność prawdziwego doświadczenia. Najpierw stwarza tarcie między Gats-bym a Daisy, potem komplikuje całą scenę, kiedy Tom nagle uświadamia sobie, że łączy ich romans. Ta zawieszona w powietrzu chwila napięcia daje znacznie silniejszy efekt, niż gdyby Nick po prostu zakomunikował, że Daisy próbowała powiedzieć Gats-by'emu, iż go kocha.

- Tak - wpadł mi w słowo pan Farzan - bo on jest zakochany w pieniądzach, nie w Daisy. Ona to tylko symbol.

- Nie, ona jest sobą, Daisy, i Gatsby jest w niej zakochany. Pieniądze też odgrywają pewną rolę, ale nie są wszystkim; zresztą nawet nie o to mi tutaj chodzi. Fitzgerald wam nie mówi, tylko zabiera was do pokoju i odtwarza zmysłowe doświadczenie tego gorącego, letniego dnia sprzed tylu dziesiątków lat, a my, czytelnicy, razem z Tomem wciągamy powietrze, gdy uświadamiamy sobie, co właśnie zaszło między Gatsbym a Daisy.

- Ale jaki jest pożytek z miłości w świecie, w którym żyjemy? -odezwał się jakiś głos z tyłu sali.

- A jaki świat jest, waszym zdaniem, odpowiedni dla miłości? -spytałam.

Ręka pana Nijaziego wystrzeliła w górę.

- Teraz nie mamy czasu na miłość - powiedział. -< Odzialiśmy się wyższej, świętszej miłości.

Zarrin odwróciła się i spytała ironicznie:

- A niby dlaczego robi się rewolucję?

Pan Nijazi spurpurowiał, spuścił głowę i po krótkiej chwili wziął do ręki pióro i zaczął skrobać coś z wściekłością.

Dopiero teraz, kiedy sięgam pamięcią wstecz i o tym piszę, zauważam, jakie to było dziwne, że podczas gdy ja stałam w tej sali i mówiłam o amerykańskim marzeniu, z zewnątrz, spod okna, dobiegały nas nadawane z głośników pieśni, których refren brzmiał: Marg bar Amrika! - Śmierć Ameryce!

- Powieść nie jest alegorią - mówiłam pod koniec godziny lekcyjnej. - To zmysłowe doświadczanie innego świata. Jeżeli nie wejdziecie do niego, nie zaangażujecie się w losy bohaterów i nie będziecie wstrzymywać razem z nimi oddechu, nie uda wam się w nich wczuć, a wczucie się, empatia, to najważniejsza sprawa w tej powieści. Tak właśnie czyta się powieść - wdycha się doświadczanie wykreowanego w niej świata. Zacznijcie więc oddychać. Chcę tylko, żebyście o tym pamiętali. To wszystko, koniec zajęć.

W owym roku akademickim, między jesienią 1979 a latem 1980 roku, miało miejsce wiele wypadków, które zmieniły bieg rewolucji i naszego życia. Był to okres walk i porażek. Jedna z najważniejszych walk dotyczyła praw kobiet: od samego początku rząd rozpętał wojnę przeciw kobietom i właśnie wtedy rozgrywały się decydujące bitwy.

Pewnego dnia, chyba na początku listopada, kiedy już ostatni spóźnialski wsunął się do sali, obwieściłam studentom, że oni wielokrotnie odwoływali zajęcia z własnych powodów i w zasadzie tego nie popieram, ale tego dnia będę zmuszona postąpić wbrew własnym regułom i ich zwolnię. Powiedziałam, że wybieram się na protest przeciwko podejmowanym przez rząd próbom narzucenia kobietom zasłony i ograniczaniu ich praw. Opuściłam niektóre z największych demonstracji przeciwko polityce rewolucyjnych władz wobec kobiet i teraz byłam zdecydowana, że tej nie przegapię.

Nieświadomie zaczynałam wieść życie na dwu odrębnych poziomach. Publicznie byłam zaangażowana w działalność, którą postrzegałam jako obronę siebie samej, mojej osoby. Różniła się ona bardzo od mojej aktywności politycznej z lat studenckich, uprawianej w imię jakiegoś niewiadomego bytu o nazwie „uciśnione masy". Teraz sprawa była bardziej osobista. Jednocześnie zaczął wzbierać we mnie bardziej prywatny bunt, przejawiający się w takich tendencjach, jak bezustanne czytanie czy herzogowska pasja pisania nigdy niewysyłanych listów do przyjaciół w Stanach. Narastał we mnie cichy opór i być może z niego wzięło się moje dążenie, objawiane w sferze publicznej, żeby bronić tego bliżej nieokreślonego i bezkształtnego bytu, o którym myślałam jako o sobie samej.

Od początku rewolucji podjęto już niejedną chybioną próbę zmuszenia kobiet do noszenia zasłony; te wysiłki nie powiodły się dzięki wytrwałemu i zaciekłemu oporowi, jaki stawili Irańczycy, głównie kobiety. Pod wieloma ważnymi względami hedżab nabrał dla reżimu symbolicznego znaczenia. Ponowne narzucenie go oznaczałoby całkowite zwycięstwo islamskiego aspektu rewolucji, co w owych czasach nie było wcale rzeczą przesądzoną. Zdjęcie przez kobiety zasłony, jakie nakazał w 1936 roku Reza Szach, stanowiło w swoim czasie kontrowersyjny symbol modernizacji, dobitny znak ukrócenia potęgi duchowieństwa. Stąd też po rewolucji rządzącym mułłom zależało na tym, żeby w ten sposób ponownie pokazać swoją siłę. Te wszystkie sprawy mogę wyjaśnić teraz, kiedy z perspektywy lat wiele zrozumiałam, ale w owych czasach bynajmniej nie były one dla mnie takie jasne.

Pan Bahri zesztywniał, słuchając uważnie moich słów. Zarrin zachowała swój zwykły uśmiech, a Wida szeptała coś do niej konspiracyjnie. Nie zwracałam zbytniej uwagi na ich reakcje - wrzał we mnie gniew i było to dla mnie nowe uczucie.

Kiedy skończyłam i studenci mogli się rozejść, pan Bahri nie wyszedł z sali. Kręcił się chwilę koło zbitej gromadki, jaka mnie obstąpiła, ale nie próbował podejść bliżej. Włożyłam do torby notatki i książki, tylko Gatsby'ego bezmyślnie trzymałam dalej w ręku.

Nie chciałam podejmować dyskusji z Mahtab i jej kolegami, których marksistowska organizacja udzieliła cichego poparcia rządowi, zarzucając protestującym, że błądzą, sieją niezgodę i koniec końców działają w służbie imperialistów. Ale spostrzegłam, że spieram się nie z panem Bahrim, tylko właśnie z nimi, rzekomymi zwolennikami postępu. Twierdzili, że są pilniejsze sprawy do załatwienia, że najpierw należy rozprawić się z imperialistami i ich fagasami. Koncentrowanie się na prawach kobiet było według nich przejawem indywidualizmu, burżujstwa i działało tylko na korzyść tamtych.

- Jacy imperialiści, jakie fagasy? Czy chodzi wam o te pobite i posiniaczone twarze ludzi pokazywanych nocą w telewizji, jak wyznają swoje przestępstwa? Czy o te ukamienowane niedawno prostytutki, a może o byłą dyrektorkę mojej szkoły, panią Parsę, którą podobnie jak prostytutki oskarżono o „korupcję na ziemi", „wykroczenia seksualne" i „pogwałcenie zasad przyzwoitości i moralności" za to, że była w przeszłości ministrem edukacji? Za jakie to rzekome wykroczenia włożono na nią worek i ukamienowano albo rozstrzelano? Czy o tych właśnie fagasach mówicie i czy w celu powybijania tych właśnie ludzi musimy się chwilowo wstrzymać z protestami? Znam dobrze waszą linię argumentacji - kontrowałam - w końcu nie tak dawno sama siedziałam w podobnych sprawach.

Tocząc ten spór z moimi lewicującymi studentami, miałam zabawne uczucie, że rozmawiam z młodszą wersją samej siebie i ogień, jaki zobaczyłam w twarzy tej znajomej obcej, przeraził mnie. Studenci mieli więcej szacunku, byli mniej agresywni niż ja przed laty, kiedy czegoś dowodziłam - w końcu rozmawiali ze swoją wykładowczynią, której w pewnym sensie współczuli, z towarzyszką podróży, którą można było jeszcze uratować.

Kiedy piszę o nich przy mglistym blasku wspomnień, twarz Mahtab powoli blednie, zmieniając się w obraz innej dziewczyny, tak samo młodej, w Norman w stanie Oklahoma.

Kiedy mieszkałam w Oklahomie, jedna z rywalizujących z nami frakcji ruchu studenckiego, najradykalniejsze ugrupowanie w obrębie Konfederacji Studentów Irańskich, zwołała zjazd w Oklahoma City. Nie pojechałam tam, bo uczestniczyłam akurat w innym zebraniu w Teksasie. Po powrocie zauważyłam jakieś niezwykłe poruszenie wśród „naszych", a także wśród „nich". Jak się dowiedziałam, jednego z ich członków, byłego mistrza w lekkoatletyce, podejrzewano o to, że jest agentem tajnej policji irańskiej, SAWAK-u. Podczas zjazdu kilku gorliwców postanowiło wyciągnąć z niego prawdę. Zwabili go do pokoju w hotelu Holiday Inn i próbowali zmusić do zeznań za pomocą tortur, między innymi przypalania palców papierosami. Kiedy opuścili pokój i szli przez parking, ich ofiara zdołała uciec.

Następnego dnia w trakcie posiedzenia otwarły się z hukiem drzwi i do sali wpadło kilku agentów FBI z psami oraz „podejrzany", któremu kazano zidentyfikować wczorajszych napastników. Jedna z koleżanek z ugrupowania, która wcześniej skrytykowała mój nierewolucyjny strój, urywanym z podniecenia głosem relacjonowała mi bieg wydarzeń, dumna z „siły mas". Mówiąc „masy", miała na myśli uczestników zjazdu, którzy wstali i zrobili przejście dla agentów, psów i nieszczęsnego podejrzanego. Gdy ich mijał, mruczeli po persku pogróżki. Kiedy w końcu doszedł do jednego z przywódców frakcji, a właściwie najpopularniejszego jej członka, niskiego, stanowczo wyglądającego typka, który podobnie jak wielu innych towarzyszy rzucił studia, by całkowicie poświęcić się działalności rewolucyjnej i który nosił zwykle czapkę i marynarkę na wzór Lenina, załamał się, wybuchnął płaczem i spytał po persku, dlaczego tak okrutnie się z nim obszedł. Samozwańczy Lenin irańskiej rewolucji spojrzał na niego triumfalnym wzrokiem i powiedział wyzywająco, żeby ich wsypał FBI. Ale on nie był w stanie wydać swoich oprawców i wyszedł z agentami, raz jeszcze dowodząc racji uciśnionych mas.

Następnego dnia w dzienniku „The Oklahoma Daily" ukazała się notka o tym incydencie. Bardziej niż samo zdarzenie, przeraziła mnie reakcja niepokojąco dużej liczby studentów. W kafejkach, w klubie w kampusie, nawet na skąpanych w słońcu ulicach Norman, wszędzie tam, gdzie spotykali się rozpolitykowani studenci irańscy, wybuchały między nimi burzliwe dyskusje. Wielu z aprobatą przytaczało słowa towarzysza Stalina, wyrzucając z siebie potok słów zaczerpniętych z modnej podówczas książeczki pod tytułem Krótka historia partii bolszewickiej, czy jakoś tak, o potrzebie wytrzebienia wszystkich trockistów, białogwardzistów, termitów i trujących szczurów, których celem było stłamszenie rewolucji.

Nasi towarzysze, siedząc w klubie nad kawą lub colą, wybuchli gwałtownie w obronie prawa mas do torturowania i fizycznego eliminowania swoich ciemiężycieli, zakłócając flircik przy sąsiednim stoliku. Pamiętam wyraźnie jednego z nich, pyzatego kolesia z miękką, chłopięcą buzią i z zarysem okrągłego brzuszka pod granatowym wełnianym swetrem. Nie chciał usiąść, tylko sterczał nad naszym stołem i wymachując niebezpiecznie szklanką coli, dowodził, że istnieją dwa rodzaje tortur, dwa rodzaje zabijania - te popełniane przez wroga i te dokonywane przez przyjaciół ludu. Mordowanie wrogów było OK.

Mogłam powiedzieć panu Bahriemu, który teraz wiecznie już nachyla się ku mnie z jakimś pilnym argumentem: słuchaj, bacz, czego pragniesz. Uważaj na swoje marzenia, bo któregoś dnia może się jeszcze zdarzyć, że się spełnią. Mogłam mu poradzić, żeby uczył się na przykładzie Gatsby'ego, samotnego, wyobcowanego Gatsby'ego, który również próbował odzyskać przeszłość i ucieleśnić mrzonkę, marzenie, które nigdy nie miało być czymś więcej niż tylko marzeniem. Został zabity, porzucony na środku basenu, równie samotny w śmierci, jak i w życiu. Wiem, że najprawdopodobniej nie doczytał pan tej książki do końca, zbyt pana pochłania działalność polityczna, ale proszę pozwolić, że opowiem panu koniec -chyba powinien pan go poznać. Gatsby ginie. Ginie za przestępstwo popełnione przez Daisy, która przejechała kochankę Toma żółtym wozem Gatsby'ego. Tom wskazał Gatsby'ego mężowi ofiary, a on zabił Gatsby'ego, gdy ten pływał na materacu w swoim basenie w oczekiwaniu na telefon Daisy. Czy moi byli towarzysze mogli przewidzieć, że staną kiedyś przed sądem rewolucyjnym, że będą torturowani i zabijani jako zdrajcy i szpiedzy? Czy mogli, panie Bahri? Otóż powiadam panu z absolutną pewnością, że nie. Nawet w swoich najśmielszych snach.

Zostawiłam Mahtab i jej przyjaciół, ale tych wspomnień tak łatwo zostawić się nie dało - ścigały mnie aż do miejsca manifestacji jak dokuczliwi żebracy. Protestujący byli podzieleni na dwie wrogie grupy, które łypały na siebie nieufnie. Pierwsza, mniejsza, składała się głównie z pracownic sfery budżetowej i gospodyń domowych. Przyszły instynktownie, bo zagrożone były ich interesy. Wyraźnie dało się zauważyć, że nie przywykły do demonstracji, stały zbite w gromadkę, niepewne i niechętne. Drugą stanowiły intelektualistki takie jak ja, które wiedziały coś niecoś o demonstracjach. I byli jeszcze zwykli krzykacze, wznoszący obelżywe okrzyki i powiewający w powietrzu hasłami. Dwu z nich pstrykało zdjęcia tłumowi, skacząc złowrogo z miejsca na miejsce. Zakryłyśmy twarze i zaczęłyśmy odparowywać ich okrzyki.

Wkrótce bojówkarzy przybyło. Uformowali się w małe grupki i ruszyli w naszą stronę. Policja oddała dla przyzwoitości kilka strzałów w powietrze, podczas gdy na nas nacierali mężczyźni uzbrojeni w noże, pałki i kamienie. Zamiast chronić kobiety, policjanci zaczęli nas rozpędzać, popychając niektóre z nas kolbami i nakazując „siostrom", żeby nie robiły zamieszania i poszły do domu. Wyczuwało się atmosferę rozpaczliwej wściekłości, wciąż rozlegały się jakieś szydercze docinki pod naszym adresem. Manifestacja trwała dalej, mimo tych prowokacji.

Kilka dni później na politechnice odbywał się kolejny protest. Kiedy tam dotarłam, audytorium wypełniał już gęsty tłum, słychać było śmiechy i gwar rozmów. Właśnie jedna z mówczyń, wysoka, dystyngowana kobieta w grubej spódnicy za kolana, z długimi włosami związanymi z tyłu głowy, szła w kierunku podium, kiedy zgasło światło. Ludzie zaczęli szemrać z niezadowoleniem, ale nikt się nie ruszył. Mówczyni stała sztywno i odważnie z tekstem przed sobą, ktoś trzymał za nią świeczkę, ktoś inny latarkę, i tak czytała. Widzieliśmy jedynie oświetloną z boku twarz uwolnioną od ciała i białą kartkę w dłoni. Zapamiętałam tylko jej rytmiczny głos i to światło. Nie słuchaliśmy słów. Byliśmy tam, żeby wyrazić swoje poparcie dla tego czynu i być jego świadkami, żeby zachować od zapomnienia obraz tej kobiety, migoczącej w blasku świeczki.

Los chciał, że ta kobieta i ja spotykałyśmy się głównie na wydarzeniach publicznych. Ostatni raz widziałam ją jesienią 1999 roku w Nowym Jorku, kiedy jako wiodąca feministyczna wydawczyni Iranu została zaproszona do wygłoszenia odczytu na Uniwersytecie Columbii. Po spotkaniu wspominałyśmy minione lata nad filiżanką kawy. Nie widziałam jej od czasu teherańskich targów książki w 1993 roku, kiedy to poprosiła mnie, żebym opowiedziała o powieści współczesnej. Mój wykład odbywał się na pierwszym piętrze dużego baru samoobsługowego w głównym gmachu targów. Mówiąc, coraz bardziej emocjonowałam się tematem i chustka zsuwała mi się z głowy, odsłaniając włosy. Słuchaczy przybywało, aż w sali nie było już ani gdzie usiąść, ani gdzie stanąć. Ledwie skończyłam, strażnicy wezwali ją do siebie i udzielili nagany z powodu mojej niewłaściwej zasłony i podburzającego przemówienia. Fakt, że mówiłam o literaturze pięknej, był dla nich bez znaczenia. Po tym zdarzeniu zakazano organizowanych przez nią wykładów.

Uśmiechałyśmy się na te wspomnienia, siedząc w ciemnym rogu restauracji, bezpieczne w obojętnej krzątaninie ciepłego nowojorskiego wieczora. Przez moment odniosłam wrażenie, że ani trochę się nie zmieniła od czasu tego swojego przemówienia sprzed lat: wciąż miała na sobie grubą spódnicę za kolana, a jej długie włosy były tak samo spięte. Tylko że zmienił się jej uśmiech - był to uśmiech desperacji. Kilka miesięcy po naszej pogawędce została aresztowana wraz z grupą czołowych działaczy, dziennikarzy, pisarzy i przywódców studenckich. Te aresztowania były częścią kolejnej fali represji, podczas której zamknięto ponad dwadzieścia pięć gazet i zatrzymano lub uwięziono wielu dysydentów. Kiedy siedząc w swoim gabinecie w Waszyngtonie, usłyszałam tę wiadomość, ogarnęło mnie uczucie, jakiego od długiego czasu nie miałam: wrażenie kompletnej bezradności, niewypowiedzianej złości zmieszanej z niejasnym, ale uporczywym poczuciem winy.

W tym samym mniej więcej okresie, w połowie jesieni, znów odbyliśmy rozmowę z panem Bahrim.

- Cóż, pani doktor - powiedział - pewnie sami sobie na to zasłużyli, studenci są bardzo źli.

Mówiliśmy o trzech wykładowcach, którym groziło wyrzucenie, przy czym jednego z nich wyłowiono głównie dlatego, że był Ormianinem. Drugim był ten mój kolega, co to nazywał siebie Małym Wielkim Gatsbym - obu zarzucano posługiwanie się nieprzyzwoitym językiem na zajęciach. Trzeciego oskarżano o współpracę z CIA. Doktor A, który pełnił jeszcze wtedy funkcję dyrektora instytutu, odrzucił wniosek o ich wydalenie.

Doktor A sam szybko wypadał z łask. Na początku rewolucji studenci Uniwersytetu Teherańskiego postawili go przed sądem za to, że stanął w obronie strażnika więziennego. Osiemnaście lat po tym wydarzeniu przeczytałam o nim w artykule, który jako wyraz uznania dla doktora zamieściła w pewnym periodyku jego była studentka, znana tłumaczka. Wspominała, że kiedy niedługo po rewolucji oglądała w telewizji proces agenta tajnej policji, jej uwagę zwrócił nagle znajomy głos doktora A. Przyszedł zeznawać w obronie swojego byłego studenta, który w jego przekonaniu był człowiekiem pełnym współczucia i nie raz pomagał kolegom z grupy, będącym w gorszej sytuacji. Doktor A powiedział Sądowi Rewolucyjnemu: „Wierzę, że obowiązkiem moim jako człowieka jest zapoznać sąd z tym aspektem osobowości oskarżonego". W tych pierwszych, czarno-białych dniach rewolucji taki czyn był czymś bezprecedensowym i bardzo niebezpiecznym.

Oskarżonemu, który pracował jako strażnik więzienny i od jakiegoś czasu chodził na studia wieczorowe, postawiono najwyraźniej zarzut bicia i torturowania więźniów politycznych. Mówiło się, że to głównie przychylnemu zeznaniu doktora A zawdzięczał tak łagodny wyrok, bo dostał tylko dwa lata pozbawienia wolności. Nikt z moich przyjaciół i znajomych nie wiedział, co się z nim działo potem.

Studentka doktora A ubolewa w swoim artykule nad tym, że uczestniczyła w sądzie nad doktorem i nie zaprotestowała. Kończy wnioskiem, że postępowanie doktora A było wyrazem tych samych zasad, które wpajał swoim studentom na zajęciach z literatury. „Na taki czyn - tłumaczy autorka - może zdobyć się wyłącznie ktoś głęboko zanurzony w literaturze, kto nauczył się, że osobowość każdej jednostki jest wielowymiarowa. (...) Ci, którzy sądzą drugiego człowieka, muszą uwzględniać wszystkie aspekty jego osobowości. Tylko literatura stwarza możliwość postawienia się na miejscu drugiego człowieka, zrozumienia rozbieżnych, sprzecznych ze sobą cech jego charakteru i uniknięcia nadmiernej bezwzględności. Poza sferą literatury widzi się ludzi tylko od jednej strony. Ale jeżeli zrozumie się ich różne wymiary, nie można ich z taką łatwością mordować (...). Gdybyśmy przyswoili sobie wtedy tę właśnie lekcję, jaką dał nam doktor A, nasze społeczeństwo byłoby teraz w znacznie lepszej formie".

Groźby wydalenia stanowiły kolejny element czystek, które ciągnęły się przez cały tamten rok i w gruncie rzeczy nigdy nie ustały, tak że trwają do dziś. Po naradzie z doktorem A i dwoma innymi wykładowcami w sprawie wydalenia trzech pracowników uniwersytetu wpadłam do holu i natknęłam się na pana Bahriego. Rozmawiał na rogu długiego korytarza z przewodniczącym Islamskiego Stowarzyszenia Pracowników Akademickich. Nachylali się ku sobie jak ludzie, których pochłaniają ogromnie poważne kwestie, kwestie życia i śmierci. Zawołałam go, więc podszedł do mnie pełen szacunku, taktownie maskując ewentualne poirytowanie z tego powodu, że im przerywam. Zapytałam go o zasadność wytaczania wykładowcom procesów i nielegalnego wydalania ich z pracy.

Na jego twarzy pojawił się wyraz zaniepokojenia i determinacji. Muszę zrozumieć, że sprawy wyglądają teraz inaczej.

- Co to znaczy - spytałam - że sprawy wyglądają teraz inaczej?

- To znaczy, że moralność stała się dla naszych studentów czymś ważnym, to znaczy, że wykładowcy odpowiadają przed nimi za swoje postępowanie.

- I to mają być wystarczające powody, żeby sądzić tak odpowiedzialnego i oddanego swojej pracy nauczyciela jak doktor A?

Pan Bahri odrzekł, że osobiście nie uczestniczył w tej rozprawie.

- Rzecz jasna doktor A jest zbyt zachodni w swoim zachowaniu - dodał. - Jest flirciarski i swobodny.

- Aha, więc tak brzmi nasza nowa definicja słowa zachodni -zareplikowałam. - Czy teraz mieszkamy oficjalnie w Związku Radzieckim albo w Chinach? I czy doktor A powinien teraz być sądzony za swoje flirty?

- Nie, ale powinien pewne rzeczy zrozumieć. Nie można tak po prostu pomagać szpiegowi, sługusowi, komuś, kto odpowiada za śmierć tylu ludzi.

Potem powiedział mi jeszcze, że jego zdaniem istnieją znacznie ważniejsze osoby od doktora A, którym trzeba wytoczyć proces. Szpiedzy CIA, tacy jak nasz własny profesor Z, którzy sobie przyjeżdżają i wyjeżdżają, kiedy im się żywnie podoba.

- Nie macie dowodów na to - odparłam - iż wspomniany jegomość jest agentem CIA, wątpię zresztą, by CIA było na tyle głupie, żeby zatrudniać kogoś takiego jak on. Ale nawet ci, których nazywa pan funkcjonariuszami starego reżimu, nie powinni być traktowani w ten sposób, niezależnie od ciążących na nich win. Nie pojmuję, dlaczego rząd islamski musi upajać się ich śmiercią, najpierw ich torturować i tracić, a potem jeszcze wymachiwać ich zdjęciami. Dlaczego podtyka nam pod nos te fotografie? Dlaczego nasi studenci codziennie wznoszą okrzyki, w których domagają się kolejnych wyroków śmierci?

Zrazu pan Bahri nic nie odpowiedział. Stał w milczeniu, ze spuszczoną głową i dłońmi splecionymi na brzuchu. Potem zaczął mówić powoli i z pełną napięcia precyzją.

- Cóż, muszą zapłacić - stwierdził. - Są sądzeni za swoje minione czyny. Naród irański nie będzie tolerował ich zbrodni.

- A te nowe zbrodnie? - spytałam, ledwie wymówił ostatnie słowo. - Czy należy je tolerować w milczeniu? Obecnie każdy jest wrogiem Boga, byli ministrowie i pedagodzy, prostytutki, lewicowi rewolucjoniści; każdego dnia się ich morduje. Czym zasłużyli sobie na to traktowanie?

Twarz mu stężała, w oczach zadrgał cień uporu. Powtórzył, że ludzie muszą płacić za swoje dawne czyny.

- To nie zabawa - powiedział. - To rewolucja.

Spytałam, czy ja również jestem sądzona za swoją przeszłość. Ale w pewnym sensie miał rację: koniec końców wszyscy musimy ponieść konsekwencje. W grze życia nie ma niewinnych, to jedno jest pewne. Wszyscy musieliśmy zapłacić, jednak nie za te zbrodnie, o które nas obwiniano. Były inne rachunki do wyrównania. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że już zaczęłam płacić, że to, co się działo, było częścią mojej kary. Musiało minąć jeszcze wiele czasu, nim stało się to dla mnie jasne.

Było już późno, skończyłam czytać w bibliotece. Ostatnio spędzałam tu mnóstwo czasu, gdyż coraz trudniej było znaleźć w księgarniach „imperialistyczne" powieści. Wychodziłam z sali z kilkoma tomami pod pachą, kiedy zauważyłam go stojącego przy drzwiach. Dłonie trzymał splecione przed sobą w geście głębokiego szacunku do mnie, swojej wykładowczyni, ale w jego wymuszonym uśmiechu wyczułam świadomość siły. Tak jak go pamiętam, pan Nijazi zawsze miał na sobie białą koszulę zapiętą pod szyję i nigdy nie wpuszczał jej do spodni. Był przysadzisty, miał niebieskie oczy, krótko przystrzyżone, jasnobrązowe włosy i grubą, różowawą szyję. Sprawiała wrażenie, jakby utoczono ją z miękkiej glinki, dosłownie osadzała się na jego kołnierzyku. Zachowywał się zawsze nad wyraz uprzejmie.

- Proszę pani, mogę zająć pani kilka sekund?

Choć mijała już połowa semestru, nie przydzielono mi jeszcze gabinetu, musieliśmy więc stać na korytarzu. Zamieniłam się w słuch. Jego skarga dotyczyła Gatsby'ego. Wyjaśnił, że mówi mi to dla mojego własnego dobra. Dla mojego własnego dobra? Bardzo to dziwne sformułowanie. Powiedział, że z pewnością wiem, jakim mnie darzy szacunkiem, w przeciwnym wypadku nie stałby tu i nie rozmawiał ze mną. Miał skargę. Przeciwko komu i dlaczego przyszedł z nią do mnie? Przeciwko Gatsby'emu. Spytałam żartem, czy złożył oficjalne zażalenie na pana Gatsby'ego. I przypomniałam, że wszelkie tego typu działanie z góry jest skazane na niepowodzenie, jako że rzeczony dżentelmen już nie żyje.

Ale on zachowywał powagę.

- Nie, pani doktor, nie przeciwko samemu Gatsby'emu, tylko przeciw książce.

Była jego zdaniem niemoralna. Uczyła młodzież niewłaściwych rzeczy, zatruwała jej mózgi.

- Z pewnością pani to widzi?

- Nie, nie widzę.

Przypomniałam mu, że Gatsby to fikcja literacka, a nie praktyczny poradnik postępowania.

- Z pewnością widzi pani - upierał się - że te powieści i ich bohaterowie stają się naszymi wzorami w prawdziwym życiu?

- Może pan Gatsby był do przyjęcia dla Amerykanów, ale nie dla naszej młodzieży rewolucyjnej.

Z jakiegoś powodu myśl, że ten mężczyzna może odczuwać pokusę upodobnienia się do Gatsby'ego, bardzo mi się spodobała.

Dla pana Nijaziego nie było różnicy między fikcją wymyśloną przez Fitzgeralda, a faktami z jego własnego życia. Wielki Gatsby reprezentował amerykańskość, a Ameryka to dla nas trucizna, co do tego nie było żadnej wątpliwości.

- Powinniśmy uczyć irańskich studentów walki z amerykańską amoralnością - powiedział. Wydawał się szczerze przejęty; zwrócił się do mnie w geście dobrej woli.

Nagle przyszedł mi go głowy odważny pomysł. Zaproponowałam, żebyśmy w tych czasach procesów publicznych wytoczyli Gatsby'emu sprawę: pan Nijazi byłby prokuratorem, powinien też napisać pracę, w której przedstawiłby swoje zarzuty. Powiedziałam mu, że kiedy książki Fitzgeralda ukazywały się w Stanach, wiele osób miało podobne odczucia jak on. Może ubierali swoje myśli w inne słowa, ale mówili mniej więcej to samo. Tak że wyrażając swój pogląd, nie musi czuć się osamotniony.

Nazajutrz przedstawiłam ten plan studentom. Nie mogliśmy oczywiście przeprowadzić prawdziwego procesu, ale mogliśmy wyznaczyć kogoś na prokuratora, adwokata i oskarżonego; pozostali pełniliby rolę ławy przysięgłych. Prokuratorem miał być pan Nijazi. Potrzebowaliśmy więc jeszcze sędziego, oskarżonego i obrońcy.

Po długich sporach - bo nikt nie chciał się zgłosić do żadnej z tych funkcji - przekonaliśmy w końcu jednego z lewicowych studentów, by został sędzią. Ale wtedy zaoponował pan Nijazi i jego przyjaciele: według nich była to osoba niechętna prokuratorowi. Po dalszej naradzie zgodziliśmy się wszyscy na pana Farzana, człowieka potulnego i pilnego, trochę pyszałkowatego i na szczęście nieśmiałego. Nikt nie chciał zostać obrońcą. Grupa podkreślała, że ponieważ to ja wybrałam książkę, powinnam też jej bronić. Na co ja stwierdziłam, że skoro tak, to należy mi się nie rola obrońcy, lecz oskarżonego i przyrzekłam współpracować ściśle ze swoim adwokatem i mówić we własnej obronie. W końcu po kilku zachęcających szturchnięciach zgłosiła się Zarrin, która odbywała własną szeptaną naradę z Widą. Chciała wiedzieć, czy jestem Fitzgeraldem, czy samą książką. Zdecydowaliśmy, że będę książką, wszak Fitzge-rald niekoniecznie musiał mieć cechy, jakie znajdowaliśmy w powieści. Zgodnie z tym, co ustaliliśmy, pozostali studenci mogli podczas rozprawy w każdej chwili przerwać obrońcy albo prokuratorowi i przedstawić własne komentarze czy pytania.

Z początku pomyślałam, że źle się stało, iż zostałam oskarżonym, bo stawiało to prokuratora w niezręcznej sytuacji. Byłoby ciekawiej, gdyby to ktoś ze studentów zgodził się na tę rolę. Ale nikt nie chciał mówić w imieniu Gatsby'ego. Ponieważ jednak pan Nija-zi miał w sobie coś uparcie aroganckiego, nieelastycznego, więc w końcu przekonałam samą siebie, iż nie ma się co obawiać, że go onieśmielę.

Kilka dni później zgłosił się do mnie pan Bahri. Odniosłam wrażenie, jakbyśmy bardzo dawno ze sobą nie rozmawiali. Był trochę wzburzony. Sprawiło mi to satysfakcję, że po raz pierwszy wydawał się poirytowany i zapomniał wysławiać się w ten swój precyzyjny, powolny sposób.

- Czy koniecznie musimy sądzić tę książkę?

Trochę mnie to zaskoczyło. Czyżby chciał, bym odrzuciła ją bez jednego nawet słowa obrony?

- Przecież to dobry czas na procesy - powiedziałam - nieprawdaż?

Cokolwiek robiłam przez ten tydzień poprzedzający proces, czy to była rozmowa z przyjaciółmi i rodziną, czy przygotowywanie się do zajęć, część mojego umysłu była nieustannie pochłonięta formułowaniem argumentów na rozprawę. Wszak chodziło tu o obronę nie tylko samego Gatsby 'ego, ale całego sposobu postrzegania i oceniania literatury - a także rzeczywistości. Biżan, jak mi się wydawało, nieźle rozbawiony całą tą sytuacją, powiedział któregoś dnia, że zgłębiam Gatsby'ego równie pilnie, jak adwokat podręcznik prawa. Obróciłam się w jego stronę i spytałam:

- Nie traktujesz tego poważnie, co?

- Ależ oczywiście, że traktuję to poważnie - zapewnił. - Postawiłaś się w niezręcznej pozycji. Pozwoliłaś swoim studentom, więcej, ty ich zmusiłaś do tego, żeby kwestionowali decyzję twoją jako pedagoga. Dlatego musisz wygrać tę sprawę. To bardzo ważne dla młodszego wykładowcy w jego pierwszym semestrze zajęć. Ale jeżeli oczekujesz ode mnie współczucia, nie dostaniesz go. Sprawia ci to nieopisaną przyjemność, przyznaj sama - uwielbiasz tego rodzaj dramatyzm i niepokój. Za chwilę będziesz jeszcze chciała mnie przekonać, że zależy od tego los całej rewolucji.

- Ale przecież to prawda, nie widzisz tego? - spytałam błagalnie.

- Nie do mnie te uwagi - odparł, wzruszając ramionami. - Proponuję, żebyś przedstawiła swoje koncepcje ajatollahowi Chomeiniemu.

W dniu rozprawy wyszłam z domu wcześnie i zanim skierowałam kroki na zajęcia, powłóczyłam się trochę alejami w szpalerach drzew. Kiedy wchodziłam na Wydział Perskiego i Języków i Literatur Obcych, spostrzegłam Mahtab, która stała przy drzwiach z jakąś inną dziewczyną. Uśmiechała się tamtego dnia w szczególny sposób, jak leniwy dzieciak, który właśnie dostał szóstkę.

- Pani doktor - powiedziała - nie miałaby pani nic przeciwko temu, żeby w dzisiejszych zajęciach wzięła udział Nasrina?

Przesunęłam wzrok z niej na jej młodą koleżankę; mogła mieć trzynaście, góra czternaście lat. Była bardzo ładna, choć wszelkimi sposobami starała się to ukryć. Jej wygląd nie pasował do tego poważnego wyrazu, jaki przybrała jej twarz - obojętnego i nieustępliwie nieprzeniknionego. Tylko jej ciało zdawało się coś wyrażać: przestępowała z nogi na nogę i na zmianę to zaciskała dłoń na grubym pasku ciężkiej torby na ramieniu, to rozluźniała uścisk.

Mahtab, bardziej ożywiona niż zwykle, powiedziała, że Nasrina zna angielski lepiej niż większość studenckiej braci i kiedy Mahtab opowiedziała jej o procesie Gatsby'ego, tak ją to zainteresowało, że przeczytała książkę od deski do deski. Zwróciłam się do Nasriny i spytałam:

- Co myślisz o Gastbyml Zawahała się i odparła cicho:

- Trudno mi powiedzieć.

- Chodzi ci o to - drążyłam - że nie wiesz, czy trudno ci to powiedzieć mnie?

- Nie wiem - odparła - ale może po prostu trudno mi powiedzieć pani.

Tak to się zaczęło. Po procesie Nasrina poprosiła, żebym pozwoliła jej nadal przychodzić na swoje zajęcia, kiedy tylko będzie mogła. Od Mahtab dowiedziałam się, że Nasrina jest jej sąsiadką. Należała do organizacji muzułmańskiej, ale była bardzo ciekawym dzieckiem i Mahtab ją urabiała - takim zwrotem posługiwali się lewicowcy w odniesieniu do osoby, którą próbowali zwerbować.

Powiedziałam Nasrinie, że może chodzić na moje zajęcia pod jednym warunkiem, że na koniec semestru napisze mi pracę o Gats-bym na piętnaście stron. Zawahała się; zawsze to robiła, jakby znała za mało słów. Jej odpowiedzi nieodmiennie były oporne i wymuszone, człowiek czuł się niemal winny, że zmusza ją do mówienia. Z początku pobuntowała się trochę, potem powiedziała:

- Nie jestem taka dobra.

- Nie musisz być dobra - odparłam. - Zresztą jestem pewna, że jesteś dobra, w końcu spędzasz tu swój wolny czas. Nie chcę naukowej pracy, chcę, żebyś przedstawiła własne wrażenia. Powiedz mi swoimi słowami, czym dla ciebie jest Gatsby.

Patrząc na noski swoich butów, wymamrotała, że spróbuje.

Odtąd za każdym razem, kiedy wchodziłam do sali, szukałam wzrokiem Nasriny, która wchodziła zwykle za Mahtab i siadała obok niej. Przez całe zajęcia pilnie notowała, zjawiła się nawet kilka razy, gdy Mahtab nie było. Potem nagle przestała przychodzić, aż do ostatnich zajęć, na których zauważyłam ją w rogu, sumiennie skrobiącą swoje notatki.

W dniu rozprawy, kiedy już przystałam na obecność mojego nieproszonego młodego gościa, zostawiłam dziewczyny i poszłam dalej. Przed zajęciami musiałam jeszcze zajść do biura instytutu po książkę, którą zostawił dla mnie doktor A. Kiedy wchodziłam tego

popołudnia do sali, czułam, jak wnika za mną do środka napięta cisza. Sala była pełna; brakowało tylko dwu czy trzech studentów -oraz pana Bahriego, którego zatrzymała działalność organizacyjna bądź dezaprobata. Zarrin śmiała się i wymieniała notatki z Widą, pan Nijazi stał w rogu i rozmawiał z dwoma innymi studentami pro-islamskimi, którzy spostrzegłszy mnie, pospieszyli na swoje miejsca. Mahtab siedziała obok swojego nowego narybku, szepcząc coś konspiracyjnie.

Omówiłam krótko ich pracę domową na następny tydzień i zaczęłam organizować rozprawę. Najpierw wywołałam pana Farzana, sędziego i poprosiłam go o zajęcie miejsca na moim krześle za biurkiem. Przeszedł powolnym krokiem na przód sali ze źle skrywanym samozadowoleniem. Niedaleko sędziego stanęło krzesło dla świadków. Ja usiadłam koło Zarrin, po lewej stronie przy dużym oknie, zaś pan Nijazi ulokował się z grupką kolegów naprzeciw nas pod ścianą. Sędzia otworzył posiedzenie. I tak rozpoczęła się sprawa Islamskiej Republiki Iranu przeciw Wielkiemu Gatsby'emu.

Pan Nijazi wezwany został do przedstawienia oskarżonemu zarzutów. Zamiast powstać, przesunął swoje krzesło na środek sali i zaczął monotonnym głosem czytać z kartki. Sędzia siedział zakłopotany za moim biurkiem i zdawał się zahipnotyzowany tyradą pana Nijaziego. Co jakiś czas mrugał nieco nerwowo.

Kilka miesięcy temu zabrałam się wreszcie do porządkowania starych papierów i przy okazji znalazłam ten referat pana Nijaziego, napisany odręcznie równiutkim pismem. Zaczynał się od słów „W imię Boga", które później stały się obowiązkowym początkiem wszystkich oficjalnych listów i wszystkich przemówień. Pan Nijazi brał do ręki kartkę po kartce i raczej ściskał je w dłoni niż trzymał, jakby w obawie, że mogą mu się wymknąć.

- Islam jako jedyna religia na świecie przydziela literaturze specjalną, świętą rolę, która polega na wskazywaniu człowiekowi drogi do bożego życia - czytał jednostajnym głosem. - Staje się to jasne, kiedy bierzemy pod uwagą fakt, że Koran, Słowo Boga, jest cudem Proroka. Za pomocą Słowa można leczyć i można niszczyć. Można umoralniać lub deprawować. Dlatego właśnie Słowo może należeć do Szatana lub do Boga.

Imam Chomeini przydzielił naszym poetom i pisarzom wielkie zadanie - ciągnął triumfalnie, odkładając jedną kartkę i sięgając po następną. - Powierzył im świętą misję, znacznie donioślejszą niż misja materialistycznych pisarzy na Zachodzie. Jeżeli nasz imam jest pasterzem, wiodącym trzodę na pastwisko, to pisarze są wiernymi psami pasterskimi, które muszą prowadzić ją podług jego rozkazów.

W tyle sali ktoś zachichotał. Odwróciłam się i zauważyłam, jak obok mnie Zarrin i Wida coś do siebie szepczą. Nasrina wpatrywała się z przejęciem w pana Nijaziego, bezwiednie gryząc koniec ołówka. Pan Farzan zdawał się być zaabsorbowany niewidzialną muchą i co jakiś czas z przesadą mrugał oczyma. Kiedy znów skupiłam się na panu Nijazim, mówił:

- Zadajcie samym sobie pytanie, co byście woleli: strzec świętej i zacnej sprawy czy dostać materialistyczną nagrodę w postaci pieniędzy i stanowiska, które zepsuły - w tym miejscu przerwał, nie odrywając wzroku od referatu, jakby chciał wyciągnąć na powierzchnię te pozbawione soków słowa - które zepsuły - powtórzył - zachodnich autorów i pozbawiły ich dzieła uduchowienia i celu. Dlatego właśnie nasz imam mówi, że pióro potężniejsze jest od miecza.

Szepty i tłumione chichoty w tylnych rzędach stały się głośniejsze. Pan Farzan okazał się zbyt nieudolnym sędzią, by zareagować, ale jeden z kolegów pana Nijaziego zawołał:

- Wysoki sądzie, czy wysoki sąd mógłby pouczyć panów i panie z tyłu, żeby okazali należyty szacunek sądowi i prokuratorowi?

- Niech tak będzie - rzekł pan Farzan bez sensu.

- W tej walce z Wielkim Szatanem nasi poeci i pisarze - prawił dalej pan Nijazi - odgrywają tę samą rolę, co nasi wierni żołnierze i dostaną tę samą nagrodę w niebie. My, studenci, jako przyszli strażnicy kultury, mamy przed sobą ciężkie zadanie. Dzisiaj zatknęliśmy flagę zwycięstwa islamu w sercu gniazda szpiegostwa na własnej ziemi. Jak twierdzi nasz imam, teraz czeka nas zadanie wyplenienia zgniłej kultury zachodniej z kraju i...

W tym momencie wstała Zarrin.

- Sprzeciw, wysoki sądzie! - krzyknęła.

Pan Farzan spojrzał na nią z niejakim zdziwieniem.

- Przeciwko czemu wnosi pani sprzeciw?

- Proces ma dotyczyć Wielkiego Gatsby 'ego - powiedziała Zarrin. - Prokurator zabrał nam piętnaście cennych minut, nie mówiąc ani jednego słowa na temat oskarżonego. Dokąd to prowadzi?

Przez kilka sekund zarówno pan Farzan, jak i pan Nijazi spoglądali na nią zdumieni. Potem, nie patrząc na nią, pan Nijazi powiedział

- To jest islamski sąd, a nie Perry Mason . Mogę przedstawiać zarzuty tak jak uważam za stosowne i właśnie naświetlam kontekst całej sprawy. Chcę powiedzieć, że jako muzułmanin nie mogę zaakceptować Gatsby'ego.

Pan Farzan spróbował stanąć na wysokości zadania i rzekł:

- Cóż, proszę kontynuować.

Uwaga Zarrin zdenerwowała pana Nijaziego. Po chwili milczenia podniósł głowę znad kartki i stwierdził z pewnym rozdrażnieniem:

- Masz rację, nie warto...

Przez kilka sekund zastanawialiśmy się nad tym, czego nie warto, aż w końcu znów się odezwał.

- Nie muszę czytać z kartki i nie mam potrzeby mówić o islamie. Dysponuję wystarczającą ilością dowodów. Każda strona, dosłownie każda strona tej książki - grzmiał -jest jej oskarżeniem. - Zwrócił się w stronę Zarrin i widok jej obojętnego wyrazu twarzy wystarczył, by go ostudzić. - Przez całą rewolucję mówimy o tym, że Zachód jest naszym wrogiem, Wielkim Szatanem nie ze względu na jego potęgę militarną, nie ze względu na siłę gospodarczą, tylko dlatego, dlatego - kolejna pauza - dlatego że dopuścił się zbrodniczego ataku na podwaliny naszej kultury. Nasz imam nazywa to agresją kulturową. Ja określiłbym to mianem gwałtu kulturowego - oznajmił, posługując się pojęciem, które później stało się typowym sformułowaniem Islamskiej Republiki w jej krytyce Zachodu. - I jeżeli chcecie zobaczyć gwałt na kulturze, nie musicie daleko szukać, wystarczy, że sięgniecie do tej książki. - Wyciągnął swój egzemplarz Gatsby'ego spod sterty kartek i zaczął wymachiwać nim w naszym kierunku.

Zarrin znów się podniosła.

- Wysoki sądzie - powiedziała z ledwie ukrywaną pogardą - to wszystko bezpodstawne zarzuty, kłamstwa...

Pan Nijazi nie dał wysokiemu sądowi okazji udzielić jej odpowiedzi. Uniósł się do połowy na krześle i ofuknął ją:

- Dasz mi wreszcie skończyć? Ty będziesz mówić później! Powiem ci dlaczego, powiem ci dlaczego... - Po czym zwrócił się w moją stronę i powiedział nieco łagodniej: - Pani doktor, proszę nie brać tego do siebie.

Mnie tymczasem ta zabawa zaczęła się podobać i powiedziałam:

- Niech pan kontynuuje i proszę pamiętać, że siedzę tu w roli książki. Będę miała okazję zabrać głos na końcu.

- Być może za panowania zepsutego reżimu Pahlawiego - ciągnął Nijazi - cudzołóstwo było przyjętą normą zachowania.

Kto inny może zignorowałby te słowa, ale nie Zarrin.

- Sprzeciw! - wykrzyknęła. - To stwierdzenie nie zostało poparte żadnymi faktami.

- W porządku - przyznał pan Nijazi - ale przy ówczesnych wartościach cudzołóstwo uchodziło bezkarnie. Ta książka jest orędownikiem nieprawych stosunków męsko-damskich. Najpierw mamy Toma i jego kochanicę, tę scenę w jej mieszkaniu - nawet narrator Nick daje się w to wciągnąć. Nie w smak mu co prawda ich kłamstwa, ale nie ma nic przeciwko ich nierządowi, przeciw temu, że siedzą sobie na kolanach i... i te przyjęcia u Gatsby'ego... proszę pamiętać, panie i panowie, Gatsby jest bohaterem książki. I co to za jeden? To szarlatan, cudzołożnik, łgarz... takiego człowieka Nick sławi i żałuje, takiego człowieka, niszczyciela stadła rodzinnego! - Pan Nijazi wyraźnie się rozsrożył, przywołując duchy tych nierządników, łgarzy i cudzołożników, swawolących sobie swobodnie w oświeconym świecie Fitzge-ralda i ani trochę niezagrożonych jego gniewem i oskarżeniami. -Jedyną godną współczucia osobą jest ten rogacz, pan Wilson - huczał Nijazi. - Kiedy zabija Gatsby'ego, działa przez niego ręka Boża. To on jest tutaj jedyną ofiarą. Jest prawdziwym symbolem ludzi uciemiężonych w kraju... w kraju Wielkiego Szatana!

Problem z panem Nijazim polegał na tym, że nawet kiedy się zapalał i nie czytał przygotowanego wcześniej referatu, mówił monotonnie. Teraz głównie krzyczał i wołał, ale nie ruszał się z krzesła.

- Jedyna dobra rzecz w tej książce - powiedział, wymachując trzymanym w ręku oskarżonym - to fakt, że obnaża niemoralność i dekadencję społeczeństwa amerykańskiego, ale my toczymy walkę o to, by pozbyć się podobnego śmiecia i najwyższa pora zakazać tego rodzaju dzieł. - Cały czas określał Gatsby'ego jako „tego pana Gatsby'ego" i ani razu nie przywołał Daisy z imienia, tylko mówił o niej „ta kobieta". Zdaniem Nijaziego w całej powieści nie pojawia się ani jedna cnotliwa bohaterka. - Jaki wzór wyznaczamy naszym niewinnym, skromnym siostrom - pytał zasłuchane audytorium -podsuwając im do czytania taką książkę?

W miarę mówienia ożywiał się coraz bardziej, ale cały czas nie ruszał się z miejsca.

-Gatsby jest nieuczciwy - krzyczał przenikliwym teraz głosem. - Zarabia pieniądze nielegalnymi metodami i próbuje kupić miłość mężatki. Ta książka porusza podobno temat amerykańskiego marzenia, ha, ale co to za marzenie? Czy autor chce zasugerować, że wszyscy powinniśmy być cudzołożnikami i bandytami? Amerykanie są dekadenccy, chylą się ku upadkowi, bo takie mają marzenia. Toną! To ostatnie czknięcie umarłej kultury! - zakończył triumfalnie, dowodząc, że nie tylko Zarrin oglądała Perry Masona.

- Może nasz wielce szanowny prokurator nie powinien być taki surowy - odezwała się Wida, gdy stało się jasne, że Nijazi w końcu wyczerpał swoją kwestię. - Jakkolwiek by było, Gatsby ginie, więc można powiedzieć, że dostaje to, na co zasłużył.

Ale pan Nijazi nie był o tym tak do końca przekonany.

- Czy tylko Gatsby zasługuje na śmierć? - spytał z wyraźną wzgardą w głosie. - Nie! Całe społeczeństwo amerykańskie zasługuje na ten sam los. Co to za marzenie, kraść cudzą żonę, propagować seks, kłamać i oszukiwać i jeszcze do tego... a ten typ, narrator Nick, uważa się za człowieka moralnego!

Pan Nijazi perorował w tym tonie przez dłuższą chwilę, aż nagle urwał, jakby zakrztusił się własnymi słowami. Nawet wtedy nie ruszył się z krzesłem z miejsca. Jakoś nikomu z nas nie przyszło do głowy zaproponować mu, żeby na dalszą część rozprawy wrócił tam, gdzie siedział na początku.

Następnie wezwana została Zarrin, która miała wygłosić mowę obrończą. Podniosła się i przeszła na środek sali, stając twarzą do grupy. W granatowej plisowanej spódnicy i wełnianym żakiecie ze złotymi guzikami, z białymi mankietami wyglądającymi spod rękawów, wyglądała elegancko i profesjonalnie. Włosy związała wstążką w kucyk, a jedyną biżuterią były złote kolczyki. Powolnym krokiem okrążała pana Nijaziego, obracając się co jakiś czas niespodziewanie, by zwrócić na coś szczególną uwagę. Przygotowała sobie niewiele notatek i przemawiając do grupy, rzadko na nie zerkała.

Podczas swojej mowy chodziła po sali, a kucyk kołysał się w rytm kroków z boku na bok, pieszcząc delikatnie jej kark i za każdym razem, kiedy się obracała, miała przed sobą pana Nijaziego, który siedział na krześle nieruchomy jak skała. Na początek przytoczyła cytat z jednego z opowiadań Fitzgeralda, który przeczytałam im jakiś czas temu.

- Naszemu drogiemu prokuratorowi przytrafił się błąd, polegający na tym, że zbliżył się za bardzo do wesołego miasteczka - powiedziała. - Nie umie już odróżnić fikcji od rzeczywistości. -Uśmiechnęła się słodko, obracając się do „naszego prokuratora" uwięzionego na krześle. - Nie zostawia między obu światami żadnej wolnej przestrzeni, żadnego miejsca na zaczerpnięcie oddechu. Zademonstrował nam swoją słabość - brak mu umiejętności czytania powieści na jej własnych prawach. Potrafi tylko osądzać, w grubo ciosany i uproszczony sposób wyolbrzymiać dobro i zło. - Na te słowa pan Nijazi uniósł głowę i spurpurowiał, ale nic nie odrzekł. -Czy jednak powieść staje się dobra - kontynuowała Zarrin, zwracając się do sali - kiedy występuje w niej cnotliwa bohaterka? Czy to źle, jeśli bohater sprzeniewierza się moralności, którą pan Nijazi chce koniecznie narzucić nie tylko nam, ale także całej literaturze?

,   Pan Farzan skoczył nagle na równe nogi.

- Proszę pani - spytał, zwracając się do mnie. - Czy skoro jestem sędzią, to znaczy, że nie mogę zabierać głosu?

- Oczywiście, że nie - odparłam, na co on uraczył nas rozwlekłą i rozmijającą się z faktami tyradą na temat doliny popiołów oraz dekadencji przyjęć organizowanych przez Gatsby'ego. Wyciągnął wniosek, że główna porażka Fitzgeralda polega na tym, iż nie umie on wznieść się ponad własną chciwość: pisał dla pieniędzy szmatławe opowiadania i uganiał się za bogaczami.

- Wiecie przecież - powiedział w końcu, w tym momencie wyraźnie już wyczerpany - Fitzgerald powiedział, że bogacze są inni.

Pan Nijazi pokiwał głową z żarliwą aprobatą.

- Tak - wtrącił się z butnym samozadowoleniem, wyraźnie ukontentowany z wrażenia, jakie wywarło jego wystąpienie. - A nasza rewolucja sprzeciwia się materialistycznemu podejściu do życia, jakie głosi Fitzgerald. Nie potrzebujemy zachodniego materializmu ani amerykańskich dóbr. - Przerwał, żeby nabrać powietrza, ale jeszcze nie skończył. - Co najwyżej moglibyśmy ewentualnie wykorzystać ich wiedzę techniczną, ale musimy odrzucić ich moralność.

Zarrin przyglądała się temu bezczynnie, opanowana i obojętna. Odczekała kilka sekund po wybuchu pana Nijaziego, po czym spokojnie zauważyła:

- Najwyraźniej mam do czynienia z dwoma oskarżycielami. Czy teraz mogę kontynuować? - Rzuciła przy tym lekceważące spojrzenie w stronę kąta pana Farzana. - Pragnę przypomnieć prokuratorowi i ławie przysięgłych cytat z Kubusia Fatalisty Diderota, który dostaliśmy na pierwszych zajęciach poświęconych Gatsby'emu: „Swoboda stylu [autora] jest dla mnie niemal rękojmią czystości jego obyczajów"*. Mówiliśmy również o tym, że powieść nie jest moralna w zwykłym tego słowa znaczeniu. Można ją nazwać moralną, jeśli wytrąca nas z apatii i stawia twarzą w twarz z absolutami, w które wierzymy. Jeżeli to prawda, Gatsby'emu świetnie się to udało. To pierwszy wypadek na zajęciach, żeby jakaś książka wywołała tak burzliwą reakcję.

Wytaczamy Gatsby 'emu proces, ponieważ nas niepokoi, przynajmniej niektórych z nas - dodała, wzbudzając tu i ówdzie tłumiony chichot. - Nie pierwszy to raz jakieś państwo sądzi powieść, i to powieść niepolityczną. - Obróciła się, a za nią obrócił się jej kucyk. - Pamiętacie słynne procesy Pani Bovary, Ulissesa, Kochanka lady Chatterley i Lolityl We wszystkich tych sprawach powieść wygrała. Ale pozwólcie, że zatrzymam się chwilę na kwestii, która zdaje się być solą w oku wysokiego sądu oraz prokuratora. Chodzi o powab pieniędzy i ich rolę w powieści.

To prawda, Gatsby przyznaje, iż pieniądze są jednym z elementów, które czynią Daisy atrakcyjną. Właśnie on zwraca Nickowi uwagę na fakt, że w jej głosie czuje się pieniądze. Jednak ta powieść nie opowiada o miłości biednego młodego blagiera do mamony. -W tym miejscu zrobiła dramatyczną pauzę. - Każdy, kto tak twierdzi, nie odrobił swojej pracy domowej. - Obróciła się niemal niezauważalnym gestem w lewo, gdzie zasiadał nieruchomy prokurator, potem podeszła do swojej ławki i wzięła egzemplarz Gatsby'ego. Z książką uniesioną w dłoni zwróciła się w stronę pana Farzana, stając tyłem do Nijaziego i powiedziała: - Nie, wysoki sądzie, ta powieść nie jest o tym, że „bogaci różnią się od sądu i ode mnie", choć niewątpliwie się różnią, podobnie jak i biedni, podobnie, w gruncie rzeczy, jak różnimy się ty i ja. Jest o bogactwie, ale nie o wulgarnym materializmie, na którym wysoki sąd i pan Nijazi cały czas skupiacie swą uwagę.

- Do nich to nie trafia! - rozległ się jakiś głos z ostatniego rzędu. Odwróciłam się. Ta uwaga wywołała chichoty i poszeptywania. Zarrin przerwała, uśmiechając się.

- Cisza! Kto to powiedział? - zawołał raczej zaskoczony sędzia. Nawet on nie liczył na odpowiedź.

- Pan Nijazi, nasz poważany prokurator - powiedziała prze-śmiewczo Zarrin - nie potrzebuje, jak się zdaje, świadka. Najwyraźniej wziął na siebie rolę zarówno świadka, jak i oskarżyciela, mimo to wysłuchajmy bohaterów powieści w charakterze świadków. Wezwijmy kilkoro z nich przed pulpit. Poproszę zaraz o złożenie zeznań naszego najważniejszego świadka.

Pan Nijazi - ciągnęła Zarrin - zaoferował nam swoje usługi jako sędzia postaci stworzonych przez Fitzgeralda, ale autor miał inny plan. Podsunął nam własnego sędziego. Może więc powinniśmy udzielić mu głosu. Która postać zasługuje na to, by być naszym sędzią? - spytała, zwracając się do grupy. - Oczywiście Nick, pamiętacie przecież, jak mówi o sobie: „Każdy przypisuje sobie przynajmniej jedną z głównych cnót, a oto moja: należę do niewielu uczciwych ludzi, jakich kiedykolwiek znałem". Jeżeli w powieści jest jakiś sędzia, to właśnie Nick. W pewnym sensie to najmniej barwna sylwetka, gdyż pełni rolę lustra. Wszyscy pozostali bohaterowie zostają w końcu osądzeni pod kątem uczciwości. I przedstawiciele bogatego świata okazują się najbardziej nieprawi.

Dowód A: Jordan Baker, z którą łączy Nicka romans. Z jej osobą związany jest pewien skandal, którego Nick nie może sobie zrazu przypomnieć. W przeszłości dopuściła się oszustwa podczas meczu, podobnie też nie przyznała się, że zostawiła pożyczony wóz na deszczu z opuszczonym dachem. „Była chorobliwie nieuczciwa", mówi nam Nick. „Nie potrafiła znieść porażki i sądzę, że ta wrodzona słabość kazała jej już w bardzo wczesnej młodości uciekać się do podstępów, aby zachować wobec świata ten zimny, wyzywający uśmiech i jednocześnie zaspokoić potrzeby swego wysportowanego prężnego ciała".

Dowód B: Tom Buchanan. Jego nieuczciwość jest bardziej oczywista: zdradza żonę, kryje jej zbrodnię i nie ma poczucia winy. Sprawa Daisy okazuje się bardziej skomplikowana, ponieważ tak jak wszystko, co się z nią wiąże, jej nieuczciwość tworzy wokół niej pewien czar - zachowanie Daisy sprawia, że ludzie czują się współwinni jej kłamstw, ponieważ im ulegają. No i jest oczywiście Meyer Wolfsheim, wspólnik Gatsby'ego, prowadzący podejrzane interesy. Zrobił machlojkę na Jesiennych Rozgrywkach baseballowych. „Nigdy nie przyszłoby mi do głowy, że jeden człowiek może grać na zaufaniu pięćdziesięciu milionów ludzi, nie oglądając się na nic, jak włamywacz, który rozbija kasę pancerną". Tak więc problem uczciwości i nieuczciwości, to, jacy ludzie są w istocie, a jakimi prezentują się światu, stanowi wątek poboczny, przewijający się przez wszystkie najważniejsze wydarzenia powieści. A którzy ludzie są w niej najbardziej nieuczciwi? - spytała, zwracając się znów do ławy przysięgłych. - Rzecz jasna bogaci - stwierdziła, odwracając się raptownie do pana Nijaziego. - Te same osoby, które zdaniem naszego prokuratora Fitzgerald pochwala.

Ale to jeszcze nie wszystko. Nie rozprawiliśmy się do końca z bogaczami. - Zarrin wzięła książkę i otworzyła ją w zaznaczonym miejscu. - Za pozwoleniem pana Carrawaya - rzekła - chciałabym powołać się na jego słowa w kwestii ludzi zamożnych. - Po czym zaczęła czytać: - „Nie przejmowali się niczym, Tom i Daisy, niszczyli rzeczy i ludzi, a potem cofali się za mur swoich pieniędzy, swojej absolutnej beztroski, tego wszystkiego, co ich poza tym łączyło, a piwo, które nawarzyli, kazali pić innym...".

Widzicie więc - rzekła Zarrin, zwracając się znów w stronę pana Farzana - taki właśnie sąd wydaje o bogatych najbardziej godny zaufania bohater powieści. W tej książce ludzie majętni, reprezentowani przede wszystkim przez Toma i Daisy, w mniejszym zaś stopniu przez Jordan Baker, są beztroscy. To przecież Daisy przejeżdża Myrtle i pozwala, by Gatsby wziął na siebie winę, nie posyłając nawet kwiatka na jego pogrzeb. - Zarrin zamilkła, obchodząc wokoło krzesło, z pozoru obojętna wobec sędziego, prokuratora i ławy przysięgłych.

Słowo beztroscy jest tutaj kluczowe - podjęła. - Pamiętacie, jak Nick zarzuca Jordan nieuważną jazdę, na co ona odpowiada lekkim tonem, że nawet jeżeli jest nieuważna, to liczy na ostrożność innych ludzi? Beztroscy, ten przymiotnik jako pierwszy przychodzi do głowy przy próbie scharakteryzowania powieściowych bogaczy. Marzenie, którego są ucieleśnieniem, jest napiętnowane skazą i niszczy każdego, kto próbuje się do niego zbliżyć. Widzi pan więc, panie Nijazi, ta książka potępia pańskie zamożne wyższe sfery w nie mniejszym stopniu niż którakolwiek z czytanych przez nas pozycji rewolucyjnych. - Niespodziewanie obróciła się w moją stronę i powiedziała z uśmiechem: - Nie bardzo wiem, jak należy się zwracać do książki. Czy zgodziłabyś się ze stwierdzeniem, że twoją rolą nie jest obrona majętnych klas?

Zarrin zaskoczyła mnie tym nieoczekiwanym pytaniem, ale byłam jej wdzięczna za to, że dała mi okazję skupić się na argumencie, na który kładłam główny nacisk w swoich dotychczasowych pracach literaturoznawczych.

- Jeżeli krytykowanie beztroski to błąd - zaczęłam trochę niepewnie - to znalazłam się przynajmniej w dobrym towarzystwie. Ta beztroska, brak empatii, występuje u negatywnych bohaterów

Jane Austen: u lady Katarzyny, pani Norris, pana Collinsa i Craw-fordów. Wątek ten powraca w opowiadaniach Henry'ego Jamesa i u monstrualnych postaci Nabokova: u Humberta, Kinbote'a, Vana i Ady Veenów. W dziełach tych wyobraźnia utożsamiona zostaje z empatią; nie możemy doświadczyć wszystkich przeżyć innych ludzi, ale w utworach literackich możemy zrozumieć nawet najbardziej potwornych bohaterów. Dobra powieść to taka, która ukazuje nam złożoność jednostek i stwarza dość miejsca, by każdy z tych bohaterów zabrał głos; tym samym powieść jest demokratyczna -nie chodzi o to, by propagowała demokrację, tylko o to, że taką właśnie ma naturę. Empatia jest podstawową sprawą w Gatsbym, jak i w tylu innych wielkich powieściach - najcięższy grzech, to być ślepym na kłopoty i cierpienia innych. Nie dostrzegać ich znaczy tyle, co negować ich istnienie. - Wyrzuciłam to wszystko z siebie jednym tchem i trochę mnie zaskoczyła własna żarliwość.

- Otóż to - odebrała mi w tym miejscu głos Zarrin. - Czy nie można by stwierdzić, że ta ślepota czy beztroska wobec bliźnich kojarzy nam się z innym gatunkiem beztroskich ludzi? - Zerknęła na Nijaziego i dodała: - Z tymi, co postrzegają świat w czarno-białych barwach, odurzeni słusznością własnych fikcji.

I jeżeli, panie Farzan - ciągnęła niemal ciepło - w prawdziwym życiu Fitzgerald rzeczywiście miał obsesję na punkcie bogaczy i wielkich pieniędzy, to w swoich utworach podkreśla on demoralizujący i rozkładający wpływ bogactwa na ludzi w gruncie rzeczy porządnych, takich jak Gatsby, bądź twórczych i pełnych życia, jak Dick Diver w książce Czuła jest noc. Ponieważ jednak pan Nijazi tego nie rozumie, umyka mu sedno powieści.

Nijazi, który od jakiegoś już czasu przypatrywał się uporczywie podłodze, podskoczył nagle i powiedział:

- Sprzeciw!

- Przeciwko czemu konkretnie wnosi pan sprzeciw? - spytała Zarrin z udaną uprzejmością.

- Beztroska to za mało! - zareplikował. - Nie wystarczy jeszcze, żeby uczynić z tej powieści dzieło moralne. Ja pytam cię o grzech cudzołóstwa, o łgarstwa i zdrady małżeńskie, a ty mi prawisz o beztrosce?

Zarrin zawahała się chwilę, po czym zwróciła się ponownie do mnie.

- Chciałabym teraz wnieść o przesłuchanie oskarżonego. - Po czym spojrzała na pana Nijaziego i z zawadiackim błyskiem w oku spytała: - Zechciałby pan zadać teraz swoje pytania oskarżonemu?

- Nie - wymamrotał oburzony Nijazi.

- W porządku. Proszę pani, czy mogłaby pani przejść na miejsce przesłuchań?

Wstałam trochę zaskoczona i rozejrzałam się wokoło. Nie było krzesła. Pan Farzan choć raz wykazał się czujnością, skoczył na równe nogi i zaoferował mi swoje miejsce.

- Słyszałaś uwagi prokuratora - rzekła Zarrin, zwracając się do mnie. - Czy chciałabyś powiedzieć coś na swoją obronę?

Czułam się nieswojo, byłam nawet speszona i niezbyt chętna do zabrania głosu. Zarrin spisywała się wyśmienicie i, jak mi się wydawało, nie było potrzeby, bym prawiła studentom mądrości. Ale oni czekali i na tym etapie nie mogłam się już wycofać.

Przysiadłam z zakłopotaniem na krześle podanym mi przez pana Farzana. Przygotowując się do procesu, przekonałam się, że choćbym nie wiem jak się starała, nie jestem w stanie ubrać w słowa myśli i emocji, które sprawiają, że Gatsby tak mnie ekscytuje. Za każdym razem wracałam do wyjaśnienia sformułowanego przez samego Fitzgeralda: „Oto, do czego sprowadza się cały ciężar tej powieści - powiedział - do utraty iluzji, które nadają światu takie barwy, że poty, póki sprawy pozostają w sferze oddziaływania tego magicznego nimbu wspaniałości, nie zważamy zupełnie na to, czy są prawdziwe, czy nie". Chciałam im powiedzieć, że ta powieść nie opowiada o cudzołóstwie, tylko o utracie marzeń. Bardzo mi zależało na tym, żeby moi studenci zaakceptowali Gatsby'ego na jego własnych warunkach, żeby się nim zachwycili, rozmiłowali w nim ze względu na zdumiewające i zbolałe piękno w nim ukryte, jednak w tej sali moje słowa musiały być bardziej konkretne i rzeczowe.

- Nie po to czytamy Gatsby 'ego - zaczęłam - by dowiedzieć się, czy cudzołóstwo jest czymś dobrym czy złym, tylko po to, by uświadomić sobie, jak złożone bywają takie kwestie jak zdrada, wierność i małżeństwo. Wielka powieść wyostrza wam zmysły, uwrażliwia was na zawiłości życia i charakterów ludzkich, a także chroni przed ślepą wiarą we własną słuszność, która sprowadza kwestię moralności do sztywnych reguł na temat dobra i zła...

- Ależ proszę pani - przerwał mi Nijazi. - W przygodzie miłosnej z żoną innego mężczyzny nie ma nic zawiłego. Dlaczego pan Gatsby nie znajdzie sobie własnej żony? - dodał, marszcząc brwi.

- Dlaczego nie napiszesz własnej powieści? - zachrypiał jakiś stłumiony głos z nieokreślonego miejsca w środkowym rzędzie. Na twarzy pana Nijaziego odmalowało się jeszcze większe zdumienie. Od tego momentu prawie nie mogłam dojść do słowa. Wydawało się, że nagle wszyscy poczuli nieodpartą potrzebę wzięcia udziału w tej dyskusji.

Na moją prośbę pan Farzan ogłosił dziesięciominutową przerwę. Opuściłam salę i wyszłam z grupką studentów, która chciała odetchnąć świeżym powietrzem. Na korytarzu zobaczyłam zatopione w rozmowie Mahtab i Nasrinę. Przystanęłam i zapytałam, co myślą o rozprawie.

Nasrina była wściekła na Nijaziego. Jej zdaniem sprawiał takie wrażenie, jakby sądził, że ma monopol na moralność. Jak zapewniła, nie chciała przez to powiedzieć, by pochwalała Gatsby'ego, ale przynajmniej był gotów oddać życie za swoją miłość. Ruszyłyśmy korytarzem do sali. Większość studentów obstąpiła Zarrin i Nijaziego, którzy toczyli zaciekły spór. Zarrin wyrzucała mu, że nazwał ją ladacznicą. Był niemal siny ze złości i oburzenia i z kolei wytykał jej kłamstwo i głupotę.

- Co mam sądzić o waszych hasłach, głoszących, że kobiety, które nie noszą zasłony, to dziwki i agentki Szatana? To ma być moralność? - krzyczała Zarrin. - A co z chrześcijankami, które nie wierzą w noszenie hedżabu? Czy one wszystkie,  wszystkie bez wyjątku, to zepsute rozpustnice?

- Ale tutaj jest kraj muzułmański - krzyknął z wielką gwałtownością Nijazi. - I takie jest prawo, i każdy, kto...

- Prawo? - wpadła mu w słowo Wida. - To wy, faceci, przyszliście i pozmienialiście prawa. Prawo, mówisz? Tak samo w nazistowskich Niemczech prawem było noszenie żółtej gwiazdy. Czy wszyscy Żydzi powinni byli nosić gwiazdę, bo tak nakazywało to cholerne prawo?

- Och - zauważyła Zarrin szyderczo - lepiej nie poruszaj z nim tego tematu. Jeszcze nazwie ich wszystkich syjonistami, którzy zasłużyli sobie na swój los.

Wydawało się, że niewiele brakuje, by pan Nijazi poderwał się i trzepnął ją w twarz.

- Chyba najwyższy czas, abym odwołała się do swojego autorytetu - szepnęłam do Nasriny, która stała z boku i przyglądała się całej scenie w osłupieniu. Kazałam się wszystkim uspokoić i wrócić na swoje miejsca. Kiedy ucichły już krzyki i ustały prawie zupełnie oskarżenia i kontroskarżenia, zaproponowałam, żebyśmy otworzyli dyskusję. Nie będziemy głosować nad wynikiem rozprawy, ale powinniśmy wysłuchać głosu ławy przysięgłych. Jej członkowie mogą zapoznać nas ze swoim orzeczeniem, przedstawiając nam własne opinie.

Kilkoro działaczy lewicowych broniło powieści. Odniosłam wrażenie, że robią to po części na przekór aktywistom muzułmańskim, którzy opowiedzieli się tak zajadle przeciwko niej. Sedno ich obrony nie odbiegało zbytnio od oskarżenia wygłoszonego przez Nijaziego. Powiedzieli, że powinniśmy czytać takie dzieła jak Wielki Gatsby, bo trzeba nam znać niemoralność amerykańskiej kultury. W ich odczuciu przydałoby się nam więcej materiału rewolucyjnego, ale tego typu książki również były konieczną lekturą, ponieważ pozwalały zrozumieć wroga.

Jeden z nich przytoczył słynne stwierdzenie towarzysza Lenina o tym, że gdy słucha „Sonaty księżycowej", staje się bardziej łagodny. Że odczuwa chęć klepania ludzi po plecach, podczas gdy należało ich tłuc pałkami, czy coś w tym stylu. W każdym razie głównym zarzutem moich radykalnych studentów pod adresem powieści było to, że odciąga ich uwagę od rewolucyjnych obowiązków.

Mimo wygłaszanych z wielkim żarem opinii, albo też na skutek nich, wielu studentów milczało, choć wokół Zarrin i Widy zebrała się spora grupka i ściszonym głosem dodawała im odwagi i wyrażała swój podziw. Jak się później dowiedziałam, większość studentów popierała Zarrin, ale tylko nieliczni z nich gotowi byli zaryzykować i wypowiedzieć się publicznie, głównie dlatego, że brakowało im pewności siebie, by przedstawić swoje uwagi równie „elokwentnie" - mówili -jak obrona i prokurator. Niektórzy w prywatnych rozmowach przyznawali, że osobiście książka im się podobała. To dlaczego nie powiedzieliście tego głośno? Wszyscy zajęli tak stanowcze i jasno sprecyzowane stanowisko, a oni sami nie bardzo umieli wyjaśnić, dlaczego im się podobała - po prostu przypadła im do gustu i tyle, tłumaczyli się.

Tuż przed dzwonkiem Zarrin, która po przerwie nie powiedziała ani słowa, nagle wstała. Choć mówiła niezbyt głośno, wydawała się podminowana. Powiedziała, że czasem zadaje sobie pytanie, po co ludzie w ogóle twierdzą, że są studentami literatury. Czy to cokolwiek znaczy? - zastanawiała się. Co do książki, nie miała nic więcej do dodania w jej obronie. Książka sama się broniła. Może było kilka rzeczy, których mogliśmy się nauczyć, z niej czy od pana Fitzgeralda. Czytając ją, nie nauczyła się wcale, że cudzołóstwo jest dobre albo że każdy z nas powinien zostać krętaczem. Czy po lekturze Steinbecka wszyscy zaczynają strajkować albo ruszają na zachód? Czy wyprawiają się na połów wielorybów po przeczytaniu Melville'a? Czy ludzie nie są jednak trochę bardziej złożonymi istotami? I czy rewolucjoniści nie mają żadnych uczuć osobistych ani emocji? Czy nigdy się nie zakochują, nie delektują pięknem?

- To zadziwiająca książka - powiedziała cicho. - Uczy człowieka cenić własne marzenia, ale też mieć się przed nimi na baczności, uczy szukać zasad moralnych w niezwykłych miejscach. W każdym razie dobrze mi się ją czytało i to też się liczy, nie rozumiecie?

W tym jej naglącym pytaniu „nie rozumiecie?" dźwięczała nuta szczerej troski, która sięgała głębiej niż odraza i niechęć, jakie żywiła do pana Nijaziego, dźwięczało pragnienie, żeby nawet o n to zrozumiał, koniecznie to zrozumiał. Zamilkła i popatrzyła na kolegów i koleżanki z grupy. Po tych słowach zapadła na moment cisza. Nawet pan Nijazi nie miał nic do powiedzenia.

Tamtego dnia po zajęciach nie mogłam narzekać na złe samopoczucie. Kiedy zadzwonił dzwonek, wiele osób nawet go nie usłyszało. Nie zostało wydane formalne orzeczenie, ale jeżeli o mnie chodzi, to podekscytowanie większości studentów było dla mnie najlepszym werdyktem. Wszyscy rozprawiali z ożywieniem, kiedy ich zostawiłam przed salą - i to nie o zakładnikach czy o ostatnich demonstracjach tak dyskutowali, nie o Radża-wim i Chomeinim, tylko o Gatsbym i jego napiętnowanym skazą marzeniu.

Nasza dyskusja o Gatsbym wydawała się przez krótki czas równie porywająca i istotna, jak konflikty ideologiczne szalejące w całym kraju. W rzeczy samej w miarę upływu czasu różne wersje tej dyskusji zdominowały wręcz scenę polityczno-ideologiczną. Podpalano wydawnictwa i sklepy za rozpowszechnianie niemoralnych książek. Pewna powieściopisarka trafiła za swoje dzieła za kratki pod zarzutem szerzenia prostytucji. Wtrącano do więzień reporterów, zamykano czasopisma i gazety, ba, ocenzurowano utwory niektórych naszych najlepszych poetów klasycznych, takich jak Rumi i Omar Chajjam, bądź w ogóle ich zakazano.

Tak jak wszyscy fanatyczni zwolennicy jakiejś idei, rewolucjoniści islamscy wierzyli najwyraźniej, że pisarzom przypada rola strażników moralności. W paradoksalny sposób to chybione przeświadczenie przyznawało literatom święte miejsce w społeczeństwie, ale jednocześnie ich paraliżowało. Ceną, jaką musieli płacić za to wyniesienie na piedestał, była swego rodzaju impotencja estetyczna.

W sferze osobistej „sąd" nad Gatsbym otworzył przede mną okno na własne uczucia i pragnienia. Nigdy przedtem, nawet podczas całej mojej działalności rewolucyjnej, nie odczuwałam takiego zapału do swojej pracy i do literatury. Pragnęłam rozpowszechnić tego ducha dobrej woli, dlatego następnego dnia poprosiłam Zarrin o zostanie po zajęciach i powiedziałam jej, jak wysoko oceniłam jej obronę.

- Obawiam się, że była grochem rzucanym o ścianę - stwierdziła z nutą przygnębienia w głosie.

- Nie bądź tego taka pewna - odparłam.

Dwa dni później inny wykładowca, mijając mnie na korytarzu, powiedział:

- Słyszałem parę dni temu krzyki, dobiegające z twojej sali. Wyobraź sobie moje zdumienie, kiedy dowiedziałem się, że choć raz zamiast sprawy przeciwko Leninowi z oskarżenia imama, toczy się sprawa Fitzgerald przeciwko islamowi. A propos, powinnaś być wdzięczna swojemu młodemu podopiecznemu.

- Któremu? - spytałam ze śmiechem.

- Panu Bahriemu. Został, zdaje się, twoim rycerzem. Doszło do moich uszu, że udało mu się uciszyć głosy oburzenia i przekonać jakoś stowarzyszenie islamskie, że wytoczyliście proces Ameryce.

W owych dniach na uniwersytecie zachodziło wiele gwałtownych zmian, a starcia między radykalnymi i muzułmańskimi studentami stały się częstsze i bardziej widoczne. „Jak to możliwe, że siedzieliście z założonymi rękami i pozwoliliście garstce komunistów przejąć uniwersytet?" - skarcił Chomeini grupę studentów muzułmańskich. „Czyżby było was mniej? Prowokujcie ich, obalajcie ich tezy, stawiajcie im odważnie czoła i prezentujcie własny punkt widzenia". Po czym swoim zwyczajem opowiedział im historię, coś w rodzaju paraboli. Otóż pewnego dnia on, Chomeini, spytał jednego z czołowych politykujących duchownych, Modarresa, jak powinien postąpić, jeżeli urzędnik w jego mieście postanowi nazwać swoje dwa psy Szejch i Sejjed, co stanowi jawną obrazę mułłów. Rada, jakiej udzielił mu Modarres, była zdaniem Chomeiniego krótka i rzeczowa: „Zabij go". Na zakończenie Chomeini powołał się na inne słowa Modarresa: „To wy uderzajcie pierwsi i niech inni się skarżą. Nie bądźcie ofiarami; i nie skarżcie się".

Kilka dni po sądzie nad Gatsbym pospiesznie zebrałam z biurka notatki i książki i wyszłam z sali trochę zamyślona. Grupa wciąż jeszcze była pod wrażeniem procesu. Niektórzy studenci zatrzymywali mnie na korytarzach, by porozmawiać o książce i przedstawić swoje poglądy. Dwie czy trzy osoby napisały nawet z własnej inicjatywy prace na jej temat. Wyszłam na dwór, gdzie zalał mnie łagodny blask popołudniowego słońca i przystanęłam na schodach, zaciekawiona zażartym sporem między garstką studentów muzułmańskich a ich marksistowskimi i świeckimi oponentami. Gestykulowali i krzyczeli. W pewnej odległości od tego tłumu wypatrzyłam Nasrinę, która przysłuchiwała się przedstawianym przez obie strony argumentom. Niebawem przyłączyły się do mnie Zarrin, Wida i ich koleżanka z innej grupy. Stałyśmy bezczynnie, obserwując to widowisko i wymieniając luźne uwagi, kiedy z gmachu wyszedł mocno zasępiony pan Bahri. Zatrzymał się na chwilę koło mnie na szerokich schodach. Pobiegł oczyma za moim wzrokiem i popatrzył na kłócących się. Potem spojrzał na mnie z uśmiechem i powiedział:

- Zwyczajna rzecz. Zabawiają się tylko trochę. - I poszedł. Stałam nieco ogłupiała jego słowami z Zarrin i jej koleżankami.

Kiedy tłum się rozszedł, Nasrina została sama i nie bardzo wiedziała, w którą iść stronę, więc zamachałam do niej, żeby dołączyła do naszej grupki. Podeszła nieśmiało. Było ciepłe popołudnie, drzewa wydawały się rozkołysane w zalotnym tańcu ze swoimi cieniami. Studenci pociągnęli mnie jakoś za język i zaczęłam opisywać im swoje czasy na studiach. Opowiadałam o tym, na czym polegało protestowanie w pojęciu studentów amerykańskich, że długowłosi chłopcy przebiegali tam nago przez dziedziniec.

Kiedy skończyłam te historie, pośmiali się chwilę, po czym zapadła cisza, kiedy wróciliśmy myślami do obrazu przed sobą. Powiedziałam im, że chyba najlepiej wspominam swoich wykładowców.

- Właściwie - zaśmiałam się - moimi czterema ulubionymi by-łi doktor Yoch, który był konserwatystą, rewolucjonista doktor Gross oraz doktor Veile i doktor Elconin, obaj liberałowie.

- Och, pani profesor - niektórzy nazywali mnie panią profesor, co brzmiało wtedy w moich uszach jeszcze dziwniej niż teraz -spodobałby się pani doktor R, jeszcze do niedawna wykładał w naszym instytucie.

Jedna czy dwie osoby z grupki nigdy o nim nie słyszały, kilka znało go z nazwiska, a jedna uczestniczyła parę razy w jego zajęciach. Był profesorem na Wydziale Sztuk Pięknych, znanym i kontrowersyjnym krytykiem filmowym i teatralnym oraz autorem opowiadań. Można powiedzieć, że był typem człowieka, który wyznacza trendy - w wieku dwudziestu jeden lat został redaktorem pisma i w krótkim czasie wraz z kilkoma kolegami pozyskał sobie w kręgach literackich wrogów i wielbicieli. Wyglądało na to, że teraz, pod czterdziestkę, oficjalnie ogłosił, że zamierza wycofać się z pracy zawodowej. Krążyły plotki, że pisze powieść.

Jeden ze studentów zauważył, że był humorzasty i nieprzewidywalny.

- Nie, nie humorzasty - poprawiła go koleżanka Zarrin - po prostu inny.

Ktoś z grupki odwrócił się do mnie z nagłym błyskiem zrozumienia w oczach i zauważył:

- Wie pani, pani doktor, on należy do ludzi, którzy tworzą wokół siebie aurę legendarności. Chodzi mi o to, że nie można przejść obok niego obojętnie.

Jak głosiła legenda, nie ograniczał swoich zajęć czasowo, mogły się zacząć o trzeciej po południu i trwać pięć czy sześć godzin. Studenci musieli zostawać tak długo, póki się nie skończyły. Szybko też rozniosła się o nim fama, zwłaszcza wśród pasjonatów filmu. Wielu słuchaczy innych szkół wyższych, mimo groźby kary, wymykało się z zajęć, żeby wziąć udział w jego wykładach. Nie mieli prawa wstępu na teren Uniwersytetu Teherańskiego bez legitymacji studenckiej tej uczelni, ale z biegiem czasu uczestniczenie w jego zajęciach nabrało posmaku wyzwania. Najbardziej oddani i zbuntowani przeskakiwali przez płoty, żeby wymknąć się kontroli strażników przy wejściu. Na jego wykładach sala zawsze pękała w szwach; czasami studenci musieli stać godzinami, żeby dostać się do środka.

Prowadził wykłady z dramatu oraz filmu, omawiał więc teatr grecki, Szekspira, Ibsena i Stopparda, ale też Laurela i Hardy'ego i braci Mara. Uwielbiał takich reżyserów, jak Vincente Minnelli, John Ford i Howard Hawks. Zarejestrowałam te opowieści bezwiednie, przechowując je w zakamarkach pamięci na późniejsze czasy. Dopiero po latach, kiedy dostałam od niego w upominku urodzinowym kasety wideo z filmami Pirat, Johnny Guitar i Noc w operze, przypomniałam sobie tamten dzień na uniwersyteckich schodach.

Wida spytała mnie, czy słyszałam o jego ostatnim numerze, zanim go wyrzucili.

- Sam zrezygnował - poprawił ją ktoś - nie zdążyli go wyrzucić.

- Nic mi nie wiadomo o jego odejściu - odparłam - ani o tym numerze, jak to określiła Wida.

Ale odkąd po raz pierwszy usłyszałam tę historię, zawsze chętnie opowiadałam ją każdemu życzliwemu słuchaczowi. Kiedy już go znałam - mojego czarodzieja - znacznie później, zmuszałam go, żeby mi ją powtarzał wciąż od nowa.

Pewnego dnia radykalni studenci i wykładowcy z Instytutu Teatrologii na Wydziale Sztuk Pięknych zwołali naradę w celu wprowadzenia zmian w programie studiów. W ich odczuciu niektóre kursy były zbyt burżuazyjne i już niepotrzebne i chcieli wstawić na ich miejsce nowe, rewolucyjne zajęcia. Kiedy studenci wiedzy o teatrze zażądali, żeby zastąpić Ajschylosa, Szekspira i Racine'a Brechtem i Gorkim z domieszką Marksa i Engelsa - przecież teoria rewolucyjna była ważniejsza od sztuki - wśród zebranego tłumu rozgorzały zażarte dyskusje. Wszyscy wykładowcy siedzieli z przodu sali na podium, z wyjątkiem tego doktora, który stał z tyłu przy drzwiach.

W geście ustępstwa na rzecz demokracji zapytano, czy ktoś z zebranych sprzeciwia się tej nowej propozycji. Wtedy z tyłu sali dobiegł cichy głos: „Ja się nie zgadzam". Zapadła głucha cisza. Głos jako powód swojej niezgody podał fakt, że jego przynajmniej zdaniem, nikt, ale to absolutnie nikt, a już na pewno żaden przywódca rewolucyjny czy idol polityczny, nie jest ważniejszy od Ra-cine'a. On może wykładać Racine'a. Jeżeli nie zależy im na poznaniu Racine'a, ich wola. Kiedy tylko uznają, że chcą mieć prawdziwy uniwersytet i przywrócić Racine'a, z przyjemnością znowu przyjdzie i podejmie wykłady. Zebrani odwrócili gwałtownie głowy w stronę głosu z niedowierzaniem. To impertynencki czarodziej. Niektórzy napadli na niego, wytykając mu „formali-styczne" i „dekadenckie" poglądy. Twierdzili, że jego koncepcje są przestarzałe i że powinien iść z czasem. Jakaś dziewczyna wstała i próbowała uciszyć okrzyki oburzenia. Powiedziała, że ten profesor zawsze stawiał dobro studentów na pierwszym miejscu i że powinno mu się dać szansę obrony.

Później, gdy powtórzyłam mu całą historię w tej wersji, w jakiej ją usłyszałam, poprawił mnie: istotnie zaczął mówić z tyłu sali, ale poproszono go o przejście do podium. Szedł w ciszy, która sama w sobie już była oskarżeniem.

Kiedy znów się odezwał, powiedział, że w jego przekonaniu jeden film Laurela i Hardy'ego jest wart więcej niż wszystkie te ich rozprawki rewolucyjne, również Marksa i Lenina. To, co oni nazywają pasją, nie było pasją ani nawet szaleństwem, tylko jakimś nieokrzesanym uczuciem niegodnym prawdziwej literatury. Oświadczył, że jeżeli zmienią program, odmówi prowadzenia zajęć. Wierny danemu słowu, nigdy już nie wrócił, choć przyłączył się do czuwań organizowanych na znak protestu przeciw zamykaniu uniwersytetów. Chciał, żeby jego studenci wiedzieli, iż tamtego dnia wycofał się nie dlatego, że się bał rządowych represji.

Powiedzieli mi, że zamknął się w swoim mieszkaniu prawie jak w więzieniu i widuje tylko wybrane grono przyjaciół i uczniów.

- Założę się, że panią doktor by przyjął - powiedział z zapałem jeden z moich studentów. Nie byłam tego taka pewna.

Ostatni dzień, jaki poświęciliśmy Gatsby'emu, wypadł w styczniu; ulice pokrył ciężki śnieg. Chciałam omówić ze studentami dwa obrazy. Nie mam już swojego zużytego Gatsby'ego, tego z zaszyfro-wanymi notatkami na marginesach i na końcu książki. Opuszczając Iran, rozstałam się ze swoją cenną biblioteką. Ten Gatsby jest nowy, wydany w 1993 roku. Nie oswoiłam się z jego okładką, a i z samą książką nie bardzo umiem się obchodzić.

- Chciałabym zacząć od cytatu z Fitzgeralda, który odgrywa zasadniczą rolę w rozumieniu nie tylko Gatsby'ego, ale całego jego dorobku - powiedziałam na początek. - Zastanawiamy się tu, o czym jest Gatsby i wskazaliśmy na kilka wątków, ale przez całą powieść przewija się pewna ukryta myśl, która stanowi, moim zdaniem, o jej istocie, a jest to kwestia utraty, utraty iluzji. Nick potępia wszystkich ludzi, z którymi Gatsby jest jakoś związany, ale jego samego nie osądza w ten sposób. Dlaczego? Dlatego, że Gatsby ma w sobie coś, co w swoim opowiadaniu Absolution (Rozgrzeszenie) Fitzgerald nazwał „uczciwością wyobraźni".

W tym momencie wystrzeliła w górę ręka pana Nijaziego.

- Ale przecież Gatsby jest jeszcze bardziej nieuczciwy niż cała reszta - zapiszczał. - Zdobywa pieniądze w różnych nieuczciwych gierkach i przestaje z przestępcami.

- W pewnym sensie masz rację - przyznałam. - Gatsby zmyśla wszystko, nawet swoje imię. Każdy z pozostałych bohaterów powieści ma bardziej stabilną pozycję i tożsamość. Gatsby'ego ustawicznie tworzą i przetwarzają inni. Na wszystkich jego przyjęciach większość gości konspiracyjnym szeptem snuje przypuszczenia na temat tego, kim właściwie jest i jakich to niewiarygodnych czy potwornych czynów się dopuścił. Tom podejmuje się odkryć jego prawdziwą tożsamość, a i samego Nicka frapuje postać tego tajemniczego Jaya Gatsby'ego. Jednak Gatsby wywołuje w innych ciekawość zmieszaną z lękiem. Rzeczywistość jego życia nasuwa jedno określenie - szarlatan. Ale prawda o nim jest taka, że to romantyczny i tragiczny marzyciel, który zdobywa się na heroizm, czerpiąc siły ze swojej głębokiej wiary we własne romantyczne urojenie.

Gatsby nie może znieść zgrzebności swojego życia. To, co w sobie ma, to „niezwykły dar nadziei, romantyczna żarliwość" i „jakiś wyższy stopień wrażliwości na obietnice życia". Nie może zmienić świata, więc kreuje na nowo samego siebie na wzór swojego marzenia. Zobaczmy, jak to wyjaśnia Nick: „Sam sobie wymyślił postać Jaya Gatsby'ego z West Egg, Long Island, jako idealną koncepcję własnej osoby. Jest synem Boga - powiedzenie, które nie oznacza nic innego, jeśli w ogóle cokolwiek oznacza - i podobnie jak Ojciec musi służyć wielkiej, wulgarnej i sprzedajnej piękności. Wymyślił sobie takiego Gatsby'ego, jakiego siedemnastoletni chłopiec potrafi wymyślić, i tej swojej koncepcji pozostał wierny do końca".

Gatsby pozostawał lojalny właśnie temu wymyślonemu przez siebie własnemu ja, dla którego nadzieją na spełnienie był głos Daisy. To jego obietnicom pozostał wierny, zielonemu światełku na końcu przystani, a nie nędznemu marzeniu o bogactwie i dobrobycie. Tak rodzi się „ogromna iluzja", dla której poświęca życie. Jak to ujmuje Fitzgerald, „Żaden ogień, żaden niepokalany blask czystości nie dorównuje temu, co człowiek może nagromadzić w tajnikach swego serca".

Lojalność Gatsby'ego wobec Daisy jest związana z jego lojalnością wobec wymyślonego obrazu samego siebie. „Mówił wiele o przeszłości i pojąłem, że chce coś odzyskać, może jakąś część samego siebie, która zatraciła się w miłości do Daisy. Ta miłość wniosła w jego życie nieład i zamieszanie, lecz gdyby tylko mógł wrócić do punktu wyjścia i powoli prześledzić wszystko od początku, na pewno odnalazłby to, co stracił".

To marzenie pozostaje jednak niezniszczalne i sięga poza Gats-by'ego i jego życie osobiste. Istnieje w szerszym rozumieniu w mieście, w samym Nowym Jorku oraz po jego wschodniej stronie, w porcie, który niegdyś był marzeniem setek tysięcy imigrantów, a teraz stał się mekką mieszkańców Środkowego Zachodu, przybywających tu w poszukiwaniu nowego życia i ekscytujących przeżyć. Nowy Jork wzbudza wprawdzie owiane czarem marzenia i daje połowiczne obietnice, w rzeczywistości jednak jest schronieniem dla lichych miłostek i romansów, takich jak związek Toma i Myrtle. Z tym miastem, podobnie jak z Daisy, w immanentny sposób związana jest obietnica, miraż, który się rozpływa i wypacza, kiedy podejść do niego bliżej. To ogniwo łączące marzenie Gatsby'ego z amerykańskim marzeniem. Nie dotyczy ono pieniędzy, tylko jego wyśnionej wizji własnej osoby. Nie jest to więc komentarz na temat Ameryki jako kraju materialistycznego, tylko idealistycznego, jako kraju, który z pieniędzy uczynił środek do odzyskania marzenia. Nie ma w tym nic ordynarnego, czy może ordynarność do tego stopnia zmieszała się z marzeniem, że niezwykle trudno je od siebie odróżnić. Koniec końców najbardziej wzniosłe ideały i najpodlejsze oblicza rzeczywistości zlewają się ze sobą. Otwórzcie proszę książkę na ostatniej stronie. Jak pamiętacie, Nick po raz ostatni żegna się z domem Gatsby'ego. Panie Bahri, widzę, że zaszczycił nas pan dzisiaj swoją obecnością. Zechciałby pan przeczytać fragment od trzeciej linijki akapitu, zaczynającego się od słów: „Zamknięto już większość dużych kąpielisk (...)".

- „I kiedy księżyc wzniósł się wyżej, pozbawione swego znaczenia budynki zaczęły roztapiać się w przestrzeni, aż wreszcie powoli świadomość moją wypełniło istnienie tej  starej wyspy, która zakwitła niegdyś oczom holenderskich marynarzy - świeży, zielony przyczółek nowego świata. Jej drzewa, których już nie było, drzewa, które ustąpiły miejsca domowi Gatsby'ego, swoim szeptem podsycały ostatnie i największe ze wszystkich ludzkich marzeń: na krótką zaczarowaną chwilę człowiek musiał wstrzymać oddech w piersi wobec tego kontynentu, zmuszony do estetycznej kontemplacji, której ani nie rozumiał, ani nie pragnął, gdy po raz ostatni w historii twarzą w twarz zmierzył się z czymś, co dorównywało jego możliwościom zdumienia i zachwytu". Czy mam czytać dalej?

- Tak, proszę, do końca następnego akapitu.

- „I kiedy tak siedziałem, zastanawiając się nad daleką i nieznaną mi przeszłością, pomyślałem o zdumieniu Gatsby'ego, gdy po raz pierwszy złowił wzrokiem zielone światełko na końcu przystani Daisy. Odbył długą drogę do tego granatowego trawnika i myślał, że już jest u celu, tak blisko był spełnienia swoich marzeń. Nie wiedział, że już są za nim, gdzieś w tyle, w rozległym mroku za miastem, gdzie ciemne pola republiki roztaczają się wśród nocy".

- Mógł być nieuczciwy w życiu i mógł kłamać na swój temat -zaczęłam - ale nie był w stanie zrobić jednej rzeczy, zdradzić własnej  wyobraźni. Gatsby'ego do zguby doprowadza ostatecznie „uczciwość jego wyobraźni". Umiera, bo w rzeczywistości nikt taki przeżyć nie może.

My, czytelnicy, podobnie jak Nick pochwalamy i jednocześnie potępiamy Gatsby'ego. Bardziej jesteśmy pewni, czego w nim nie aprobujemy niż co podziwiamy, ponieważ podobnie jak Nick ulegamy romantycznym implikacjom jego marzenia. W historii o nim dźwięczy echo opowieści o pionierach, którzy przypływali do brzegów Ameryki w nadziei na nową ziemię i nową przyszłość, w poszukiwaniu swojego marzenia, już skażonego przemocą, jakiej dopuścili się przy jego realizacji.

Gatsby nigdy nie powinien był podejmować próby, żeby posiąść swoje marzenie - wyjaśniłam. - Nawet Daisy o tym wie, jest w nim zakochana tak bardzo, jak to tylko możliwe, ale nie może postąpić wbrew swojej naturze i nie dopuścić się wobec niego zdrady.

Którejś jesiennej nocy przystają w miejscu, gdzie „chodnik lśnił biało od księżyca (...). Kątem oka Gatsby widział, jak płyty chodników tworzą w perspektywie drabinę sięgającą jakiegoś tajemniczego miejsca ponad drzewami - mógłby się wspiąć po tej drabinie, gdyby był sam, i na jej szczycie wessać pokarm życia, wypić do dna nieporównane soki cudowności.

Serce biło mu coraz mocniej i mocniej, gdy biała twarz Daisy zbliżała się do jego twarzy. Wiedział, że kiedy ją pocałuje i swoje niewysłowione wizje zwiąże na zawsze z jakże kruchym istnieniem tej dziewczyny, umysł jego już nigdy nie odzyska boskiej swobody".

Przejdźcie teraz proszę na stronę ósmą, niech pan czyta od słów „Nie, Gatsby...".

- „Nie, Gatsby był w porządku, jak się w końcu okazało; to, co czyhało na niego, co płynęło w ślad za jego marzeniem, jak mętna piana za okrętem, tylko to wyłączyło na jakiś czas moje zainteresowanie dla próżnych żalów ludzkich i krótkoskrzydłych uniesień".

- Dla Gatsby'ego dostęp do bogactwa to środek do osiągnięcia celu, to sposób na to, by posiąść swoje marzenie. Traci przez nie zdolność odróżniania tworów własnej wyobraźni od rzeczywistości -z „mętnej piany" próbuje stworzyć baśniową krainę. Jego sny na jawie „dawały na chwilę upust jego imaginacji: dawały nadzieję, że rzeczywistość wcale nie jest rzeczywista, łudziły zapewnieniem, że opoka, na której świat zbudowano, to są po prostu skrzydła dobrej wróżki".

Prześledźmy więc teraz wszystkie omówione kwestie. Tak, ta powieść opowiada o konkretnych, żywych związkach, o miłości mężczyzny do kobiety, o zdradzie tej miłości, jakiej dopuszcza się kobieta. Ale opowiada też o bogactwie, o jego wielkiej sile przyciągania, a zarazem niszczycielskiej mocy, o beztrosce, która idzie z nim parze i w końcu, tak, opowiada też o amerykańskim marzeniu, marzeniu o potędze i wielkich pieniądzach, symbolizowanym przez mamiące światełko w domu Daisy i przez ten port, będący bramą do Ameryki. Mówi też o utracie, o zniszczalności marzeń, gdy przeobrazi sieje w twardą rzeczywistość. To tęsknota, niemate-rialność marzenia sprawiają, że jest ono czyste.

Wspólnym elementem łączącym nas w Iranie z Fitzgeraldem było to marzenie, które stało się naszą obsesją i zawojowało naszą rzeczywistość, to straszne, piękne marzenie, nie do przyjęcia w swojej urzeczywistnionej postaci, w imię którego można było usprawiedliwić czy wybaczyć dowolną ilość przemocy. To właśnie mieliśmy wspólnego, choć wtedy nie zdawaliśmy sobie jeszcze z tego sprawy.

Marzenia, panie Nijazi, to doskonałe ideały, pełne i skończone same w sobie. Jak można je narzucić nieustannie się przeobrażającej, niedoskonałej, niepełnej rzeczywistości? Stałby się pan takim Humbertem, niszczącym obiekt swoich marzeń albo takim Gats-bym, niszczącym samego siebie.

Kiedy tamtego dnia żegnałam studentów, nie powiedziałam im o czymś, co sama zaczynałam dopiero odkrywać: jak bardzo nasze losy upodabniały się do historii Gatsby'ego. Chciał spełnić swoje marzenie, przywołując na powrót do życia przeszłość i w końcu się przekonał, że przeszłość jest martwa, teraźniejszość to blaga, a przyszłość nie istnieje. Czyż nie przypominało to naszej rewolucji, która nastąpiła w imię zbiorowej przeszłości i zrujnowała nam życie w imię jakiegoś marzenia?

Po zajęciach czułam się jak wypluta. Starałam się wyjść szybko, udając, że czeka na mnie jakaś pilna sprawa. Faktycznie jednak nie miałam nic do roboty. Włożyłam palto, czapkę i rękawiczki i wyszłam. Nie miałam dokąd iść. Tego popołudnia padał gęsty śnieg, a potem zza chmur wyjrzało słońce, oświetlając kopy czystego, świeżego białego puchu. Kiedy byłam bardzo mała, jeszcze zanim wY^ano mme do Anglii, miałam koleżankę, taką przyjaciółkę lat dziecięcych, którą bardzo kochałam - była starsza ode mnie. Od czasu do czasu urządzałyśmy sobie wspólne śnieżne przechadzki- Chodziłyśmy do naszej ulubionej cukierenki, gdzie sprzedawali cudowne ptysie, z prawdziwą bitą śmietaną. Kupowałyśmy ciastka, a potem wychodziłyśmy znów na śnieg i jadłyśmy je vf Je§° opiekuńczym blasku, plotąc trzy po trzy i idąc, wciąż idźc przed siebie.

Wyszlam z uniwersytetu i ruszyłam ulicą wzdłuż długiego rzędu księgarn- Przydrożni sprzedawcy kaset podkręcili głośność i przeskakiwali z nogi na nogę, żeby się rozgrzać, wełniane czapki naciągęli głęboko na uszy, a z ust buchała im para, która wydawała sfi wznosić w rytm muzyki, wijąc się ku górze i wtapiając w błękit nieba. Szłam tak przed siebie, aż księgarnie ustąpiły miejsca innym sklepom oraz kinu, do którego chodziliśmy jako dzieci, a które teraz stało zamknięte. Ileż to kin poszło z dymem w owych egzaltowanych dniach rewolucji! Szłam dalej tą ulicą, aż dotarłćm do placu Ferdousiego, nazwanego tak na cześć naszego wielk:eg° poety epickiego i tam przystanęłam. Czy to nie tu zatrzymajmy się kiedyś z przyjaciółką, jedząc nasze ptysie, i śmiałyśmy sie do rozpuku?

Minęł7 lata> dzisiejszy śnieg pokryła warstwa kurzu - skutek rosnącego zanieczyszczenia Teheranu; koleżanka przebywała teraz na wygnaniu, a ja wróciłam do kraju. Do czasu powrotu ojczyzna była dla rmie czymś bezkształtnym i ulotnym, objawiała się w urokliwych, dręcząco nierealnych mgnieniach, z bezosobową swoj-skością starych fotografii rodzinnych. Ale teraz te wszystkie uczucia rależały do przeszłości. Ojczyzna ustawicznie zmieniała się na moich oczach.

Tego cnia towarzyszyło mi poczucie, że coś tracę, że opłakuję śmierć kora jeszcze nie nastąpiła. Odnosiłam takie wrażenie, jakby cały dobisty świat tratowano jak drobne polne kwiatki, żeby zrobić mi;jsce na bardziej ozdobny ogród, w którym wszystko byłoby uiar:mione i uporządkowane. Nigdy nie doświadczyłam podobnego |Oczucia utraty, będąc na studiach w Stanach. Wtedy moja tęsknota cały czas była nierozerwalnie związana z pewnością, że ojczyzna jest w zasięgu ręki, że mogę wrócić, kiedy tylko zechcę. Dopiero po przyjeździe do Iranu pojęłam prawdziwe znaczenie wygnania. Idąc wzdłuż tych hołubionych w sercu, hołubionych w pamięci ulic, czułam, że miażdżę wspomnienia, leżące pod moimi stopami.

Semestr wiosenny zaczął się złowróżbnie. Od samego początku odbywało się niewiele zajęć. Przez ostatni rok rząd był zaabsorbowany tępieniem opozycyjnych ugrupowań politycznych, zamykaniem postępowych gazet i periodyków, karaniem funkcjonariuszy byłej władzy oraz walką z mniejszościami, zwłaszcza Kurdami. Teraz jego uwaga zwróciła się ku uniwersytetom, wylęgarniom buntu, na których rewolucjoniści muzułmańscy nie mieli władzy. Odgrywały one rolę zakazanych już wtedy gazet, sprzeciwiając się dławieniu sił postępowych. Niemal codziennie na którymś z nich, szczególnie na Uniwersytecie Teherańskim, odbywały się jakieś spotkania protestacyjne, przemówienia czy demonstracje.

Pewnego ranka po wejściu do instytutu wyczułam, że coś jest nie tak. Na ścianie naprzeciw drzwi wisiała powiększona odbitka zdjęcia Haszemiego Rafsandżaniego, który pełnił w owym czasie funkcję przewodniczącego parlamentu. Obok przylepiono ulotkę, ostrzegającą studentów przed „spiskiem", mającym na celu zamknięcie szkół wyższych. Przed zdjęciem i ulotką utworzyło się duże półkole młodzieży, złożone, jak się zdawało, z mniejszych półkoli. Kiedy podeszłam bliżej, studenci, wśród których rozpoznałam również swoich uczniów, rozstąpili się, robiąc dla mnie przejście. Na środku wolnej przestrzeni ujrzałam pana Nijaziego, wiodącego zaciekły spór z jednym z przywódców lewicowej organizacji uczelnianej.

Pan Nijazi energicznie zaprzeczał, jakoby rząd nosił się z zamiarem zamknięcia uniwersytetów. Jego rozmówca powoływał się na przemówienie Rafsandżaniego wygłoszone na Uniwersytecie Maszhadzkim o konieczności oczyszczenia systemu oświaty i wywołania na uczelniach rewolucji kulturalnej. Przez jakiś czas przerzucali się argumentami, zachęcani pomrukami zebranego wokół tłumu. Nie dotrwałam do końca sporu - wydawało się oczywiste, że żadnego końca nie będzie. W tamtych dniach areligijni i lewicowi studenci dominowali na uniwersytetach i pewne wydarzenia niektórym z nas nie mieściły się jeszcze w głowach. Myśl, że wyższe uczelnie mogłyby zostać zamknięte, wydawała się równie niedorzeczna, jak ewentualność, że kobiety ulegną w końcu przymusowi noszenia zasłony.

Ale już wkrótce rząd ogłosił zamiar zawieszenia zajęć i utworzenia specjalnej komisji do spraw wprowadzenia w życie rewolucji kulturalnej. Komisja otrzymała prerogatywy upoważniające ją do takiej przebudowy organizacyjnej uniwersytetów, aby były one akceptowalne dla przywódców Islamskiej Republiki. Jej członkowie nie bardzo wiedzieli, czego chcą, ale nie mieli wątpliwości, czego z całą pewnością nie chcą. Zostali upoważnieni do wyrzucenia niepożądanych wykładowców, pracowników administracyjnych i studentów oraz do opracowania nowego regulaminu i programu studiów. Była to pierwsza zorganizowana próba przeprowadzenia w Iranie czystki wymierzonej w nosicieli tak zwanej zgniłej kultury zachodniej. Większość studentów i kadry nie podporządkowała się tym nakazom i raz jeszcze Uniwersytet Teherański zamienił się w pole bitwy.

Z każdym dniem chodzenie na zajęcia stawało się coraz bardziej utrudnione. Wszyscy jak szaleni przenosiliśmy się z jednego spotkania na drugie, jakbyśmy siłą samego ruchu byli w stanie ich powstrzymać. Maszerowali wykładowcy i maszerowali studenci. Między rozmaitymi zaangażowanymi w to organizacjami studenckimi zdarzały się liczne nieporozumienia.

Studenci urządzali demonstracje i strajki okupacyjne. Chodziłam na te demonstracje, choć w tym momencie żadna organizacja nie była mi szczególnie bliska. Gdyby lewicowcy przejęli władzę, zrobiliby dokładnie to samo. Ale nie to było oczywiście najważniejsze; najważniejsze było ratowanie uniwersytetu, do zniszczenia którego, podobnie jak i do zniszczenia Iranu, wszyscyśmy się w przeszłości przyłożyli.

I tak rozpoczął się nowy cykl gwałtownych demonstracji. Zwykle zaczynaliśmy marsz sprzed Uniwersytetu Teherańskiego i w miarę, jak szliśmy, tłum rósł. Kierowaliśmy się w stronę biedniejszych rejonów miasta i na ogół przy jakiejś wąskiej uliczce czy przecznicy pojawiali się „oni" i atakowali nas z nożami i pałkami. Rozbiegaliśmy się tylko po to, żeby kawałek dalej cicho się zreorganizować. Szliśmy labiryntem krętych ulic i niewybrukowanych uliczek, kiedy nagle przy innym skrzyżowaniu „oni" znów rzucali się na nas z wyciągniętymi nożami, a my znów uciekaliśmy i znów spotykaliśmy się w innym miejscu kilka przecznic dalej.

Jeden dzień zapadł mi szczególnie w pamięć. Wyszłam z domu wcześnie rano z Biżanem, który, jadąc do pracy, wysadził mnie w pobliżu uniwersytetu. Od uczelni dzieliło mnie jeszcze kilka przecznic, kiedy zobaczyłam grupkę młodych w większości ludzi, idących w kierunku kampusu z szyldami w rękach. Spostrzegłam wśród nich Nasrinę, która przez ostatnich kilka tygodni się nie pokazywała. Trzymała w ręku plik ulotek i szła w pierwszym rzędzie. Na którymś rogu odłączyła się od grupy z jakąś inną dziewczyną i skręciła w boczną uliczkę. Przemknęło mi przez myśl, że nie dała mi obiecanej pracy na temat Gatsby'ego; zniknęła kilka tygodni temu z mojego życia równie nagle, jak się w nim pojawiła. Zastanawiałam się, czy kiedykolwiek jeszcze ją zobaczę.

Znalazłam się jakoś w grupie skandujących studentów, którzy pojawili się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Nagle usłyszeliśmy świst kul, nadlatujących nie wiadomo skąd. Te kule były prawdziwe. Oto staliśmy przed szeroką, żelazną bramą uniwersytetu a już za moment pędziłam w stronę księgarń, w większości pozamykanych z powodu rozruchów. Skryłam się pod markizą jednej, która była jeszcze otwarta. Tuż obok musiał uciec w popłochu handlarz kasetami, bo jego magnetofon wciąż grał; jakiś śpiewak opłakiwał smętnym głosem zdradę ukochanej.

Cały ten dzień był jednym wielkim koszmarem. Zupełnie straciłam poczucie czasu i orientację, przyłączałam się na chybił trafił do różnych grup, które wcześniej czy później się rozpraszały i dawałam się nieść z ulicy na ulicę. Po południu zorganizowano dużą demonstrację. Wkrótce przerodziła się ona w najkrwawsze starcie między studentami a rządem. Chcąc zorganizować kontrdemonstra-cję przeciw studentom, władze poza swoimi zwykłymi pałkarzami, zbirami i milicją dowiozły jeszcze pełne autobusy robotników z różnych fabryk, uzbrajając ich w pały i noże. A wybrano przedstawicieli proletariatu dlatego, że lewicowcy ich idealizowali i postrzegali jako swoich naturalnych sprzymierzeńców.

Kiedy zaczęto strzelać, rozbiegliśmy się na wszystkie strony. Pamiętam, że w którymś momencie wpadłam na dawną koleżankę z klasy, w szóstej była właściwie moją najlepszą przyjaciółką. Pośród huku wystrzałów i rytmu skandowanych haseł przytuliłyśmy się do siebie i ucięłyśmy sobie pogawędkę o tych dwudziestu prawie latach, jakie minęły od naszego ostatniego spotkania. Dowiedziałam się od niej, że wszyscy idą w kierunku szpitala niedaleko Uniwersytetu Teherańskiego, gdzie leżały podobno ciała pomordowanych i rannych studentów.

Zgubiła mi się gdzieś w ciżbie i zostałam sama na terenie rozległego kompleksu szpitalnego, którego nazwę zmieniono trochę wcześniej z Pahlawi, jak nazywał się ostatni szach, na Imam Cho-meini. Teraz znowu rozniosła się pogłoska, że policja i strażnicy wykradli ciała zabitych, aby ukryć fakt ich śmierci. Studenci chcieli przypuścić szturm na szpital i zapobiec w ten sposób przewiezieniu zwłok.

Szłam w stronę głównego gmachu i teraz, gdy to wspominam, wydaje mi się, że wciąż idę do tego budynku i nigdy nie docieram do niego naprawdę - szłam jak w transie, podczas gdy ludzie biegli w moją stronę i biegli przede mną. Każdy zdawał się mieć jakiś zamiar, jakiś powzięty w myślach cel - z wyjątkiem mnie. Ja szłam sama. Nagle zobaczyłam znajomą osobę, która zmierzała w moim kierunku. To była Mahtab.

W tamtej chwili, gdy ukazała się moim oczom, porażona i zdrętwiała, wyglądała zupełnie jak zagubione zwierzę w niebezpieczeństwie. Może pod wpływem szoku szła prosto przed siebie, niemal mechanicznie, nie zbaczała z tej linii i zachowywała prawie idealną równowagę. Wyobraź sobie, że Mahtab idzie w moim kierunku. Dwie dziewczyny przesłaniają mi ją, a potem wynurza się, w luźnej, beżowej bluzce wyrzuconej na dżinsy - wchodzi w linię mojego wzroku i nasze oczy się spotykają. Zamierzała przejść obok mnie, ale na ułamek sekundy przystanęła. Znalazłyśmy się więc naprzeciw siebie, tylko my dwie, dzieląc wspólną chwilę upiornych poszukiwań. Przystanęła, żeby poinformować mnie, że „im" udało się porwać ciała z przyszpitalnej kostnicy. Nikt nie wiedział, dokąd je przewieźli. Po tych słowach zniknęła i przez najbliższych siedem lat jej nie widziałam.

Stojąc tak na terenie kompleksu szpitalnego, mijana co chwila przez goniących dokądś ludzi, miałam dziwne przeżycie - doznałam takiego uczucia, jakby serce zostało mi wydarte z ciała i wylądowało głucho w pustej przestrzeni, w wielkiej pustce, której istnienia nie byłam świadoma. Poczułam się zmęczona i przerażona. Nie chodziło o strach przed kulami, były na to zbyt bliskie. Bałam się jakiegoś braku, jakby przyszłość uchodziła przede mną w dal. Studenci urządzili na terenie uniwersytetu czuwanie, żeby uniemożliwić jego zamknięcie. Czuwali tak długo, aż ich ewakuowano, co o mało nie skończyło się krwawą jatką - choć broń miały tylko siły rządowe - i milicja, strażnicy rewolucji oraz policja zdobyły teren uczelni.

Właśnie podczas jednego z tych czuwań zobaczyłam pana Bah-riego. Tej nocy byliśmy w stanie ciągłego niepokoju, a jednocześnie koiła nas fałszywa przytulność tego typu zdarzeń, podczas których siedziało się na kampusie blisko siebie, opowiadało sobie kawały i historie, dzieliło się informacjami, a niekiedy wypełniało przyjemnie ciepłe godziny mroku sporami. Stał sam w ciemnym zakątku, oparty o drzewo.

- I co pan o tym myśli? - spytałam.

Przywołał na twarz przedwczesny uśmiech i odparł:

- Nie, proszę pani, co pani o tym myśli?

- Panie Bahri - powiedziałam powoli. - To, co ja myślę, staje się coraz bardziej nieistotne. Właściwie jest już tak nieistotne, że chyba pójdę do domu, wezmę do poduszki jakąś dobrą książkę i spróbuję zasnąć.

Wiedziałam, że go zaskoczyłam, ale zaskoczyłam też samą siebie. Poczułam nagle, że to nie moja walka. Dla większości tu obecnych związane z tą bitwą podniecenie było prawie wszystkim, a ja nie byłam podniecona, nie w ten sposób, jak oni. Czy miało to dla mnie jakiekolwiek znaczenie, kto zamknie uniwersytet, czy będą to moi studenci lewicowi, czy proislamscy? Znaczenie miało to, że uniwersytet w ogóle nie powinien zostać zamknięty, że powinien mieć możliwość dalszego funkcjonowania w charakterze przybytku wiedzy, a nie stawać się polem bitwy między różnymi siłami politycznymi. Ale potrzebowałam sporo czasu, bo aż siedemnaście lat, żeby to w końcu przetrawić i sformułować ten wniosek. Na razie poszłam do domu.

Niedługo potem rządowi udało się pozamykać uniwersytety. Przeprowadził czystkę wśród kadry naukowej, studentów i pracowników administracyjnych. Niektórzy studenci zostali zabici lub aresztowani, inni po prostu zniknęli. Z Uniwersytetem Teherańskim wiązało się zbyt wiele rozczarowań, zbyt wiele smutków i ran. Nigdy już nie spieszyłam tak niewinnie, tak chętnie na zajęcia, jak w tamtych pierwszych dniach świtu rewolucji.

Pewnego dnia na wiosnę 1981 roku -jeszcze czuję na policzkach to słońce i tchnienie porannego wiatru - stałam się nieistotna. Trochę więcej niż rok od powrotu do swojego kraju, miasta, domu odkryłam, że ten sam dekret, który przekształcił pojedyncze słowo Iran w Islamską Republikę Iranu, sprawił też, że ja i wszystko, czym dotąd byłam, przestało mieć jakiekolwiek znaczenie. Fakt, że dzieliłam ten los z wieloma innymi ludźmi niewiele tu pomagał.

Właściwie stałam się nieistotna już jakiś czas wcześniej. Po tak zwanej rewolucji kulturalnej, która doprowadziła do zamknięcia uniwersytetów, zostałam w gruncie rzeczy bez pracy. Chodziliśmy co prawda na uniwersytet, ale nie mieliśmy co robić. Zaczęłam prowadzić dziennik i czytać Agathę Christie. Wałęsałam się po ulicach z moim amerykańskim reporterem i rozmawiałam z nim o Lower East Side Mike'e Golda i West Egg Fitzgeralda. Zamiast prowadzić zajęcia, byliśmy bez końca wzywani na jakieś zebrania. Administracja centralna chciała,  żebyśmy przestali pracować i jeszcze do tego udawali, że nic się nie zmieniło. Choć wyższe uczelnie były zamknięte, wykładowcy mieli obowiązek stawiać się do pracy i przedkładać różne projekty Komisji do spraw Rewolucji Kulturalnej.

Te dni schodziły nam na bezczynności i jedynym trwałym ich efektem były mocne więzy przyjaźni, jakie połączyły nas z innymi wykładowcami z naszego instytutu i spoza niego. Ja byłam najmłodszym i najświeższym dodatkiem w całej grupie i mogłam nauczyć się od pozostałych mnóstwa rzeczy. Opowiadali mi o czasach przedrewolucyjnych, o egzaltacji i nadziei, wspominali swoich kolegów, którzy po nawałnicy przemian już nie wrócili.

Nowo wybrana komisja do spraw zaszczepiania rewolucji kulturalnej odbyła wizytę na Wydziałach Prawa i Nauk Politycznych oraz Iranistyki i Języków i Literatur Obcych. Spotkanie miało miejsce w audytorium Szkoły Prawa. Mimo formalnych i nieformalnych wskazówek udzielonych żeńskiej części kadry naukowej i administracyjnej w kwestii hedżabu, do tamtej chwili większość kobiet z naszego uniwersytetu nie stosowała się do nowych przepisów. To było pierwsze z odwiedzonych przeze mnie zebrań, na którym wszystkie uczestniczki miały na głowach chustki. To znaczy wszystkie z wyjątkiem trzech: Faride, Lale i mnie. Byłyśmy niezależne i cieszyłyśmy się opinią ekscentryczek, więc we trzy stawiłyśmy się bez zasłony.

Trzej przybyli członkowie Komisji do spraw Rewolucji Kulturalnej czuli się na bardzo wysokim podium raczej nieswojo. Ich twarze wyrażały kolejno wyniosłość, zaniepokojenie i oburzenie. To było ostatnie zebranie na naszym uniwersytecie, na którym wykładowcy otwarcie krytykowali rząd i jego politykę dotyczącą szkolnictwa wyższego. Większość za tę impertynencję nagrodzono wydaleniem z pracy.

Faride, Lale i ja siedziałyśmy razem i rzucałyśmy się w oczy jak niegrzeczne dzieci. Szeptałyśmy do siebie, radziłyśmy się i energicznie podnosiłyśmy w górę ręce, żeby zabrać głos. Faride postawiła komisję pod pręgierzem za to, że wykorzystała teren uniwersytetu do torturowania i zastraszania studentów. Ja oznajmiłam komitetowi rewolucyjnemu, że naleganie, abym zaczęła nosić zasłonę z niewłaściwej pobudki - dla kilku tysięcy tumanów" miesięcznie, odbija się negatywnie na mojej integralności jako wykładowczyni i kobiety. Problem tkwił nie tyle w samym hedżabie, co w wolności wyboru. Babcia przez trzy miesiące nie chciała wyjść z domu, kiedy zmuszono ją do zdjęcia zasłony. Oznajmiłam, że zamierzam być równie nieugięta w swojej odmowie. Nawet przez myśl mi nie przeszło, że wkrótce stanę przed wyborem: zasłona albo więzienie, baty, może nawet śmierć.

Po zebraniu bardziej pragmatyczna ode mnie koleżanka, kobieta „umiarkowana", która postanowiła włożyć zasłonę i po moim odejściu została na uniwersytecie jeszcze siedemnaście lat, powiedziała mi z odcieniem sarkazmu w głosie:

- Walczysz w przegranej sprawie. Po co tracić pracę z powodu czegoś takiego? Za parę tygodni będziesz musiała nosić zasłonę w sklepach spożywczych.

Najprostsza odpowiedź na tę uwagę brzmiała oczywiście, że uniwersytet to nie sklep spożywczy. Ale ona miała rację. Już wkrótce zmusili nas do noszenia hedżabu wszędzie. A obyczajówka, z karabinami i terenowymi toyotami patrol, pilnowała na ulicach, żebyśmy stosowały się do tego nakazu. Jednak owego słonecznego dnia, kiedy wraz z koleżankami publicznie wyraziłyśmy swój sprzeciw, te wydarzenia nie wydawały się bynajmniej przesądzone. Protestowało tak wielu członków kadry - myślałyśmy, że możemy jeszcze wygrać.

Wyszłyśmy z zebrania z uczuciem triumfu. Komisja bez wątpienia poniosła porażkę: odpowiedzi jej przedstawicieli były nieprze-konywające i w miarę trwania obrad coraz bardziej niespójne i defensywne. Przed audytorium czekał na mnie pan Bahri z jakimś kumplem. Nie zwracał się do moich koleżanek, tylko wszystkie swoje uwagi kierował do mnie.

- Nie pojmuję, jak pani mogła to zrobić. Czyż nie łączy nas przyjaźń?

- Łączy, ale tu naprawdę nie chodzi o sprawy osobiste, przynajmniej nie w tym sensie.

- Czy nie widzi pani, że nieświadomie pomaga pani wrogowi, imperialistom? - wypomniał mi grobowym tonem. - Czy to za dużo, prosić, żeby zastosowała się pani do kilku przepisów dla ratowania rewolucji?

Mogłam go spytać, czyjej rewolucji, ale nie uczyniłam tego. Fa-ride, Lale i ja byłyśmy w zbyt euforycznych nastrojach i wybierałyśmy się do restauracji na obiad, żeby uczcić nasze zwycięstwo.

Kilka miesięcy po tych wypadkach powstały specjalne komitety i w wyniku przeprowadzonej przez nie czystki usunięto niektórych najlepszych wykładowców i studentów. Rezygnację złożył doktor A i wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Wyrzucono Faride, która po pewnym czasie trafiła do Europy. Podobny los nie ominął również tego bystrego młodego doktora, o którego otarłam się tamtego pierwszego dnia w gabinecie doktora A - spotkałam go jedenaście lat później na konferencji w Austin w Teksasie. Ze starej ekipy zostałyśmy tylko ja i Lale, ale wkrótce i nas mieli wydalić. Niebawem rząd wprowadził obowiązek noszenia zasłony i postawił przed sądem kolejnych studentów i wykładowców. Poszłam na jeszcze jedną demonstrację. Zwołali ją mudżahedini, ale poparły wszystkie siły opozycyjne z wyjątkiem komunistycznej partii Tude oraz Organizacji Fedainów. Sprawy zaszły wtedy już tak daleko, że pierwszy prezydent republiki pozostawał w ukryciu i wkrótce uciekł z kraju. W tej demonstracji, która okazała się jedną z najkrwawszych bitew rewolucji, wzięło udział ponad pół miliona osób. Ponad tysiąc aresztowano, wiele stracono na miejscu, nie oszczędzając nastolatków. Osiem dni później, 28 czerwca, miał miejsce zamach bombowy na główną siedzibę Partii Islamskiej Republiki Iranu, w którym zginęło osiemdziesięciu kilku członków partii i najważniejszych osobistości w rządzie. Władze zemściły się, zabijając i aresztując prawie na oślep.

Dziwne, ale kiedy na uniwersytecie podjęto kroki w celu rozwiązania ze mną umowy, to nie ateistyczni koledzy z pracy, tylko pan Bahri i jego towarzysze - moi byli studenci, którym niemal bez wyjątku dałam w tym semestrze dwóje za nieobecność - wstawiali się za mną i opóźniali moje wydalenie tak długo, jak to było możliwe.

Uczucia, które, jak mi się wydawało, należały już do przeszłości, owładnęły mną raz jeszcze niecałe dziewiętnaście lat później, kiedy islamska władza ponownie zwróciła się przeciwko swoim studentom. Tym razem otworzyła ogień do tych, których sama przyjęła na uniwersytety, do tych, którzy byli jej własnymi dziećmi, dziećmi rewolucji. I ponownie moi studenci poszli do szpitali, żeby odnaleźć ciała pomordowanych kolegów zabrane przez strażników i bojówka-rzy i przeszkodzić im w wykradzeniu rannych. Tylko że tym razem przemierzałam tamte miejsca w myślach, czytając w swoim gabinecie w Waszyngtonie faksy i e-maile od byłych studentów z Iranu i usiłując wyłowić coś bardziej konkretnego z histerii ich słów.

Chciałabym wiedzieć, gdzie teraz, w tej właśnie chwili, przebywa pan Bahri i spytać go: No i jak to wyszło, panie Bahri, czy tak właśnie wyglądało pańskie marzenie, pańskie marzenie o rewolucji? Kto zapłaci za te wszystkie duchy w mojej pamięci? Kto zapłaci za te zdjęcia straconych i pomordowanych, które chowaliśmy w butach i w szafach, przechodząc do innych spraw? Proszę mi powiedzieć, panie Bahri - czy raczej posługując się powiedzonkiem Gatsby'ego: powiedz mi, mój drogi - co mamy zrobić z tymi wszystkimi zwłokami, które nad nami ciążą?

Wojna przyszła pewnego ranka, nagle i niespodziewanie. Ogłoszono ją 23 września 1980 roku, na dzień przed rozpoczęciem zajęć w szkołach i na uniwersytetach: wracaliśmy akurat samochodem do Teheranu z wycieczki nad Morze Kaspijskie i dowiedzieliśmy się o irackiej napaści z radia. Wszystko zaczęło się bardzo prosto. Spiker ogłosił wojnę rzeczowo, tak jak ogłasza się narodziny czy śmierć, a my przyjęliśmy ją do wiadomości jako nieodwołalny fakt, który z czasem przesłonił wszystkie inne sprawy i przeniknął do każdej sfery naszego życia. Ileż to zdarzeń składa się na ten niespodziewany i decydujący moment, kiedy budzisz się pewnego ranka

i stwierdzasz, że twoje życie na zawsze odmieniły siły, na które nie masz najmniejszego wpływu?

Co wywołało wojnę? Czy arogancja nowych rewolucjonistów islamskich, którzy wciąż na nowo prowokowali bliskowschodnie rządy, reakcyjne ich zdaniem i heretyckie, podburzając podległe im narody do rewolucyjnych powstań? Czy fakt, że nowy reżim żywił szczególną niechęć do Saddama Husajna, który wydalił z Iraku przebywającego tam na wygnaniu ajatollaha Chomeinie-go, dogadawszy się podobno wcześniej z szachem? Czy może zadawniona waśń między Irakiem a Iranem i fakt, że Irakijczykom, którzy uzyskali obietnice poparcia od Zachodu wrogiego nowemu, rewolucyjnemu rządowi w Iranie, marzyło się szybkie i słodkie zwycięstwo?

Kiedy patrzy się na wypadki historyczne z perspektywy czasu, po tym, jak już zostały zebrane, przeanalizowane i ułożone tematycznie w artykułach i książkach, przestają być tak chaotyczne, zyskują pewną logikę i klarowność, jakiej nigdy nie dostrzega się wtedy, kiedy się rozgrywają. W moim odczuciu, jak i w odczuciu milionów innych zwykłych Irańczyków, wojna spadła na nas w ciepły jesienny poranek zupełnie nieoczekiwanie, niechciana i kompletnie bezsensowna.

Przez całą jesień chodziłam na długie spacery szerokimi, pokrytymi dywanem liści uliczkami w pobliżu naszego domu, przy których leżały pachnące ogrody i ciurkały kręte strumyki i roztrząsałam swój ambiwalentny stosunek do wojny, gdyż moja złość mieszała się z uczuciem miłości i z pragnieniem chronienia domu i ojczyzny. Któregoś wrześniowego wieczora - była to ta chwila rozszczepienia między dwiema porami roku, kiedy przez bardzo krótki czas powietrze przesyca mieszanina lata i jesieni - z zadumy wyrwały mnie barwy przepięknego zachodu słońca przede mną. Uchwyciłam igraszkę niknących promieni w gałązkach bluszczu, oplatającego pobliską kępę drzew. Stałam bez ruchu, urzeczona tym półprzeźroczystym refleksem wieczornej zorzy, aż w końcu dwaj piesi z naprzeciwka odwrócili moją uwagę i poszłam dalej.

Na murze po prawej stronie prowadzącej lekko w dół ulicy widniały wymalowane wielkimi czarnymi literami słowa ajatollaha Chomeiniego: TA WOJNA TO DLA NAS WIELKIE BŁOGOSŁAWIEŃSTWO! Przyjęłam to hasło z irytacją. Wielkie błogosławieństwo? Niby dla kogo?  .

Wojna z Irakiem wybuchła tamtego właśnie września i trwała aż do ostatnich dni lipca 1988 roku. W pewnym sensie wpłynęła na wszystko, co się z nami działo podczas tych ośmiu lat konfliktu oraz na to, jak potoczyły się nasze dalsze losy. Nie była to najstraszliwsza wojna na świecie, choć zostawiła po sobie żniwo ponad miliona zabitych i rannych. Z początku zdawała się jednoczyć rozdarty kraj - wszyscy byliśmy Irańczykami i naszą ojczyznę zaatakował wróg. Ale nawet w tym wypadku nie każdemu obywatełowi pozwolono na pełen udział. Z punktu widzenia władzy wróg zaatakował nie tylko Iran, napadł też na Islamską Republikę i podniósł rękę na islam.

Biegunowy podział rzeczywistości zaprowadzony przez władzę zmącił każdy aspekt życia. Siły Boga walczyły nie tylko z wysłannikiem Szatana, czyli Saddamem Husajnem z Iraku, ale toczyły również bitwę z jego agentami w kraju. W żadnym okresie, od pierwszych dni rewolucji przez czas wojny po lata późniejsze, islamski rząd ani na moment nie zapomniał o swojej świętej wojnie z wrogami wewnętrznymi. Wszelką krytykę piętnowano teraz jako zrodzoną z poduszczenia Iraku i uważano za zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego. Te grupy i jednostki, które nie wykazywały lojalności wobec reżimowej odmiany islamu, zostały wykluczone z wysiłku wojennego. Miały prawo ginąć w egzekucjach lub iść na front, ale nie miały prawa wyrażać swoich poglądów społecznych ani politycznych. Na świecie istniały tylko dwie siły, armia Boga i armia Szatana.

Tak więc każde wydarzenie, każdy gest społeczny niosły ze sobą symboliczne przesłanie o wierności i posłuszeństwie. Nowa władza sięgnęła daleko poza romantyczny symbolizm, jaki przejawia się w mniejszym czy większym stopniu w każdym systemie politycznym i sprowadza do chęci zaistnienia w sferze czystego mitu, co okazało się katastrofalne w skutkach. Islamska Republika nie tylko została ukształtowana na wzór porządku, jaki zaprowadził prorok Mahomet podczas swojego panowania w Arabii; ona była samym panowaniem proroka. Wojnę Iranu z Irakiem przedstawiano jako wojnę trzeciego, najbardziej wojowniczego imama, Husajna, z niewiernymi i głoszono, że Irańczycy zdobędą Karbalę, święte miasto irackie, w którym znajduje się jego grobowiec. Bataliony irańskie nazwano imionami Proroka lub dwunastu świętych imamów szyic-kich; stanowiły one armię Alego, Husajna i Mahdiego, dwunastego imama, którego przyjścia oczekują muzułmanie szyiccy, zaś ataki zbrojne na Irak zawsze nosiły kryptonimy słynnych bitew stoczonych przez Mahometa. Ajatollah Chomeini nie był przywódcą religijnym czy politycznym, ale pełnoprawnym imamem.

W tamtych czasach stałam się zachłanną i nienasyconą kolekcjonerką. Zachowywałam fotografie męczenników, młodych mężczyzn, czasami jeszcze dzieci, zamieszczane w dziennikach obok ich ostatniej woli spisanej jeszcze przed pójściem na front. Wycięłam słowa uznania ajatollaha Chomeiniego dla trzynastolatka, który rzucił się pod nieprzyjacielski czołg i skrzętnie zbierałam relacje o młodych Irańczykach, którzy dostawali klucze do nieba, by idąc na front, zawiesić je sobie na szyi - mówiono im, że kiedy zostaną męczennikami, pójdą prosto do nieba. Z początku kierowała mną zwykła chęć odnotowywania w pamiętniku bieżących wydarzeń, ale stopniowo przeistoczyła się ona w chciwe i gorączkowe gromadzenie, jakbym w ten sposób mogła rzucić urok na moce ode mnie niezależne i podporządkować je swojej woli.

Minęło trochę czasu, zanim uświadomiliśmy sobie w pełni, co ta wojna tak naprawdę znaczy, choć radio, telewizja i gazety nieustannie bombardowały nas informacjami na jej temat. Zachęcały ludzi do wykorzystywania okresów zaciemnień i posługiwały się systemem sygnałów alarmowych do przekazywania nam poleceń. Po sygnale oznaczającym czerwoną syrenę odzywał się głos: „Uwaga! Uwaga! Ogłoszony zostaje alarm. Proszę udać się do schronów...". Schronów? Jakich schronów? Ani razu przez tych osiem lat wojny nie zdarzyło się, żeby rząd stworzył jakiś spójny program w celu zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa. Przez schrony należało rozumieć piwnice lub sutereny budynków mieszkalnych, które czasami grzebały ludzi pod sobą. Dość długo jednak większość z nas nie zdawała sobie sprawy z własnego zagrożenia, aż na Teheran, podobnie jak na inne miasta, spadły bomby.

Nasze sprzeczne podejście do wojny wynikało przede wszystkim z ambiwalentnego stosunku do władzy. W pierwszych dniach nalotów na Teheran trafiony został dom w zamożnej dzielnicy miasta. Rozniosły się pogłoski, że piwnicę zajmowali działacze podziemia.

Haszemi Rafsandżani, w tamtym czasie przewodniczący parlamentu, próbując uspokoić przestraszoną ludność, stwierdził podczas ceremonii piątkowych modłów, że jak na razie bomby nie wyrządziły poważniejszych szkód, ponieważ ich ofiarami byli „bezczelni bogacze i wywrotowcy", którzy prawdopodobnie i tak wcześniej czy później zostaliby straceni. Zalecił też kobietom kłaść się spać w odpowiednim okryciu, tak by nie „ukazały się oczom obcych nieprzyzwoicie odsłonięte", gdyby bomby trafiły w ich domy.

-Uczcijmy to! - zawołała moja koleżanka Lale, nim zajęła miejsce przy stoliku w naszej ulubionej restauracji, przy którym na nią czekałam.

Działo się to kilka tygodni po naszej konfrontacji z Komisją do spraw Rewolucji Kulturalnej i od tego czasu zdążyłyśmy się zorientować, że już wkrótce będziemy musiały albo usłuchać przepisów, albo opuścić uczelnię. Jako że rząd wprowadził ostatnio obowiązek noszenia zasłony w miejscu pracy, nie bardzo wiedziałam, dlaczego jej tak wesoło.

- Uczcijmy co? - chciałam wiedzieć.

- Dzisiaj - tu zawiesiła głos i zaczerpnęła z przejęciem powietrza - po ośmiu latach, dokładnie po ośmiu i pół roku, zostałam oficjalnie wyrzucona z uniwersytetu. Teraz jestem oficjalnie nieistotna, jak byś to ujęła, więc ja stawiam! A że nie możemy publicznie opić mojego nowo uzyskanego statusu, opchajmy się na śmierć - dodała, robiąc dobrą minę do złej gry i próbując podejść lekko do faktu, przez który groziły jej pustki w kieszeni i co gorsza musiała rozstać się z ukochaną i świetnie wykonywaną pracą. Chciała trzymać się twardo, tak to się chyba mówi. Cóż, to trzymanie się twardo było ostatnio dość modne w gronie moich znajomych i kolegów z pracy.

Poszła tego dnia na uniwersytet, żeby omówić swoją sytuację z dyrektorem Instytutu Psychologii, gdzie prowadziła zajęcia od czasu powrotu z Niemiec przed kilku laty, no i oczywiście nie tniała na głowie chusty. Oczywiście! Strażnik przy bramie zawołał do niej ze swojej klatki. Ta budka, tak jak ją sobie dziś odtwarzam w wyobraźni, jest całkiem dosłownie klatką, dużą przybudówką z prętów, ale w rzeczywistości mógł to być raczej obiekt wolno stojący z metalu. Albo z betonu. Z oknem i bocznymi drzwiami. Mogłabym sięgnąć po telefon i przekręcić do Lale, która dwa łata temu przeniosła się w końcu do Stanów i teraz mieszka w Los Angeles. Mogłabym ją o to spytać, bo w przeciwieństwie do mnie rejestruje wszystko w pamięci bardzo precyzyjnie.

- Czy zdarzyło ci się spotkać tego nowego strażnika? - chciała się dowiedzieć, a na jej widelcu zadyndał oklapnięty liść sałaty. -Tę ofermę z mroczną miną. Tego o obfitych kształtach... - Starała się uniknąć słowa gruby.

- Nie, nie miałam przyjemności widzieć wspomnianego pana.

- Nieważne, ma gabaryty Olivera Hardy'ego. Nie, jest jeszcze większy - uściśliła, gryząc liść z dziką zajadłością. -Ale na tym podobieństwo się kończy. To znaczy, ten facet był nalany, ale nie jowialny, to jeden z tych ponurych, smętnych mężczyzn z nadwagą, co nawet jedzeniem się nie cieszą, kojarzysz.

- Możesz wreszcie dać pokój temu strażnikowi z mroczną miną

- poprosiłam - i przejść dalej?

Przypuściła atak na pomidorek koktajlowy, który wyślizgiwał jej się spod widelca i podjęła wątek dopiero, kiedy w końcu go nadziała.

- Wyszedł ze swojej klatki - odezwała się wreszcie - i powiedział: Psze pani, legitymacja, proszę. Wyjęłam więc legitymację, pomachałam nią gościowi przed nosem i ruszyłam dalej, ale wtedy znów mnie zawołał. Proszę pani, wie pani, że tak nie może pani wejść? Wchodzę tak przez tę bramę od ośmiu lat, odparłam. Nie, proszę pani, musi pani mieć nakrycie głowy, tak brzmią najnowsze rozporządzenia. To mój problem, nie pana. Ale on nie dawał za wygraną. Jestem upoważniony do zatrzymania każdej jednej kobiety, która... tu mu ucięłam. Janie jestem każdą jedną kobietą!-powiedziałam z największą powagą, na jaką mnie było stać. O, tu stoi napisane, zaprotestował, to zarządzenie na piśmie z własnoręcznym podpisem pana prezydenta, że żadna dziewczyna, poprawił się

- żadna kobieta, nie może przejść w pani stanie.

- Powiedział w pani stanie? - spytałam.

- Aha, dokładnie tak powiedział. Zrobiłam jeszcze jeden krok do przodu, zatarasował mi drogę. Zrobiłam krok w prawo, on zrobił krok w lewo. Zatrzymałam się, i on się zatrzymał. Przez kilka sekund staliśmy tak i patrzyliśmy na siebie, a potem stwierdził: Jeżeli wejdzie pani w takim stanie, będę za to odpowiadał. W jakim stanie? - spytałam. Ostatni raz, kiedy robiłam test, odpowiadałam  za swój   stan sama   jedna,  więc proszę mi tu nie twierdzić, że pan za mnie odpowiada. Nie mam pojęcia, co mnie podkusiło, żeby wdawać się w sprzeczkę z tym biedakiem - przyznała Lale z drżącymi z przejęcia dłońmi - i mówić mu rzeczy, których nie mógł nijak zrozumieć. Przez kilka minut staliśmy tak bez ruchu, a potem wiedziona nagłym impulsem spojrzałam nad jego ramieniem w lewo i kiedy się odwrócił, dałam nura z drugiej strony i zaczęłam biec.

- Zaczęłaś biec?

- No, i to co tchu.

W tym momencie kelner przyniósł nam sznycle wołowe i ziemniaki puree. Lale zaczęła szukać w ziemniakach jakiegoś ukrytego skarbu, kreśląc badawczo kółka dociekliwym widelcem.

- Myślałam, że machnie ręką - odezwała się w końcu. - No bo przecież wystarczyło, żeby wziął tę cholerną słuchawkę i zadzwonił do przełożonych. Ale gdzie tam, nie on. Zatrzymałam się na ułamek sekundy, żeby spojrzeć do tyłu i sprawdzić, czy się go pozbyłam, i co widzę? Przysięgam, że podciągnął portki i zahuśtał biodrami.

- Zahuśtał biodrami?

- Tak, przecież ci nie zmyślam. - Czubkiem widelca zrobiła wahadłowy ruch po puree. - i puścił się za mną w pogoń - powiedziała.

Lale i gruby strażnik urządzili sobie mały sprint przez szerokie, zadrzewione aleje uniwersytetu. Co jakiś czas Lale oglądała się za siebie, żeby zobaczyć, czy nie zrezygnował i przysięgała, że za każdym razem, kiedy przystanęła, on zamiast próbować ją dogonić, zatrzymywał się raptownie, jakby wcisnął niewidzialny hamulec, potem podciągał spodnie, powtarzał ten numer z biodrami i znów zaczynał ją ścigać.

- Przypominał mi nieporadne, dyszące rybsko - stwierdziła Lale.

Przemknęła koło trójki zdumionych studentów, zbiegła w podskokach z płaskich schodków, prowadzących do Wydziału Irani-styki i Języków i Literatur Obcych, omal nie runęła jak długa, kiedy obcas zaklinował się jej w jakiejś szparze, minęła pędem podłużny placyk przed gmachem wydziału, pokonała stopnie, wbiegła przez otwarte drzwi do chłodnego, ciemnego holu i po szerokich schodach dotarła na pierwsze piętro, gdzie zatrzymała się nagle przed wejściem do Instytutu Psychologii i o mało co nie wpadła w ramiona dyrektora instytutu, który stał w drzwiach i rozmawiał z jakimś pracownikiem. Chcąc ukryć zażenowanie, dyrektor spytał donośnym głosem:

- Co się dzieje, doktor Nasri, powstanie jakieś wybuchło?

Już po kilku chwilach nadgorliwy strażnik, z czapką w dłoni i twarzą pokrytą strużkami potu, spływającymi po policzkach jak łzy desperacji, zastopował przy drzwiach. Tu złożył wyjaśnienia, a dyrektor, nie bardzo wiedząc, czy się śmiać, czy gniewać, odprawił go z zapewnieniem, że złoży stosowny raport stosownym władzom. Po godzinie Lale wyszła z instytutu, wróciła spacerkiem do bramy wejściowej i nie zaszczyciwszy strażnika nawet jednym spojrzeniem, wymaszerowała na zewnątrz, jako wolna kobieta.

- Wolna kobieta?

- Tak, dano mi do wyboru, albo natychmiast zastosuję się do przepisów, albo mnie wyleją. Postanowiłam się nie zastosować, więc teraz jestem ci ja wolną kobietą.

- Co będziesz robić? - spytałam, tak jakbym sama nie była w identycznej sytuacji.

- Nie wiem. - Wzruszyła ramionami. Pewnie wrócę do szycia, a może do pieczenia.

To właśnie było u Lale zadziwiające. Kogo jak kogo, ale jej nie podejrzewałoby się o to, że upiecze ciasto, tymczasem była fantastyczną kucharką i doskonałą krawcową. Przy pierwszym spotkaniu zrobiła na mnie wrażenie uosobienia wszystkich tych cech, jakich sama nie miałam: schludna i raczej oschła, była typem człowieka, którego nazwałoby się akuratnym. Jej niemiecka edukacja potęgowała jeszcze to złudzenie. Żartowałam, że słowo „bezbłędna" stworzono specjalnie dla niej. Ale poznawszy ją bliżej, zorientowałam się, że pod tą powłoczką schludności kryje się namiętna natura oraz idące z nią w parze nienasycone pragnienia.

Miała gęste i uparcie niedające się ułożyć włosy - nie poddawały się grzebieniowi, szczotce, żelom, ani nawet trwałej. Ale ona poskramiała je dzięki żmudnym godzinom prostowania i stylizowania, tak że w efekcie zyskiwała wygląd surowej i groźnej matrony.

- Mam do wyboru, albo zgolić się na jeża, albo tak się z nimi mordować - powtarzała, a w jej głosie słychać było rozdrażnienie. Tylko duże, czarne oczy, w których iskrzyły się figlarne pomysły, zadawały kłam jej staroświeckiemu skądinąd wyglądowi. Potem, kiedy wspinała się na drzewa z moją trzyletnią córeczką, pojęłam, ile samodyscypliny musiało ją kosztować opanowanie tych niesfornych pragnień.

Sprawy przyjęły taki obrót, że bez mała dwa lata musiała zarabiać na życie krawiectwem. Nie dostała uprawnień do wykonywania zawodu psychologa dziecięcego, a taką miała specjalizację, no i nie zgodziła się prowadzić zajęć w zasłonie. W tej sytuacji zajęła się szyciem, którego nie cierpiała i przez pewien czas ja i inne nasze koleżanki nosiłyśmy śliczne bawełniane spódnice w piękne kwiatowe wzory, aż jakaś znajoma poprosiła ją, żeby podjęła pracę w jej szkole.

Tego dnia miałyśmy chyba nienasycone apetyty - Lale zamówiła krem z polewą karmelową, a ja dwie kulki lodów, waniliową i kawową, polanę kawą po turecku i do tego miseczkę orzechów laskowych. W zamyśleniu posypałam orzechami zatopione w kawie lody. Roztrząsałyśmy wykruszanie się kadry w naszym instytucie: Faride wyrzucono, doktor A wyjechał do Stanów. Ostrożniej si koledzy z uczelni, którym udało się utrzymać posadę, twierdzili, że Faride straciła pracę bardziej na skutek własnego zatwardziałego oporu, pewnej osłowatości -jak to ktoś ujął kreatywnie - niż starań administracji.

Kilka dni później poszłam na Uniwersytet Teherański na jedno jeszcze spotkanie z panem Bahrim. Poprosił o rozmowę w nadziei, że przekona mnie do zastosowania się do nowych przepisów. Przy bramie byłam w pełni przygotowana na wyścigi sprinterskie, ale ku mojemu zaskoczeniu nie zaszczycono mnie takim samym przyjęciem, jak Lale. Chmurny strażnik na dyżurze nie przypominał tego człowieka, którego mi opisała. Nie był ani gruby, ani chudy, nie domagał się nawet, bym okazała legitymację. Po prostu udał, że mnie nie widzi. Podejrzewałam, że pan Bahri uprzedził go, aby nie interweniował.

Sala konferencyjna ani wyglądem, ani atmosferą nie zmieniła się od dnia, kiedy po raz pierwszy spotkałam się z panem Bahrim, aby przedyskutować rolę literatury i rewolucji; była duża, zimna i pusta i sprawiała wrażenie zakurzonej, choć poza długim stołem i dwunastoma krzesłami kurz nie miał się na czym zbierać. Pan Bahri i jego kolega siedzieli już przy środkowej części stołu, vis-a-vis drzwi. Obaj wstali na mój widok i zaczekali, aż usiądę, zanim ponownie zajęli miejsca. Wybrałam krzesło naprzeciw nich.

Pan Bahri nie zwlekał z przejściem do sedna sprawy. Wspomniał o wybryku Lale i o podziwu godnej cierpliwości władz uniwersyteckich „dla tego typu zachowań". Przez cały czas spotkania sprawiał takie wrażenie, jakby nie mógł oderwać oczu od czarnego wiecznego pióra, obracał je ciągle w palcach niczym jakieś kuriozum, którego tajniki pragnie zgłębić. On i jego przyjaciele świetnie wiedzą o tym, że kiedy doktor Nasri chodziła przed rewolucją do uboższych dzielnic miasta, gdzie ludzie są bardziej przywiązani do tradycji, zawsze zakładała chustę.

- Tak, robiła to z szacunku dla ich religii - powiedziałam chłodno - a nie dlatego, że to było obowiązkowe.

Podczas naszej rozmowy kolega pana Bahriego prawie się nie

odzywał.

Pan Bahri nie pojmował, dlaczego robimy tyle hałasu o kawałek materiału. Czy nie widzimy, że trzeba przemyśleć pilniejsze kwestie, że stawką jest tutaj istnienie samej rewolucji? Co jest ważniejsze, walka z szatańskimi wpływami zachodniego imperializmu czy uparte trwanie przy własnej preferencji, która powoduje rozłam w szeregach rewolucjonistów? Może nie użył tych dokładnie słów, ale taki właśnie był sens i styl jego wypowiedzi. W tamtym okresie ludzie naprawdę tak mówili. Stykając się z intelektualnymi i rewolucyjnymi kręgami, odnosiło się wrażenie, że należące do nich osoby recytują jakąś listę dialogową, grają bohaterów zislamizowanej wersji radzieckiej powieści.

Było coś paradoksalnego w tym, że pan Bahri, obrońca wiary, określił hedżab jako kawałek materiału. Czułam się w obowiązku przypomnieć mu, że winniśmy okazać temu „kawałkowi materiału" większy szacunek i nie narzucać go niechętnym mu osobom. Jak sobie wyobraża, co pomyśleliby o nas studenci, widząc nas w zasłonach, skoro przysięgałyśmy, że nigdy ich nie założymy? Czy nie powiedzieliby, że zdradziłyśmy swoje przekonania za kilka tysięcy tumanów miesięcznie? Co pan by pomyślał, panie Bahri?

Co on mógł pomyśleć? Srogi ajatollah, ślepy i nieprawdopodobny filozof-król postanowił parę lat temu narzucić swoje marzenie krajowi i narodowi i stworzyć nas na nowo na wzór swej krótkowzrocznej wizji. W związku z tym opracował ideał mnie jako mu-zułmanki, jako muzułmańskiej nauczycielki, i teraz chciał, żebym zgodnie z nim wyglądała, postępowała, słowem - żyła. Nie godząc się na ten ideał, Lale i ja zajęłyśmy stanowisko nie tyle polityczne, co egzystencjalne. Nie - mogłam powiedzieć panu Bahriemu - to nie przed włożeniem tego kawałka materiału się bronię, tylko przed narzucaną mi transformacją, która sprawia, że patrząc w lustro, czuję nienawiść do tej obcej mi osoby, jaką się stałam.

Chyba tamtego dnia zrozumiałam, jak czczym wysiłkiem jest „omawianie" moich poglądów z panem Bahrim. Jak można obalać argumenty przedstawiciela Boga na ziemi? Pan Bahri przynajmniej na razie czerpał energię z tego niekwestionowanego faktu, że stoi po stronie Dobra; ja zaś w najlepszym wypadku byłam błądzącą grzesznicą. Od kilku już miesięcy spodziewałam się tego, ale chyba właśnie owego dnia, po pożegnaniu z panem Bahrim i jego kolegą, pierwszy raz dotarło do mnie, jak bardzo nieistotna się stałam.

Wychodząc z sali, nie popełniłam drugi raz tego samego błędu i nie próbowałam podać mu ręki. Pan Bahri szedł obok mnie jak uprzejmy gospodarz, który odprowadza do drzwi poważanego gościa, z rękoma splecionymi stanowczo za plecami. Powtarzałam w kółko, „Proszę nie robić sobie kłopotu" i o mały włos nie zleciałam ze schodów, tak bardzo chciałam się już od niego uwolnić. Już prawie na parterze odwróciłam się i spojrzałam w górę. Stał tam jeszcze, w wytartym brązowym garniturze, zapiętej pod szyję koszuli w stylu Mao, z rękoma za plecami i patrzył na mnie z wyrazem konsternacji na twarzy. Pożegnanie zakochanej duszy, skomentowała złośliwie Lale, kiedy później opowiadałam jej to nad kolejną porcją lodów, tym razem w przyjemnym chłodzie jej pokoju gościnnego.

Tamtego popołudnia, po rozstaniu z panem Bahrim, ze czterdzieści pięć minut wędrowałam przed siebie i zatrzymałam się przed swoją ulubioną księgarnią anglojęzyczną. Nagle coś mnie tknęło i weszłam do środka w obawie, że w niedługiej przyszłości mogę już nie mieć ku temu okazji. I rzeczywiście, zaledwie kilka miesięcy później strażnicy rewolucji przeprowadzili nalot na ten sklep i zamknęli go. Wielki żelazny rygiel i łańcuch, umocowane na drzwiach, wskazywały na nieodwołalność ich dzieła.

Zaczęłam wybierać książki z zachłannym pośpiechem. Szukałam wydań w miękkiej okładce i skompletowałam prawie wszystkie Jamesy i wszystkie sześć powieści Austen. Wyciągnęłam Domostwo pani Wilcox i Pokój z widokiem*. Potem skoncentrowałam się na pozycjach mi nieznanych, wzięłam więc cztery powieści Heinricha Bolla i jeszcze kilka tytułów czytanych przed laty - Targowisko próżności, The Adventures of Roderick Rondom, Dar Humboldta i Hendersona, króla deszczu. Uzupełniłam to dwujęzycznym wyborem poezji Rilkego i książką Nabokova Pamięci, mów. Rozważałam nawet przez moment zakup nieocenzurowanej wersji Pamiętników Fanny Hill. Następnie zaczęłam przebiegać wzrokiem półki w poszukiwaniu powieści detektywistycznych. Zabrałam kilka dzieł Dorothy Sayers i ku swojej wielkiej radości znalazłam Ostatnią sprawę Trenta**, dwa czy trzy nowe kryminały Agathy Christie, wybór Rossa Macdonalda, wszystko, co napisał Raymond Chandler i dwa tytuły Dashiella Hammetta.

Nie starczyło mi pieniędzy na cały ten zbiór. Kupiłam więc tych kilka pozycji, na które mnie było stać i odrzuciłam bardzo szlachetną ofertę właściciela księgarni, żeby resztę wziąć na kredyt. Pakując do dwu dużych papierowych toreb książki, które miał mi odłożyć, uśmiechnął się rozbawiony i powiedział:

- Proszę się nie obawiać, nikt ich pani nie zabierze. Nikt już nie zna tych autorów. Zresztą, kto by chciał czytać takie rzeczy teraz, w tych czasach?

Zaiste, kto? Ludzie tacy jak ja wydawali się równie nieistotni, jak nieistotny był Fitzgerald dla Mike'a Golda czy Nabokov dla Związku Sowieckiego Stalina, czy James dla Towarzystwa Fabiana, czy wreszcie Austen dla współczesnych jej rewolucjonistów. W taksówce wyjęłam tych kilka książek, za które zapłaciłam i obejrzałam sobie uważnie okładki, gładząc ich błyszczące powierzchnie, takie miękkie i uległe. Wiedziałam, co oznacza dla mnie dzisiejsze spotkanie z panem Bahrim - moje wydalenie stało się już tylko kwestią czasu. Postanowiłam w ogóle nie chodzić na uniwersytet, póki mnie nie wyrzucą. Teraz, mając mnóstwo czasu, będę mogła czytać, ile tylko dusza zapragnie, bez żadnego poczucia winy.

Rząd nie tracił czasu i już wkrótce zatwierdził nowe przepisy, które ograniczyły dozwolone w miejscach publicznych formy żeńskiego stroju i zmusiły nas do noszenia albo czadom, albo długiego płaszcza z chustą na głowę. Nauczony doświadczeniem wiedział, że tylko przymusem zdoła skłonić kobiety do podporządkowania się tym nowym ustaleniom. A że ogromna większość Iranek była im zdecydowanie przeciwna, działał stopniowo: najpierw zaczął egzekwować przepisy o stroju w miejscach pracy, a potem w sklepach, gdzie zakazał sprzedawania towaru kobietom bez hedżabu. Karą za niesubordynację była grzywna, do siedemdziesięciu sześciu batów i więzienie. Potem uformował znienawidzone szwadrony do spraw obyczajowości. Od tej pory uzbrojeni funkcjonariusze i funkcjonariuszki czwórkami patrolowali ulice w białych terenowych toyotach i wymuszali przestrzeganie tych praw.

Kiedy teraz próbuję ułożyć w spójny obraz bezładne i luźno powiązane ze sobą wypadki z tamtego okresu, zauważam, jak wraz z narastającym we mnie poczuciem spadania w bezdeń, w pustkę, zdarzyły się dwie doniosłe i równoczesne rzeczy: wybuchła wojna i utraciłam etat wykładowcy. Aż do tamtej pory nie zdawałam sobie sprawy, jak dalece codzienna rutyna odpowiedzialna jest za powstanie złudnego wrażenia stabilizacji. Dopiero teraz, kiedy nie mogłam już nazywać siebie nauczycielką, pisarką, kiedy nie wolno mi było nosić ubrania, jakie normalnie bym nosiła, spacerować po ulicach w rytm własnego ciała, krzyczeć, jeśliby mi przyszła na to ochota czy w naturalnym odruchu poklepać po plecach kolegi z pracy, teraz, gdy to wszystko stało się nielegalne, poczułam się jakaś lekka i nierzeczywista, jakbym stąpała w powietrzu, jakbym była istotą powołaną do życia na mocy notatki, którą następnie wytarto jednym szybkim ruchem.

Pod wpływem tego nowego poczucia własnej nierealności ł^rn wymyślać gry, takie strategie przetrwania jak bym j

rozp,ywaj, sie i dematerializuj,, zo

ze z hcznych wypadków molestowania

jakie musiałam w życiu znosić, ten należał do najgorszych z nich kazała mi unieść ręce - wyżej, jeszcze wyżef - mówiła i za brała się do drobiazgowej rewizji osobie; i powita i za-dłońn, po każdej częli Jojego SJ^S^Z^t^ płaszczem prawie nic na sobie nie mam i zwróciła mi z Z'o nnw du uwagę. Wyjaśniłam, że to, co mam na sobie poTpWzeTto nie jej spraw. Wyciągnęła chusteczkę i kazała m! zetrze  zpoTi'c kow to paskudztwo, którym je wysmarowałam. Wyjaśniłam że ni wysmarowałam policzków żadnym paskudztwem. Na te! sTowa Z ma zaczęła wycierać mi twarz, a że nie osiągała pożądanego skutku bo zgodnie z tym, co jej powiedziałam, nie miałam maki^żu tarfa' coraz mocniej, aż zdało mi się, że chyba skórę chce ze mnie zedrzeć. Twarz mnie paliła i czułam się brudna, jakby całe moje ciało było poplamioną, przepoconą koszulką, którą należało z siebie zr ucić Wtedy właśnie wpadłam na pomysł tej zabawy - postanowiłam uczynić swoje ciało niewidocznym. Nieokrzesany młapskom td strażniczki nadałam działanie odwrotne do efektu promień?RoeJ na: zewnętrznej powłoki w ogóle nie naruszały, za to czynify nT docznyia wszystko to, co było w środku. Kiedy       LL przeszukać, byłam już istotą lekką jak wiatr,    ^

ną. Tajemnica tej magicznej sztuczki polegała na tym, że po to, by pozostać niewidzialną, musiałam unikać styczności z innymi twardymi powierzchniami, zwłaszcza z ludźmi; to znaczy moja niewidzial-ność była wprost proporcjonalna do stopnia, w jakim udało mi się nie zwracać na siebie uwagi. Od czasu do czasu przywoływałam oczywiście do namacalnego bytu jakąś cząstkę siebie, na przykład kiedy chciałam stawić czoła jakiemuś zatwardziałemu urzędasowi - wtedy wyjmowałam spod chustki pasemko włosów i materializowałam znów oczy, żeby peszyć go swoim uporczywym wzrokiem.

Czasami niemal bezwiednie wsuwałam ręce do szerokich rękawów i obmacywałam nogi albo brzuch. Czy istnieją? Czy ja istnieję? Ten brzuch, ta noga, te ręce? Niestety strażnicy rewolucji i stróże naszej moralności nie patrzyli na świat tak samo jak ja. Widzieli dłonie, twarze i różowe szminki, widzieli kosmyki włosów i niesforne skarpetki tam, gdzie ja zauważałam jakieś zwiewne istoty, sunące bezszelestnie chodnikami.

Wtedy w kółko powtarzałam sobie i każdemu, kto miał ochotę mnie słuchać, że ludzie tacy jak ja stali się nieistotni. To zaburzenie tożsamości nie dotknęło tylko mnie, przeciwnie, wiele innych osób miało wrażenie, że zgubiło swoje miejsce w świecie. Napisałam nieco dramatycznie do znajomej Amerykanki:,,Pytasz mnie, co to znaczy być nieistotnym? To stan pokrewny uczuciu, jakie by cię ogarnęło, gdybyś odwiedziła swój stary dom jako zbłąkana zjawa z niedokończonymi sprawami do załatwienia. Wyobraź sobie powrót: z zewnątrz niby znajomo, ale drzwi są teraz metalowe, nie drewniane, ściany w pokoju pomalowano na jaskrawy róż, zniknął twój ulubiony fotel. Twój gabinet to teraz salon, a na miejscu ukochanego regału z książkami stoi nowiutki telewizor. To jest i zarazem nie jest twój dom. I nie jesteś już w nim istotna, nie liczysz się dla tych ścian, drzwi i podłóg; nikt cię nie dostrzega".

Co robią ludzie, których zepchnięto do rangi osób nieistotnych? Czasami uciekają, fizycznie, a jeżeli to niemożliwe, próbują znowu zaistnieć w pełni świetności, stać się integralną częścią gry, przyswajając sobie cechy swoich pogromców. Albo uciekają w świat wewnętrzny i, tak jak Claire z Amerykanina, przeobrażają swój mały kącik w sanktuarium, a wtedy najważniejsza część ich życia zaczyna toczyć się podziemnie.

Przez tę narastającą świadomość własnej nieistotności, tę nurtującą mnie wewnętrzną pustkę, raziły mnie spokój i zadowolenie męża, jego wyraźna obojętność na to, przez co przechodziłam jako kobieta i jako nauczyciel akademicki. Ale jednocześnie byłam od niego zależna, potrzebowałam tego poczucia bezpieczeństwa, jakie nam zapewniał. Kiedy wszystko wokół się waliło, on ze świętym spokojem zajmował się codziennymi sprawami i starał się stworzyć nam normalne, ciche życie. Jako człowiek bardzo ceniący kameralność, całą swoją energię skupiał na chronieniu życia domowego, spędzanego najchętniej w gronie najbliższej rodziny i przyjaciół oraz na pracy. Był współwłaścicielem firmy architektoniczno-budowlanej. Bardzo lubił swoich wspólników, oddanych pracy podobnie jak on. Ponieważ ich zawód nie pozostawał w bezpośrednim związku z kulturą czy polityką, a spółka miała prywatnych właścicieli, zazwyczaj nikt się do nich nie wtrącał. Bycie dobrym architektem czy oddanym inżynierem budowlanym nie zagrażało władzy, a Biżana porwały wielkie zlecenia, które otrzymali: park w Isfahanie, fabryka w Borudżerdzie, uniwersytet w Kazwinie. Czuł się twórczy i czuł się potrzebny, i w najlepszym tego słowa znaczeniu czuł, że ojczyzna ma z niego pożytek. Był zdania, że musimy służyć krajowi, niezależnie od tego, kto nim rządzi. Ale mnie dokuczał ten problem, że zupełnie przestałam rozumieć sens takich słów jak kraj, służba i ojczyzna.

Znów wróciłam do swoich dziecięcych zwyczajów, kiedy to wyławiałam książki bezkrytycznie i na chybił trafił, pochylałam się nad nimi w jakimś wolnym kącie i zatapiałam na długie godziny w lekturze. Wzięłam więc teraz Morderstwo w Orient Ekspresie, Rozważną i romantyczną, Mistrza i Małgorzatę, Herzoga, Podarunek, Hrabiego Monte Christo, Smiley's People - brałam każdą pozycję, jaka wpadła mi w ręce w bibliotece ojca, w antykwariatach, w niespustoszonych jeszcze księgozbiorach przyjaciół - i pochłaniałam je wszystkie, jak alkoholiczka topiąca w piciu swoje niewyrażalne żale.

A sięgnęłam po książki dlatego, że były jedynym azylem, jaki znałam, schronieniem potrzebnym mi, żeby przetrwać, żeby uchronić pewną cząstkę swej osobowości, która była teraz w procesie ciągłego zaniku. Mój inny azyl, dzięki któremu poczułam się trochę zdrowsza psychicznie i istotniejsza, miał bardziej osobisty, prywatny charakter. Dnia 23 kwietnia 1982 roku urodziła się moja bratanica Sanam. Była wcześniakiem. Od chwili, kiedy ją ujrzałam, taką zwiniętą kruszynkę pod kloszem podtrzymującym ją przy życiu, poczułam więź i ciepło; wiedziałam, że przyniesie mi dobro i będzie dobra dla mnie. Potem, 26 stycznia 1984 roku przyszła na świat moja córeczka Negar, a 15 września 1985 roku - synek Dara. Muszę dokładnie podawać dzień, miesiąc i rok ich urodzin, gdyż te szczegóły z mojego życia cieszą mnie i wzruszają za każdym razem, kiedy wspominam błogosławieństwo zaistnienia dzieci i nic a nic się nie przejmuję, że robię się przy tym sentymentalna. To błogosławieństwo, podobnie jak i inne błogosławieństwa, miało swoje dobre i złe strony. Niewątpliwie odebrało mi jeszcze bardziej spokój ducha. Dotąd niepokoiłam się tylko o rodziców, męża, brata i przyjaciół; teraz moje obawy o bezpieczeństwo dzieci przyćmiły wszystko. Kiedy przyszła na świat córka, poczułam, że otrzymałam dar, hojny dar, który w jakiś tajemniczy sposób zachował mnie przy zdrowych zmysłach. To samo było z narodzinami syna. Wciąż jednak żałowałam i ubolewałam, że ich wspomnienia z dzieciństwa w Iranie, w przeciwieństwie do moich, są takie zmącone.

Negar oblewa się rumieńcem za każdym razem, kiedy mówię, że ten jej szczególny upór, ta pasja bronienia spraw w jej przekonaniu słusznych i sprawiedliwych, wzięły się stąd, że kiedy mama była z nią w ciąży, zaczytywała się zbytnio dziewiętnastowiecznymi powieściami. Ma taki charakterystyczny gest, odrzuca głowę przez prawe ramię i ściąga przy tym leciutko usta; powtarza go zawsze wtedy, kiedy chce wyrazić swój bunt przeciw jakiemuś autorytetowi, któremu w danym momencie się przeciwstawia. Wprawiam ją w zażenowanie i chce wiedzieć, dlaczego opowiadam takie niedorzeczności. No a nie mówi się, że podczas ciąży nie tylko dieta matki, ale również jej nastroje i uczucia wywierają wpływ na dziecko?

- Kiedy nosiłam ciebie w brzuchu, przeczytałam za dużo książek Jane Austen, za dużo dzieł sióstr Bronte, George'a Eliota i Hen-ry'ego Jamesa. Weź choćby swoje ulubione dwie powieści, Dumę i uprzedzenie i Wichrowe Wzgórza. No a twój charakter, przecież z ciebie wykapana Daisy Miller.

- Nie wiem, kto to jest ta twoja Daisy czy Maisy, czy jak jej tam - odpowiada, ściągając usta - i nie lubię Henry'ego Jamesa, sama wiem najlepiej.

Ale Negar naprawdę przypomina Daisy, jest mieszaniną bezbronności i odwagi, i to tłumaczy jej buntownicze gesty, ten charakterystyczny odruch odrzucania w tył głowy, który zauważyłam u niej, kiedy miała zaledwie cztery latka, nie wiedzieć czemu akurat w poczekalni u dentysty.

A gdy Dara pyta żartem: „Co ze mną? Co robiłaś, kiedy mnie nosiłaś w brzuchu?" - odpowiadam mu: - „Z czystej przekory okazałeś się mieć te wszystkie cechy, jakich się u ciebie nie spodziewałam". I wymawiając te słowa, naprawdę zaczynam w nie wierzyć. Nawet kiedy jeszcze byłam z nim w ciąży, postanowił wykazać błędność wszystkich moich koszmarnych obaw. Trwały wtedy niekończące się naloty aombowe na Teheran i doprowadziło mnie to do stanu histerii. Krążyły opowieści, że brzemienne kobiety rodzą kalekie niemowlaki, że trwoga matek w nieuleczalny sposób odkształca nienarodzony płód i wyobrażałam sobie, że moje dzieciątko będzie dotknięte przez te wszystkie potworności - to znaczy, o ile los nas oszczędzi i w ogóle dożyjemy jego narodzin. Skąd mogłam wiedzieć, że zamiast potrzebować mojej ochrony, przychodzi na świat, żeby chronić mnie?

Na długi czas pogrążyłam się w półmroku swojej nieistotności. Jed-nocześrie na wpół świadomie analizowałam ewentualne opcje życiowe. Czy powinnam ulec temu nieistnieniu narzuconemu mi przez siły, których nie szanowałam? Czy udać, że się podporządkowałam, a po kryjomu okłamywać władzę? Wyjechać z kraju, jak to zrobiło z własnej woli lub pod przymusem tylu moich znajomych i przyjaciół? Bez rozgłosu wycofać się z życia zawodowego jak kilkoro moich najbardziej zasłużonych kolegów z pracy? Czy istniała jeszcze jakaś możliwość?

Właśnie w tym okresie przyłączyłam się do grupki osób, które wspólnie czytały i omawiały klasyczną literaturę perską. Raz w tygodniu, w niedzielę wieczorem, zbieraliśmy się u jednego z uczestników i godzinami analizowaliśmy tekst za tekstem. Spotykaliśmy się tak w niedzielne wieczory - czasem przy świeczce podczas zaciemnienia, w różnych mieszkaniach, należących do różnych członków grupy - rok za rokiem. Nawet kiedy oddaliliśmy się od siebie na skutek dzielących nas różnic osobistych i politycznych, magiczne teksty trzymały nas razem. Niczym konspiracyjna komórka zajmowaliśmy miejsca wokoło stołu w jadalni i zgłębialiśmy utwory wierszem lub prozą Rumiego, Hafeza, Sa'diego, Chajjama, Neza-miego, Ferdousiego, Attara, Bajhakiego.

Na zmianę czytaliśmy na głos obszerne fragmenty ich dzieł i niemal namacalnie słowa unosiły się znad stronic i spływały na nas niczym delikatna mgiełka, poruszając wszystkich pięć zmysłów. Ci twórcy po mistrzowsku władali słowem, bawiąc i drwiąc, co więcej, wyczuwało się u nich taką radość z właściwej językowi zdolności do zachwycania i zadziwiania, że wciąż zachodziłam w głowę, kiedy utraciliśmy tę cechę, tę umiejętność drwienia sobie z życia i żartowania z niego poprzez poezję? W którym dokładnie momencie nastąpiła ta utrata? To, co mieliśmy teraz, ta przesłodzona retoryka, ta przegniła i fałszywa przesada, zanadto trąciło tandetną wodą różaną.

Wtedy przypomniała mi się pewna historia, którą słyszałam wielokrotnie, o podboju Persji przez Arabów, podboju, który przyniósł do Iranu islam. Zgodnie z tą relacją, napadłszy na Persję, Arabowie wygrali dlatego, że sami Persowie, być może znużeni tyranią szacha, zdradzili władcę i otworzyli przed nieprzyjacielem bramy. Ale po najeździe, gdy ich książki spłonęły, ich świątynie zostały zrównane z ziemią, a ich językowi groziło zalanie arabizmami, odegrali się, odtwarzając swoje spalone i złupione dzieje w mitach i mowie.

Nasz wielki poeta epicki Ferdousi czystym i świętym językiem spisał od nowa skonfiskowane legendy o perskich królach i bohaterach. Ojciec, który przez całe moje dzieciństwo czytał mi Ferdousiego i Rumiego, mawiał, że nasz prawdziwy dom, nasza prawdziwa historia, jest właśnie w naszej poezji. Powyższy obraz nasunął mi się, kiedy szukałam odpowiedzi na to nurtujące mnie pytanie, bo w pewnym sensie zrobiliśmy to ponownie. Otworzyliśmy bramy. Tylko tym razem nie przed obcymi, a przed wewnętrznymi najeźdźcami, przed tymi, którzy kilka lat temu przyszli do nas w imię naszej przeszłości, ale teraz wypaczyli ją w każdym calu, pozbawiając nas naszego Ferdousiego i Hafeza.

Stopniowo zaczęłam podejmować różne projekty z tą grupą. Na podstawie swojej pracy doktorskiej na temat Mikę'a Golda i proletariackich pisarzy Ameryki lat 30. napisałam swój pierwszy artykuł po persku. Namówiłam jedną koleżankę z naszego grona, żeby przetłumaczyła książeczkę Richarda Wrighta, The American Hunger (Amerykański głód) i opatrzyłam ją przedmową. W tej niewielkiej pracy Wright przedstawił swoje doświadczenia komunistyczne, swoje ciężkie przejścia i ostateczne zerwanie z partią. Potem zachęciłam ją do przełożenia Wykładów o literaturze rosyjskiej Nabokova. Sama przyswajałam perszczyźnie wiersze Lang-stona Hughesa. Za namową innego członka grupy, znanego irańskiego autora, napisałam cykl artykułów poświęconych współczesnej prozie perskiej dla redagowanego przezeń czasopisma literackiego, a potem przyłączyłam się do cotygodniowych dyskusji z młodymi pisarzami.

Tak zaczęła się moja kariera pisarska, która od prawie dwóch dziesięcioleci trwa do dziś. Stworzyłam wokół siebie ochronny kokon i żeby nie myśleć, pisałam, głównie prace z dziedziny krytyki literackiej. Dzienniki cisnęłam w kąt szafy i zapomniałam o nich. Pisałam, i już więcej do nich nie zaglądałam.

Moje artykuły zostały bardzo dobrze przyjęte, ale mnie samą rzadko w pełni satysfakcjonowały. Moim zdaniem, w większości były zbyt schludne, dość pretensjonalne i uczone. Choć pasjonowałam się poruszanymi w nich kwestiami, obowiązywały mnie pewne sztywne reguły i konwencje, brakowało mi namiętności i entuzjazmu, jakimi mogłam dzielić się na uniwersytecie ze studentami. Na zajęciach czułam, że prowadzę ekscytujący dialog z grupą, natomiast w artykułach stałam się raczej suchą panią pedagog. Moje artykuły zostały dobrze przyjęte dokładnie z tego powodu, z jakiego ja sama ich nie lubiłam; te wszystkie zawarte w nich uczone tezy przyniosły mi uznanie i podziw.

Musiała istnieć wyraźna i logiczna przyczyna, dla której pewnego dnia, ni z tego, ni z owego, podniosłam słuchawkę telefonu i zadzwoniłam do mego czarodzieja. Prawdą jest, że zaczęłam zbyt wiele rozmyślać o moim mało satysfakcjonującym życiu intelektualnym. Tęskniłam za zajęciami na uniwersytecie, czułam się niespokojna i zdesperowana, ale nadal nie wiem, dlaczego właśnie tego dnia, a nie dzień wcześniej ani później, postanowiłam do niego zadzwonić. Jego postać otaczało wiele mitów. Mówiono, że spotykał się tylko z wybranymi osobami. Jeżeli wieczorem w jednym z pokoi jego mieszkania od strony ulicy paliło się światło, oznaczało to, że będzie przyjmował gości; w przeciwnym wypadku nie należało mu przeszkadzać. Opowieści te nie robiły na mnie wrażenia. Prawdę mówiąc, właśnie dlatego wahałam się, czy do niego zadzwonić. Stworzył tak kunsztownie przemyślaną fikcję ze swoich relacji ze światem zewnętrznym, że im usilniej twierdził, iż jest od niego oderwany, tym bardziej wydawał się zaangażowany. Mity były jego kokonem. W tym kraju ludzie tworzyli podobne kokony, wymyślali wyrafinowane kłamstwa, by się chronić niczym za zasłoną.

Zadowólmy się zatem wyjaśnieniem, że zadzwoniłam do niego pod wpływem impulsu, bez żadnej konkretnej przyczyny. Pewnego popołudnia byłam w domu sama. Przez cały dzień czytałam, zamiast pracować. Co jakiś czas zerkałam na zegarek i obiecywałam sobie w duchu: „Zacznę pracę za pół godziny, może za godzinę; skończę czytać, kiedy tylko dojdę do końca rozdziału". W pewnym momencie oderwałam się od lektury, otworzyłam lodówkę i zrobiłam sobie kanapkę, którą jadłam, nie przerywając czytania książki. Pamiętam, że kiedy ją skończyłam, podeszłam do telefonu i wykręciłam jego numer.

Po dwóch sygnałach usłyszałam głos:

- Dzień dobry.

- Pan R? Mam na imię Azar - chwila milczenia - Azar Nafisi... Och! Tak, tak. Czy mogłabym się z panem spotkać?

- Ależ oczywiście. Kiedy chciałaby pani przyjść?

- Proszę wybrać najbardziej wygodną porę.

- Może umówilibyśmy się pojutrze, o piątej po południu? Później wyjaśnił, że ze względu na wielkość jego mieszkania

może odebrać telefon z każdego miejsca, zanim odezwie się trzeci dzwonek. Gdyby tak się nie stało, oznaczało to, że albo nie ma go w domu, albo nie chce odebrać telefonu.

Niezależnie od bliskiej przyjaźni, która z czasem zawiązała się między nami, zawsze postrzegałam siebie tak jak podczas pierwszego spotkania. Usiadłam naprzeciwko niego na jedynym krześle, on zaś usadowił się na twardej, brązowej kanapie. Oboje położyliśmy dłonie na kolanach. On czynił tak zawsze, zgodne ze swoim zwyczajem, ja natomiast byłam zdenerwowana i nieświadomie przybrałam pozę uczennicy siedzącej przed bardzo szanowanym nauczycielem. Na stole pomiędzy nami postawił tacę z dwoma ciemnozielonymi kubkami herbaty i pudełko czekoladek, równiutkich czerwonych kwadracików z czarnymi napisami. Były to czekoladki Lindta, stanowiące rzadki i luksusowy towar, tym bardziej cenny, że trudno dostępny w sklepach, gdzie słodycze sprowadzane z zagranicy sprzedawano po niebotycznych cenach. Czekoladki były jedynym luksusem, którym raczył siebie i swoich gości. Musiały zdarzać się dni, kiedy odczuwał głód, ale zawsze miał zapas czekoladek w prawie pustej lodówce. Sam nie jadał słodyczy zbyt często, przechowywał je dla przyjaciół i gości. Zapomniałam dodać: był pochmurny dzień, padał śnieg. Czy miałoby jakiekolwiek znaczenie, gdybym powiedziała, że miałam na sobie żółty sweter, szare spodnie i czarne botki, a on był ubrany w brązowy sweter i dżinsy?

W przeciwieństwie do mnie, wydawał się bardzo pewny siebie. Zachowywał się tak, jakbym przyszła poprosić go o pomoc, zaś nasze zadanie polegało na przygotowaniu skomplikowanego i starannego planu ratunkowego. W pewnym sensie było to zgodne z prawdą. Gdy do mnie mówił, miałam wrażenie, że mnie znał i wiedział nie tylko o wielu faktach z mego życia, ale też o nieznanych tajemnicach, stwarzając w ten sposób między nami formalną zażyłość. Już od czasu pierwszego spotkania wydawało się, że niczym Tomek Sawyer i Huck Finn, zawiązaliśmy spisek, nie polityczny, ale zupełnie odmienny, taki jaki mogłyby uknuć dzieci, by chronić się przed światem dorosłych.

Kończył za mnie zdania, wyrażał moje pragnienia i żądania. Kiedy się rozstawaliśmy, mieliśmy już przygotowany pewien plan. To właśnie była jego zaleta: ludzie, którzy przychodzili się z nim zobaczyć, wychodzili ze spotkania z jakimś planem w zanadrzu. Mogło to dotyczyć różnych kwestii: sposobu zachowania się wobec kochanka, możliwości rozpoczęcia nowego projektu czy poprowadzenia prelekcji. Nie przypominam sobie dokładnie planu, z którym wracałam do domu, ale jestem przekonana, że on pamiętał, ponieważ rzadko zdarza mu się o czymś zapomnieć. Wprawdzie nie wypiłam do końca herbaty, nie zjadłam czekoladki i wróciłam do domu oszołomiona, lecz jednocześnie w pełni zaspokojona. Rozmawialiśmy o moim obecnym życiu, intelektualnym stanie spraw, o Jame-sie i Rumim, właściwie o wszystkim jednym tchem. Zagłębiliśmy się bezwiednie w długiej i bezcelowej dyskusji, która zaprowadziła go do utrzymanej w nienagannym stanie biblioteki. W rezultacie pożegnałam jego dom z kilkoma książkami pod pachą.

Ten pierwszy dzień zaważył na naszych stosunkach - przynajmniej w moim umyśle - aż do chwili, kiedy opuściłam Iran. W łączącej mnie z nim relacji przestałam dorastać. Odpowiadało mi to, a nawet sprawiało przyjemność, ponieważ zwalniało mnie z pewnych obowiązków. On stworzył wokół siebie iluzję mistrza, osoby, która zawsze sprawuje drobiazgową kontrolę, choć być może nie panował nad wszystkim do tego stopnia jak początkowo sądziłam, ja zaś nie byłam aż tak bardzo bezradną nowicjuszką.

Zazwyczaj spotykałam się z nim dwa razy w tygodniu, jedliśmy razem lunch, a czasami umawialiśmy się wczesnym wieczorem. Później doszły do tego wieczorne spacery wokół mojego i jego domu, podczas których wymienialiśmy wiadomości, dyskutowaliśmy na temat różnych przedsięwzięć i zwyczajnie plotkowaliśmy. Niekiedy szliśmy do ulubionej kawiarni lub restauracji z jego bliskim przyjacielem. Oprócz niego mieliśmy jeszcze dwoje wspólnych przyjaciół. Byli właścicielami kawiarni, która stała się miejscem spotkań pisarzy, intelektualistów i młodych ludzi. Od czasu do czasu z przyjemnością jedliśmy z nimi lunch lub organizowaliśmy wycieczki w góry. Nigdy nie odwiedzał mnie w domu, ale często przesyłał mojej rodzinie pozdrowienia, pudełko czekoladek, które wkrótce moi domownicy zaczęli z nim utożsamiać, a nawet spodziewać się przesyłki w określone dni tygodnia. Przekazywał też kasety wideo, książki, a niekiedy lody.

Zwracał się do mnie „pani profesor" - w sposób mniej osobliwy i częściej używany w Iranie niż tutaj. Powiedział później, że kiedy znajomi pytali go po naszym pierwszym spotkaniu, „jaka jest pani profesor", odparł: „W porządku. Bardzo amerykańska - jak amerykańska wersja Alicji w Krainie Czarów". Czy był to komplement? Niespecjalnie. Raczej stwierdzenie faktu. Czy wspominałam już, że jego ulubioną aktorką była Jean Arthur i że lubił Renoira i Minnel-li? I że chciał zostać pisarzem?

Punkty zwrotne w życiu wydają się zawsze nagłe niczym grom z jasnego nieba. Nie jest to oczywiście prawda. Kryje się za nimi cały powolny proces. Kiedy patrzę wstecz, nie jestem w stanie prześledzić dokładnie procesu, który nieoczekiwanie zaprowadził mnie z powrotem do sali wykładowej, niemal wbrew mojej woli, okrytą hedżabem, którego przyrzekałam sobie nigdy nie wkładać.

Co pewien czas odbierałam niespodziewane telefony z różnych uniwersytetów, w tym z Uniwersytetu Teherańskiego. Zwracano się do mnie z prośbą o nauczanie. Kiedy odmawiałam, zawsze mówiono: „A może jednak zdecydowałaby się pani na prowadzenie jednego lub dwóch kursów, by zorientować się, jaki bieg przybrały teraz sprawy?". Wielu próbowało mnie przekonać, że sytuacja uległa zmianie, a ludzie tacy jak ja są potrzebni, zaś atmosfera stała się bardziej „swobodna". Prowadziłam kurs lub dwa na Wolnym Uniwersytecie Islamskim i dawnym Uniwersytecie Narodowym, ale nigdy nie zgodziłam się wrócić w charakterze wykładowcy zatrudnionego na pełnym etacie.

W połowie lat osiemdziesiątych stopniowo zaczął się pojawiać nowy rodzaj zagorzałych muzułmanów. Czuli oni, że nie wszystko jest w porządku z kierunkiem, jaki przybierała ich rewolucja i ocenili, że nadszedł czas, by interweniować. Brak postępów w wojnie z Irakiem spowodował ogromne straty. Żarliwi działacze z początków rewolucji - osoby zbliżające się do dwudziestki i niewiele po dwudziestce, a także przedstawiciele młodszego pokolenia, którzy osiągnęli pełnoletność, odkrywali cynizm i korupcję przywódców będących obecnie u władzy. Rząd również doszedł do wniosku, że by zaspokoić rosnące potrzeby studentów, potrzebuje kadry, którą niegdyś tak beztrosko usunął z uniwersytetów.

Część członków rządu i dawnych rewolucjonistów zdała sobie w końcu sprawę, że islamski reżim nie jest w stanie sprawić, abyśmy my - intelektualiści - zniknęli. Zmuszając nas do ukrywania się, przyczynił się do tego, że staliśmy się bardziej atrakcyjni, bardziej niebezpieczni i, w osobliwy sposób, silniejsi. Dzięki temu zyskaliśmy miano rzadkich okazów i byliśmy poszukiwanym „towarem". Postanowiono zatem pozyskiwać nas wybiórczo, by zachować skuteczność kontroli. Zaczęto nawiązywać kontakty z ludźmi mojego pokroju, którzy niegdyś zostali określeni jako dekadenccy i ulegający wpływom Zachodu.

Pani Rezwan, ambitna wykładowczyni na wydziale anglistyki Uniwersytetu Allame Tabatabajego, pełniła rolę jednej z pośredniczek pomiędzy bardziej postępowymi islamskimi rewolucjonistami a wyobcowanymi świeckimi intelektualistami. W początkach rewolucji jej mąż był muzułmańskim radykałem, toteż miała kontakty z postępowymi rewolucjonistami, a także zwolennikami sekulary-zmu - z osobami dobrze poinformowanymi i outsiderami. Była zdecydowana wykorzystać te znajomości na swoją korzyść.

Wydawało się, że pani Rezwan pojawiła się znikąd, by zmienić bieg mojego życia, posługując się jedynie siłą woli. Utkwiło mi w pamięci nasze pierwsze spotkanie między innymi dlatego, że miało miejsce podczas jednego z tych okresów konfliktu z Irakiem, które nazywano „wojną miast". Sporadycznie obydwie strony przeprowadzały długotrwałe zaciekłe ataki na kluczowe miasta, takie jak Teheran, Isfahan i Tabriz w Iranie oraz Bagdad i Mosul w Iraku. Zazwyczaj na pewien czas walki ulegały osłabieniu, aż do wznowienia kolejnych bombardowań, przedłużających się niekiedy nawet do roku.

Był późny zimowy poranek 1987 roku. Moja trzyletnia córeczka, półtoraroczny synek i ja byliśmy w domu sami. Wcześniej tego ranka na Teheran przypuszczono dwa ataki rakietowe, a ja usiłowałam odwrócić od nich uwagę dzieci, puszczając im z małego magnetofonu ich ulubioną piosenkę, w której występują kogut i lis. Zachęcałam córkę, żeby śpiewała ją razem z magnetofonem. Wygląda to jak sentymentalny film: mężna mama i dzielne dzieci. Wcale nie czułam się odważna; pozorny spokój należało przypisać tak paraliżującemu niepokojowi, że przekładał się on na opanowanie. Kiedy ataki ustały, poszliśmy do kuchni i przygotowałam im obiad. Później przenieśliśmy się do holu, gdzie czuliśmy się bezpieczniejsi, ponieważ było tam mniej okien. Budowałam dzieciom domki z kart, które one burzyły swoimi małymi rączkami.

Gdy tylko skończyliśmy obiad, zadzwonił telefon. Była to znajoma, jedna z moich zeszłorocznych absolwentek. Chciała się dowiedzieć, czy będę mogła przyjść do niej we środę wieczorem. Jej koleżanka, pani Rezwan, bardzo chciała się ze mną zobaczyć. Lubiła mnie i czytała wszystkie moje artykuły. W każdym razie, zakończyła moja znajoma, pani Rezwan jest zjawiskiem samym w sobie: gdyby nie istniała, należałoby ją wymyślić. Czy mogłabym zatem przyjść?

Kilka dni później, podczas kolejnego zaciemnienia, wyruszyłam w kierunku domu mojej znajomej. Kiedy tam dotarłam, było już ciemno. Weszłam do dużego przedpokoju i spostrzegłam w świetle lampy naftowej postać niskiej, krępej kobiety ubranej na niebiesko. Jej wygląd jest nadal bardzo wyraźny i żywy w mojej pamięci. Wciąż mam przed oczami pospolitą twarz, spiczasty nos, krótką szyję i ciemne, krótko przycięte włosy. Opis ten nie oddaje jednak w pełni obrazu kobiety, która u szczytu naszej zażyłości, kiedy składałyśmy sobie nawzajem domowe wizyty, gdy nasze dzieci niemal się zaprzyjaźniły, a mężowie również się poznali, pozostawała zawsze panią Rezwan. Tym, czego nie potrafię opisać, jest energia, która została jakby uwięziona w jej ciele. Pani Rezwan wydawała się być w ciągłym ruchu, przemierzając tam i z powrotem swój mały gabinet, mój salon czy korytarze uniwersytetu.

Zawsze robiła wrażenie zdecydowanej nie tylko, żeby samej coś zrobić. Pragnęła przede wszystkim, by inni, których starannie wybierała, wykonywali konkretne, wyznaczone przez nią zadania. Rzadko zdarzało mi się spotkać osobę, której wola byłaby tak fizycznie imponująca. To nie pospolitość jej rysów, ale determinacja, wola i na wpół ironiczny ton głosu, zapadały człowiekowi w pamięć.

Czasem niespodziewanie odwiedzała mnie w domu w stanie tak wielkiego zaniepokojenia, że myślałam, iż spadło na nią jakieś nieszczęście. Tymczasem chodziło tylko o poinformowanie mnie, że powinnam wziąć udział w jakimś spotkaniu. Zawsze formułowała swoje prośby w taki sposób, jakby były sprawą życia i śmierci. Za niektóre z tych „obowiązków" jestem jej wdzięczna. Na przykład za zmuszenie mnie, abym spotkała się z garstką postępowych dziennikarzy zajmujących się tematyką religijną, których - zgodnie z panującą modą - nazywa się obecnie „reformistami" oraz bym nawiązała współpracę z ich pismami. Dziennikarze ci byli zafascynowani zarówno zachodnią literaturą, jak i filozofią. Wkrótce ze zdumieniem odkryłam, że zgadzaliśmy się w wielu punktach.

- To wielki przywilej, że mogę panią poznać - oświadczyła pani Rezwan tego wieczoru, kiedy po raz pierwszy się spotkałyśmy. -Chciałabym zostać pani studentką.

Powiedziała te słowa z absolutnie poważnym wyrazem twarzy, bez śladu humoru czy ironii. Wytrąciło mnie to z równowagi do tego stopnia, że natychmiast zaczęłam jej nie lubić. Poczułam się onieśmielona i nie potrafiłam znaleźć żadnej sensownej odpowiedzi.

Tego wieczoru to ona przeważnie mówiła. Oznajmiła, że czytała moje artykuły i znała mnie z opowiadań różnych przyjaciół i studentów. Nie, nie usiłowała mi pochlebiać; naprawdę chciała się uczyć. W każdym razie twierdziła, że powinnam uczyć na ich uniwersytecie, jedynej takiej liberalnej uczelni w Iranie, gdzie nadal pracowało kilka najświatlejszych umysłów.

- Dyrektor zakładu, którego na pewno polubisz, nie zajmuje się literaturą, ale jest poważnym uczonym. Stan literatury w tym kraju nie może już być gorszy, a sytuacja literatury angielskiej jest najbardziej beznadziejna ze wszystkich. My, którzy się o to troszczymy, mamy obowiązek coś z tym zrobić. Powinniśmy zapomnieć o dzielących nas różnicach i pracować razem - mówiła.

Po naszym pierwszym spotkaniu przy pomocy różnych pośredników wywierała na mnie nacisk, abym przyjęła jej propozycję uczenia na Uniwersytecie Allame Tabatabajego w wymiarze pełnego etatu. Dzwoniła do mnie bez ustanku, przywołując Boga, studentów, mój obowiązek wobec ojczyzny i literatury - jednym słowem moim życiowym zadaniem było uczenie na tym uniwersytecie. Składała różne obietnice; zobowiązała się porozmawiać z rektorem i z każdym, z kim uznałabym za stosowne, by porozmawiała.

Powiedziałam jej, że nie chcę nosić hedżabu w sali wykładowej. Czy nie wkładam hedżabu, zapytała, ilekroć wychodzę z domu? Czy nie noszę go w sklepie spożywczym i gdy idę ulicą? Wydawało się, że nieustannie muszę przypominać ludziom, że uniwersytet nie jest sklepem spożywczym.

- Co jest ważniejsze? - odpierała moje argumenty. - Hedżab czy tysiące młodych ludzi pragnących się uczyć?

- A co ze swobodą uczenia tego, czego chcę?

- Co masz na myśli? - zapytała konspiracyjnym tonem.

- Czyż nie zabronili wszelkich dyskusji na temat stosunków między mężczyznami a kobietami, picia alkoholu, polityki i religii? O czym zatem można mówić?

- Dla ciebie - powiedziała - zrobią wyjątek. Poza tym jest teraz znacznie więcej swobody. Wszyscy zakosztowali dobrych rzeczy i przypadło im to do gustu. Dlaczegóż więc nie miałabyś omówić ze studentami twórczości Jamesa, Fieldinga lub jeszcze czyjejś?

Spotkanie z panią Rezwan wytrąciło mnie z równowagi. Przypominała mi mediatorkę błagającą w imieniu niewiernego choć niezapomnianego kochanka, przyrzekając w dodatku całkowitą lojalność w zamian za moje uczucia. Biżan sądził, że powinnam wrócić na uniwersytet. Czuł, że to jest coś, co naprawdę chcę robić, gdybym tylko umiała się do tego sama przed sobą przyznać. Większość moich przyjaciół jedynie wprawiła mnie w zakłopotanie tym ponownym stawianiem przede mną dylematu: czy lepiej jest pomóc młodym ludziom, którzy w przeciwnym wypadku nie mieliby szansy zdobywania wiedzy, czy kategorycznie odmówić podporządkowania się panującemu reżimowi? Obie strony trwały twardo przy swoim zdaniu. Niektórzy prawdopodobnie sądzili, że byłabym zdrajczynią, gdybym zaniedbała młodych i pozwoliła, by uczono ich wypaczonych ideologii, inni akcentowali fakt, że sprzeniewierzyłabym się wszystkiemu, za czym się opowiadam, gdybym przystąpiła do pracy dla reżimu, który jest odpowiedzialny za zrujnowanie życia tak wielu naszym koleżankom, kolegom i studentom. Obie strony miały rację.

Pewnego ranka zadzwoniłam do czarodzieja w stanie kompletnej paniki i konsternacji. Umówiliśmy się na pilne spotkanie późnym popołudniem w naszej ulubionej kawiarni. Było to maleńkie pomieszczenie należące do Ormianina, gdzie w czasach przedrewolu-cyjnych mieścił się bar, zamienione teraz na restaurację. Nigdy nie zapomnę umieszczonego na szklanych drzwiach, obok ledwo zauważalnej nazwy restauracji, obowiązkowego napisu wydrukowanego dużymi czarnymi literami: RELIGIJNA MNIEJSZOŚĆ. Każda restauracja prowadzona przez niemuzułmanów musiała umieścić ten napis na swoich drzwiach, aby dobrzy muzułmanie, którzy uważali wyznawców innych religii za brudnych i nie jadali z tych samych naczyń, zostali zawczasu ostrzeżeni.

Przestrzeń wewnątrz była wąska. Miała kształt łuku z siedmioma lub ośmioma wysokimi stołkami po jednej stronie baru. Po drugiej, pod zajmującym całą ścianę lustrem, stał drugi komplet stołków. Kiedy weszłam do środka, znajomy siedział już przy dalekim krańcu baru. Podniósł się, ukłonił z lekko ironicznym ugrzecznieniem i powiedział:

- Oto jestem, twój wierny sługa gotowy do usług, moja pani. -Równocześnie podsunął mi stołek.

Złożyliśmy zamówienie, po czym powiedziałam jednym tchem:

- Sytuacja jest wyjątkowa, dlatego chciałam się spotkać. Poproszono mnie, żebym ponownie wykładała na uniwersytecie.

- Czy to coś nowego? - zapytał.

- Nie, ale tym razem się waham. Nie wiem, co robić.

Po chwili zmieniłam zaaranżowane na moją prośbę pilne spotkanie w dyskusję o książce, której lekturą byłam teraz pochłonięta. Opowiadałam o powieści Dashiella Hammetta, The Continental Op (Kontynentalna operacja) i o wspaniałym eseju Steve'a Marcusa poświęconym Hammettowi. Cytował w nim fragment z dzieł Nietzschego, który uderzył mnie jako adekwatny do naszej sytuacji. „Ktokolwiek walczy z potworami - powiedział Nietzsche - powinien dopilnować, by sam nie stał się potworem. A jeśli długo spoglądasz w otchłań, otchłań również spogląda na ciebie". Miałam zadziwiający talent zmieniania swoich pierwotnych zamiarów. Zaniechałam zatem rozmowy o istotnych dla mnie sprawach. W końcu tak bardzo zaangażowaliśmy się w dyskusję, że zupełnie zapomniałam o właściwej przyczynie naszego spotkania.

Nagle powiedział:

- Zrobiło się późno. Czy nie musi pani wracać do domu? Powinnam była wiedzieć, że jest już późno, widząc za oknem

zmieniające się kolory i coraz bardziej zanikające światło. Poszłam zadzwonić do Biżana i skruszona poinformowałam go, że się spóźnię. Kiedy wróciłam, mój czarodziej płacił rachunek.

- Przecież nie skończyliśmy - protestowałam słabo. - Musimy jeszcze przedyskutować najważniejszą sprawę, z powodu której spotkaliśmy się tutaj.

- Myślałem, że wszystko, co dotychczas omawialiśmy, obracało się wokół głównej kwestii, czyli pani ponownego odkrycia miłości do pana Hammetta i spółki - powiedział. - Ma pani szczęście, że zrezygnowałem z różnych życiowych przyjemności i nie próbuję pani uwieść. Wystarczyłoby, żebym pozwolił pani mówić o Ham-mecie i karygodnym braku szacunku dla kryminałów w Iranie, a także o innych sprawach, które najwyraźniej panią podniecają.

- Nie - stwierdziłam z pewnym zakłopotaniem. - Miałam na myśli kwestię ponownego podjęcia zajęć na uczelni.

- Ach, o to chodzi - powiedział lekceważąco. - No cóż, oczywiście powinna pani uczyć.

Nie należałam jednak do osób, które łatwo się poddają. Byłam zakochana w swym wyobrażeniu imperatywów moralnych, zajmowaniu określonego stanowiska i tym podobnych rzeczach. Toteż nieustannie upierałam się przy argumencie o etycznym aspekcie powrotu do pracy, której przysięgłam sobie nie wykonywać tak długo, jak długo byłabym zmuszana do noszenia hedżabu. Uniósł brwi z pobłażliwym uśmiechem:

- Czy mogłaby pani otworzyć oczy na to, w jakim kraju pani mieszka? - powiedział w końcu. - Co do pani skrupułów dotyczących podporządkowania się reżimowi, żadne z nas nie może wypić szklanki wody bez pozwolenia strażników do spraw moralności Islamskiej Republiki. Kocha pani tę pracę, toteż niech się pani nie zastanawia, tylko poświęci dla niej i zaakceptuje fakty. My, intelektualiści, bardziej niż zwykli obywatele, albo stanowimy narzędzie w rękach rządzących i nazywamy to konstruktywnym dialogiem, albo też całkowicie wycofujemy się z życia w imię walki z reżimem. Tak wiele osób wyrobiło sobie reputację przez opozycję wobec reżimu, a jednak również one nie potrafią sobie bez niego poradzić. Nie chce pani chyba chwycić za broń przeciwko władzy?

- Nie - przyznałam - ale nie chcę też wchodzić z nimi w układ. A poza tym, jak pan może dawać mi taką radę? - zapytałam. - Niech pan spojrzy na siebie. Czyż nie odmówił pan uczenia, nie zrezygnował pan z pisania i robienia czegokolwiek pod rządami reżimu? Czy poprzez swoje działania nie mówi pan, że wszyscy powinniśmy się wycofać?

- Nie, wcale tak nie twierdzę. Wciąż popełnia pani błąd, posługując się moją osobą jako wzorem. Nie jestem odpowiednim przykładem. Pod wieloma względami można by mnie nazwać tchórzem. Nie należę do ich klubu, ale też płacę wysoką cenę. Nie przegrywam i nie wygrywam. Prawdę mówiąc, nie istnieję. Widzi pani, wycofałem się nie tylko z Islamskiej Republiki, ale z życia w ogóle. Pani jednak nie może tego zrobić i wcale pani nie chce.

Próbowałam uzyskać nad nim przewagę i przypomniałam mu, że stał się swego rodzaju wzorem do naśladowania dla swoich przyjaciół, a nawet wrogów. Nie zgodził się ze mną.

- Cieszę się taką popularnością, gdyż daję innym to, co chcą odnaleźć w sobie. Potrzebuje mnie pani nie dlatego, że mówię, co ma pani robić, ale ponieważ wyrażam i usprawiedliwiam zamiary, które chce pani realizować. Dlatego właśnie mnie pani lubi - człowieka bez właściwości. Taka jest prawda.

- A czego pan chce? - zapytałam.

- Ja sam z tego zrezygnowałem, ale umożliwiam pani spełnianie pragnień. Zapłaci jednak pani swoją cenę - powiedział. - Pamięta pani ten cytat o otchłani, który pani przytoczyła? Jest rzeczą niemożliwą, by otchłań pani nie dotknęła. Zdaję sobie sprawę, jak bardzo chce pani mieć ciastko i zjeść ciastko. Wiem wszystko o tej niewinności, o tej postaci Alicji z Krainy Czarów, którą chciałaby pani zachować. Uwielbia pani uczyć. My wszyscy, łącznie ze mną, stanowimy dla pani namiastkę uczenia. Sprawia to pani przyjemność, dlaczego więc nie miałaby pani podjąć wyzwania i zacząć uczyć? Powinna pani uczyć studentów o swoich ukochanych Ham-mettach i Austen - niech pani to robi i cieszy się tym.

- Cóż, nie mówimy tutaj o przyjemności - odpowiedziałam uczciwie.

- Ależ oczywiście - przedrzeźniał mnie - pani, która stale chlubi się swoją miłością do Nabokova i Hammetta, twierdzi teraz, że nie powinniśmy robić tego, co kochamy. Podobne postępowanie nazywam właśnie niemoralnym. A zatem, w chwili obecnej pani też przyłączyła się do tłumu - powiedział z większą powagą. - Z obowiązującej w tym kraju kultury przyswoiła sobie pani naukę, że wszystko, co sprawia przyjemność jest złe i niemoralne. Jest pani osobą bardziej moralną, siedząc w domu z założonymi rękami. Jeżeli chce pani, abym powiedział, że uczenie jest pani obowiązkiem, przyszła pani do niewłaściwej osoby. Nie zrobię tego. Mówię, żeby pani uczyła, ponieważ znajduje w tym pani przyjemność: będzie pani mniej dokuczać domownikom i stanie się lepszym człowiekiem. Przysporzy też pani wiele radości studentom, a przy okazji może się czegoś nauczą.

Kiedy wracaliśmy taksówką do domu, odwrócił się do mnie i przerwał milczenie, które między nami zapadło.

- Mówię poważnie - powiedział - niech pani wróci na uniwersytet i zacznie prowadzić zajęcia. Nie musi to trwać wiecznie. Może się pani zawsze wycofać. Należy zawrzeć pewne porozumienia, ale niech się pani posuwa tylko tak daleko, jak uzna to pani za stosowne, nie godząc się na kompromisy w kwestiach zasadniczych. I nie należy martwić się tym, co my, znajomi i przyjaciele, możemy mówić za pani plecami. I tak będziemy panią obgadywać, niezależnie od tego, co pani robi. Jeżeli pani wróci, powiemy: „a jednak się złamała"; jeżeli pani nie wróci, stwierdzimy: „boi się stawić czoła wyzwaniu".

Zrobiłam zatem tak, jak mi radził, a oni mówili za moimi plecami to, co uważali za słuszne.

Wkrótce po naszym spotkaniu, które doszło do skutku ze względu na wyjątkową sytuację, zadzwoniła do mnie do domu pani Rezwan. Chciała, żebym się spotkała z dyrektorem zakładu, który według jej opinii był sympatycznym człowiekiem.

- Zobaczysz, że sprawy przybrały teraz inny obrót - przekonywała mnie. - Władze uniwersyteckie stały się bardziej liberalne. Zdają sobie sprawę z wartości dobrych nauczycieli akademickich.

Zapomniała wspomnieć, że chciały rzeczy niemożliwej: dobrych nauczycieli akademickich, którzy propagowaliby oficjalną ideologię i dostosowali się do stawianych przez nich żądań. Miała jednak rację w tym, co mówiła o dyrektorze zakładu. Był pierwszorzędnym lingwistą, absolwentem jednego z najlepszych uniwersytetów w Stanach Zjednoczonych. Uchodził za osobę religijną, ale nie należał do zwolenników skrajnej ideologii i nie zaliczał się do pochlebców. Poza tym, w przeciwieństwie do większości obecnych wykładowców, autentycznie mu zależało na akademickich standardach.

Po pierwszej wizycie u dyrektora zakładu przyszła pora na mniej przyjemne spotkanie z pobożnym i mało elastycznym dziekanem wydziału. Po typowych uwagach wstępnych przybrał poważny wyraz twarzy, jakby chciał oświadczyć: „Dosyć już rozmów o takich błahostkach jak filozofia i literatura - wróćmy do kwestii zasadniczych". Zaczął wyrażać niepokój dotyczący mojej „przeszłości", szczególnie sprzeciwu wobec noszenia hedżabu. Powiedziałam mu, że zgodnie z obowiązującym obecnie w kraju prawem nie mogę pokazywać się w miejscach publicznych bez hedżabu, a zatem będę go nosić. Nie zgodzę się jednak na kompromis w kwestii moich zajęć: będę uczyć tego, czego chcę uczyć, tak jak będę uważała za stosowne. Był zdziwiony, ale postanowił przystać na moją propozycję, a w zasadzie na postawiony przeze mnie warunek wolności.

W trakcie całego spotkania, jak przystało na prawdziwego muzułmanina, nie patrzył mi w oczy. Przeważnie siedział ze spuszczoną głową niczym nieśmiały osiemnastolatek. Wpatrywał się w deseń na dywanie, albo w ścianę. Niekiedy bawił się swoim piórem i badawczo mu się przyglądał, co przypominało mi moją ostatnią rozmowę z panem Bahrim. Stałam się teraz swego rodzaju ekspertem od zwyczajów pobożnych mężczyzn. Wyrażali oni swoją opinię o kobiecie poprzez sposób, w jaki unikali patrzenia na nią. Niektórzy, odwracając wzrok, dobitnie okazywali swój stosunek. Pewnego razu wysoki rangą funkcjonariusz, dla którego organizacji przygotowałam na prośbę kolegi sprawozdanie, przez trzydzieści minut ostentacyjnie patrzył w inną stronę, kiedy zdawałam mu relację ze sporządzonego przeze mnie raportu. Później z wszelkimi uwagami i pytaniami zwracał się do mego kolegi, który - co wyraźnie czułam - pocił się cały ze wstydu. Po chwili postanowiłam zwracać się wyłącznie do kolegi, odmawiając uznania obecności ważnej osobistości, a ponadto, co było z mojej strony zupełnie niemądre, odmówiłam przyjęcia pieniędzy, które organizacja płaciła mi za moją pracę.

Jednak dziekan wydawał się odwracać wzrok ze względu na autentyczną skromność i pobożność. Nie ceniłam szczególnie jego zachowania, ale nie mogłam też czuć wobec niego wrogości. Gdyby nie przyszło nam żyć w Islamskiej Republice, może wykazałabym się poczuciem humoru w tej krępującej sytuacji, gdyż wydawało się rzeczą oczywistą, że stawiała go ona w bardziej kłopotliwym i bolesnym położeniu niż mnie. Był wyraźnie ciekawy i chętny do przedyskutowania ze mną tematów, o których niewiele wiedział, jak literatura angielska, i równie skory, by popisać się swoją wiedzą na temat Platona i Arystotelesa.

Kiedy pani Rezwan usłyszała relację z naszej rozmowy, powiedziała mi ze śmiechem, że nie ja jedna obawiałam się „pójścia na kompromis". Uniwersyteccy przedstawiciele administracji również martwili się o mnie. Zwracając się z prośbą, bym dołączyła do grona wykładowców, brali na siebie pewne ryzyko.

Niezwłocznie zaczęłam się przygotowywać do mojej pracy. W pierwszym semestrze zostałam obciążona prowadzeniem wielu zajęć, a mianowicie trzema wstępnymi kursami licencjackimi, obejmującymi wprowadzenie do powieści, dramatu i krytyki literackiej oraz dwoma kursami dla słuchaczy studiów magisterskich - jeden dotyczył osiemnaste wiecznej literatury pięknej, a drugi wybranych zagadnień w zakresie krytyki literackiej. Każda grupa studentów niższych lat liczyła od trzydziestu do czterdziestu osób. Na seminariach dla wyższych roczników również panował tłok, na niektóre z nich przychodziło ponad trzydzieścioro studentów. Kiedy narzekałam na zbyt liczne obowiązki, przypomniano mi, że niektórzy wykładowcy na wydziale prowadzą zajęcia w wymiarze dwudziestu godzin tygodniowo. Dla administratorów jakość pracy nie miała wielkiego znaczenia. Określili moje oczekiwania jako nierealistyczne i idealistyczne. Ja z kolei nazwałam ich obojętność karygodną.

Jak się okazało, żadne z nas nie dotrzymało złożonych obietnic. Zawsze nosiłam hedżab niewłaściwie, co stało się głównym powodem i usprawiedliwieniem ciągłego nękania mojej osoby. Nigdy nie zrezygnowali z prób zmuszenia mnie do uczenia i zachowywania się w sposób możliwy do zaakceptowania przez władze uniwersytetu. Jednak przez długi czas obowiązywał między nami swego rodzaju rozejm. Pani Rezwan pełniła rolę buforu pomiędzy administracją i mną, próbując łagodzić konflikty, niczym mediatorka w złym małżeństwie. Jak wszyscy mediatorzy nie zapominała o własnych korzyściach. Przekonywanie ludzi mego pokroju do bardziej aktywnego udziału w życiu uczelni dawało jej możność skutecznego wywierania nacisku na uniwersyteckich urzędników. Tak długo jak pozostawała na uniwersytecie, lepiej lub gorzej, małżeństwo trwało.

Mówiła mi nieraz tym swoim ironicznym tonem, że powinnyśmy stworzyć zjednoczony front, by literatura nie wpadła na wydziale w szpony ignorantów, którzy nie mają pojęcia o tej dziedzinie twórczości.

- Czy wiesz, że kobieta, która przed tobą prowadziła wykłady na temat dwudziestowiecznej powieści, ograniczyła się do omawiania Perły Steinbecka i jednej powieści perskiej? Albo że profesor na Uniwersytecie Az-Zahry sądził, że autorem Wielkich nadziei jest Joseph Conrad?

„Uwaga, uwaga! Syrena, którą słyszycie, oznacza sygnał niebezpieczeństwa. Czerwony alarm. Należy natychmiast opuścić miejsca, w których przebywacie, i udać się do schronów!". Zastanawiam się, w którym momencie mojego życia i po ilu latach echo tej czerwonej syreny - niczym piskliwy dźwięk skrzypiec świdrujący w uszach -przestanie tkwić w moim umyśle. Nie potrafię oddzielić ośmiu lat wojny od przenikliwego dźwięku, który kilka razy dziennie, o najbardziej nieoczekiwanych porach, zakłócał nasze życie. Ustanowiono trzy poziomy niebezpieczeństwa, ale nigdy nie udało mi się uchwycić różnicy między dźwiękiem syren: czerwoną - oznaczającą niebezpieczeństwo, żółtą - możliwość jego wystąpienia i białą -brak zagrożenia. W jakiś sposób odezwanie się białej syreny powodowało wrażenie, że groźba wciąż się czai. Dźwięk czerwonej syreny zazwyczaj rozlegał się zbyt późno, kiedy bomba została już zrzucona, a zresztą nawet na uniwersytecie nie mieliśmy prawdziwych schronów, w których moglibyśmy czuć się bezpiecznie.

Naloty na Teheran zyskały rangę pamiętnych wydarzeń z wielu różnych powodów, między innymi ze względu na zainspirowane przez nie niespodziewane przyjaźnie i zażyłości. Znajomi, którzy przyszli na kolację, nie mieli innego wyjścia, jak zostać na noc. Niekiedy było ich więcej niż tuzin, a rano wydawało się, jakby znało się tych ludzi przez całe życie. I te nieprzespane noce! W naszym domu byłam osobą, która spała najmniej. Chciałam być obok dzieci; w wypadku gdyby coś się stało, dotknęłoby to nas wszystkich. Mój mąż spał lub próbował zasnąć podczas nalotów, ale ja zabierałam dwie poduszki, kilka świec oraz książkę do małego przedpokoju, który oddzielał sypialnię dzieci od naszej sypialni, i zajmowałam stanowisko przy ich drzwiach. Żywiłam niejasne przekonanie, że trwając na czuwaniu, będę mogła rzucić urok i zmienić kierunek lotu bomby, by nie uszkodziła naszego domu.

Pewnej nocy obudziłam się niespodziewanie o trzeciej albo o czwartej nad ranem i stwierdziłam, że dom jest pogrążony w całkowitej ciemności. Zorientowałam się od razu, że znów miało miejsce zaciemnienie, ponieważ nie świeciła się mała lampka w przedpokoju. Wyjrzałam przez okno. Latarnie uliczne również były wygaszone. Włączyłam latarkę; przede mną pojawił się mały krąg światła. Kilka minut później byłam gotowa, z poduszkami opartymi o ścianę, dwiema zapalonymi świecami i z książką. Wtedy usłyszałam wybuch. Serce zaczęło mi bić gwałtownie, a ręka mimowolnie dotknęła brzucha. Tak robiłam podczas nalotów, kiedy byłam w ciąży. Mój wzrok, jakby nigdy nic, spoczywał na stronie Daisy Miller.

To właśnie wówczas, czytając niektórych autorów, całkiem nieświadomie, znów brałam do ręki ołówek i papier. Nigdy całkowicie nie zrezygnowałam z mojego zwyczaju z pierwszych lat studiów podkreślania w książce pewnych fragmentów i zapisywania uwag. Większość moich notatek dotyczących takich tytułów jak Duma i uprzedzenie, Dom na placu Waszyngtona, Wichrowe Wzgórza, Pani Bovary i Tom Jones powstało podczas tych bezsennych nocy, w trakcie których, o dziwo, potrafiłam się świetnie skupić, a moją koncentrację podsycał być może wysiłek ignorowania wszechogarniającego zagrożenia bombardowaniami i ostrzałem rakietowym.

Dopiero zaczęłam lekturę Daisy Miller. Czytałam o tym zeuropeizowanym młodym Amerykaninie, Winterbournie, który spotyka w Szwajcarii czarującą i tajemniczą pannę Daisy Miller. Winter-bourne jest zafascynowany tą piękną, niewinną i świeżą - zdaniem jednych, zaś według innych płytką i wulgarną - młodą Amerykanką, ale nie może się zdecydować, czy jest ona „flirciarą", czy „miłą" dziewczyną. Fabuła koncentruje się na braku zdecydowania Winterbourne'a, czyją wziąć stronę - Daisy, z jej sprzeciwem wobec obowiązujących konwenansów, czy swej arystokratycznej ciotki wraz ze snobistyczną społecznością Amerykanów, którzy postanowili lekceważyć dziewczynę. Scena, którą czytałam, ma miejsce po tym, kiedy Daisy prosi Winterbourne'a, by przedstawił ją ciotce. Winterbourne próbuje jej powiedzieć, najdelikatniej jak potrafi, że ciotka nie spotka się z nią. „Panna Miller zatrzymała się i stała patrząc na niego. Jej uroda była widoczna nawet w ciemności; trzepotała swym ogromnym wachlarzem.

- Ona nie chce mnie poznać! - wybuchnęła żywo. - Czemu pan tego po prostu nie powie?".

Usłyszałam huk kolejnego wybuchu. Poczułam pragnienie, ale nie potrafiłam się zmusić, żeby wstać i wziąć sobie coś do picia. Nastąpiły dwie kolejne eksplozje. Nadal czytałam. Od czasu do czasu odrywałam wzrok od książki, spoglądając na zaciemniony korytarz. Boję się ciemności, ale wojna i towarzyszące jej wybuchy sprawiały, że ten strach był mało istotny. W scenie, którą na zawsze zapamiętam, nie tylko ze względu na tę noc, Daisy mówi Winterbourne'owi:

„Nie potrzebuje się pan obawiać. Ja się nie boję! - zawołała ubawiona.

Winterbourne wyczuł jednak w jej tonie jakąś lekko fałszywą nutkę, był wzruszony, zmartwiony, udręczony.

- Droga pani! Ona nie zna nikogo. Idzie przez życie jak zamurowana. To wina jej nieszczęsnego zdrowia.

Młoda dziewczyna przeszła parę kroków ciesząc się dalej tym tematem.

- Nie potrzebuje się pan obawiać - powtórzyła".

Jest tak wiele odwagi w przytoczonym powyżej zdaniu, a także ironii w fakcie, że tym, czego Winterbourne się obawiał, nie była jego ciotka, ale czar panny Daisy Miller. Przez chwilę, jak sądzę, udało mi się odwrócić uwagę od wybuchów i zakreślić słowa „Nie potrzebuje się pan obawiać".

W czasie, gdy czytałam książkę, trzy wydarzenia zaszły niemal jednocześnie. Moja córka zawołała mnie ze swojego pokoju, zadzwonił telefon i usłyszałam pukanie do drzwi na końcu przedpokoju. Wzięłam jedną świeczkę i podeszłam do telefonu, mówiąc Negar, że za chwilę do niej przyjdę. W tym momencie otworzyły się drzwi do przedpokoju. Weszła moja matka, trzymając w ręku świecę.

- Dobrze się czujesz? - zapytała. - Nie bój się! - Niemal każdej nocy, gdy rozlegały się wybuchy, matka przychodziła ze świecą; jej postępowanie przybrało postać rytuału. Poszła do pokoju mojej córki, a ja podniosłam słuchawkę. Dzwoniła przyjaciółka; chciała się dowiedzieć, czy nie zdarzyło się u nas nic złego. Wydawało im się, jakby eksplozje dochodziły z naszej części miasta. Obyczajem stało się dzwonienie do przyjaciół i rodziny w celu upewnienia się, czy są bezpieczni, z jednoczesną świadomością, że nasze uczucie ulgi oznacza śmierć kogoś innego.

W ciągu wielu nocy, gdy na przemian rozbrzmiewały syreny oznajmiające czerwony lub biały stopień zagrożenia, nieświadomie planowałam moją przyszłą karierę. W trakcie tych niekończących się nocy spędzonych na czytaniu koncentrowałam się jedynie na literaturze pięknej. Kiedy ponownie zaczęłam zajęcia ze studentami, uzmysłowiłam sobie, że zdążyłam już przygotować dwa kursy na temat powieści.

W ciągu następnych dziesięciu lat najwięcej myślałam, pisałam, a także uczyłam na temat literatury pięknej. Noce, które spędziłam na czytaniu, sprawiły, że zainteresowałam się początkami powieści i tym, co rozumiałam jako jej zasadniczo demokratyczną strukturę. Ciekawiło mnie, dlaczego powieść realistyczna nigdy nie zyskała prawdziwej popularności w naszym kraju. Gdyby dało się zachować dźwięk w taki sam sposób jak zasuszony liść lub motyla, wówczas mogłabym powiedzieć, że między kartkami mojej Dumy i uprzedzenia, tej najbardziej polifonicznej ze wszystkich powieści, a także między kartkami Daisy Miller został ukryty, niczym jesienny liść, przejmujący sygnał czerwonej syreny.

Rozlegały się dźwięki syren. Z głośnika dobiegał mechaniczny głos nawołujący do zachowania ostrożności. Na ulicach układano worki z piaskiem, a na miasto spadały bomby, zazwyczaj wcześnie rano i po północy; bywały dłuższe bądź krótsze okresy spokoju pomiędzy bombardowaniami, po czym przychodził nawrót. Była też Austen, James i różne sale wykładowe na czwartym piętrze budynku, w którym mieścił się Wydział Iranistyki i Języków i Literatur Obcych. Sale wykładowe znajdowały się po obu stronach długiego, wąskiego korytarza. Po jednej stronie z okien rozciągał się widok na stosunkowo bliskie góry, z drugiej można było oglądać raczej smutny, chociaż pełen uroku ogród, zawsze nieco zaniedbany, z małym stawem okolonym ozdobnym obramowaniem i dawno nierestaurowanym posągiem pośrodku. Wokół stawu rosły krzewy uformowane w koła i kwadraty. Widać było różnorodne kwiaty, a przede wszystkim drzewa. Odnosiło się wrażenie, że kwiaty wyrastają tu i ówdzie przypadkowo: piękne róże, duże dalie i żonkile. Wydawało mi się zawsze, że ogród nie należy do uniwersytetu, ale do stron powieści Hawthorne'a.

Przygotowując się do moich publicznych wystąpień, opracowałam sobie pewien rytuał. Starałam się nie robić żadnego makijażu. Kontury mego ciała znikały, gdy wkładałam bawełnianą koszulkę i luźne czarne spodnie, wygodne i o pół numeru za duże. Na to wkładałam długi, czarny płaszcz, zaś czarną chustę owijałam wokół szyi. Na końcu pakowałam do torby książki i notatki. Zawszt wyładowywałam torbę wieloma książkami i zapiskami, z których większość nie była mi potrzebna, ale zabierałam je z sobą w charakterze zabezpieczenia.

Zachowałam w pamięci bardzo mglisty obraz drogi dzielącej mój dom od uniwersytetu. Zupełnie niespodziewanie, w sposób magiczny, nie przekraczając zielonej bramy i nie mijając strażników, nie przechodząc przez szklane drzwi wejściowe do budynku, na których widniały napisy potępiające zachodnią kulturę, znajdowałam się na Wydziale Iranistyki i Języków i Literatur Obcych, stając u podnóża schodów.

Idąc po schodach, próbowałam ignorować plakaty i ogłoszenia poprzyklejane na chybił trafił na ścianach. Były to przeważnie czar-no-białe zdjęcia ukazujące wojnę z Irakiem i slogany oskarżające Wielkiego Szatana, czyli Amerykę, oraz jego wysłanników. Fotografiom towarzyszyły cytaty z ajatollaha Chomeiniego - NIEZALEŻNIE OD TEGO, CZY ZABIJEMY, CZY ZOSTANIEMY ZABICI, ODNIESIEMY ZWYCIĘSTWO! NASZE UNIWERSYTETY MUSZĄ ZOSTAĆ ZISLAMIZOWANE! WOJNA TA JEST DLA NAS BOSKIM BŁOGOSŁAWIEŃSTWEM!

Nigdy nie potrafiłam wyzbyć się urazy, jaką odczuwałam na widok tych wyblakłych fotografii. Wisiały zaniedbane i żałosne na kremowych ścianach. W pewien sposób te sfatygowane plakaty i wypisane na nich slogany ingerowały w moją pracę; sprawiały, że zapominałam, iż znajduję się na uniwersytecie, by uczyć literatury. Wywieszano reprymendy dotyczące naszych uniformów, przestrzegania norm zachowania, ale nie zdarzało się, aby pojawiały się kiedykolwiek zawiadomienia o organizowanej dyskusji, filmie czy książce.

Około dwóch tygodni po rozpoczęciu przeze mnie drugiego semestru wykładów na Uniwersytecie Tabatabajego, w chwili, gdy otworzyłam drzwi do mego biura, zauważyłam na podłodze kopertę, która została wsunięta przez szparę pod drzwiami. Nadal mam za-

równo kopertę, jak i żółknącą kartkę, którą znalazłam wewnątrz, złożoną wpół, by zmieściła się w kopercie. Moje nazwisko i uniwersytecki adres zostały napisane na maszynie. Na kawałku papieru znajdowała się tylko jedna linijka, napisana dziecinnym charakterem pisma i sprawiająca równie nieprzyzwoite wrażenie jak wiadomość, którą zawierała: „Cudzołożnica Nafisi powinna zostać wyrzucona". Był to powitalny prezent, jaki otrzymałam wraz z moim oficjalnym powrotem na uniwersytet.

Później tego dnia rozmawiałam z dyrektorem zakładu. Dziekan również dostał krótki list z podobnym przesłaniem. Zastanawiałam się, dlaczego mnie o tym powiadomili. Zdawałam sobie sprawę, że wiedzieli, iż słowo „cudzołożny", podobnie jak wszystkie inne słowa skonfiskowane przez reżim, straciły swoje znaczenie. Była to zniewaga o wyraźnym celu. Osoba, do której została skierowana, powinna się poczuć brudna i zdyskwalifikowana. Wiedziałam również, że mogło się to zdarzyć wszędzie: świat jest pełen złych, patologicznych jednostek podkładających pod drzwi kartki z nieprzyzwoitymi wiadomościami.

Tym, co mnie bolało i nadal boli jest fakt, że tego typu mentalność w ostatecznym rozrachunku rządziła naszym życiem. Był to ten sam język, którym posługiwały się oficjalne gazety, radio i telewizja, a także duchowni przemawiający z ambon, żeby dyskredytować i niszczyć swoich wrogów. I większość z nich odnosiła sukcesy. To, co sprawiało, że czułam się podle, a nawet miałam wrażenie, że jestem współwinna, była świadomość tego, jak wiele osób zostało pozbawionych środków do życia na podstawie takich samych zarzutów - ponieważ śmiali się głośno w miejscach publicznych, czy też wymienili uścisk dłoni z osobą płci przeciwnej. Czy powinnam dziękować mojej szczęśliwej gwieździe, że udało mi się uniknąć gorszych ciosów niż jedno zdanie nagryzmolone na skrawku papieru?

Zrozumiałam wówczas, co oznaczały słowa, że ten uniwersytet, a w szczególności mój wydział, są bardziej „liberalne". Nie znaczyło to, że podejmą działania, by zapobiec podobnym incydentom. Nie. Ale należało się spodziewać, że nie podejmą z tego powodu żadnych kroków przeciwko mnie. Administracja nie rozumiała mego gniewu. Pracownicy widzieli w nim „kobiece" wybuchy, jak przyzwyczaili się nazywać moje protesty w następnych latach. Dali mi do zrozumienia, że są gotowi znosić moje dziwactwa, mój przyjacielski, bezpośredni sposób zwracania się do studentów, czynione niekiedy żarty, wciąż opadającą chustę, omawiane przeze mnie lektury - Toma Jonesa i Daisy Miller. Nazywało się to tolerancją. I prawdą jest, że na swój pokręcony sposób, była to tolerancja. I dlatego powinnam była okazać im wdzięczność.

Kiedy próbuję sobie siebie wyobrazić, widzę, jak wchodzę po schodach; nigdy zaś nie ujrzałam widoku siebie schodzącej na dół. Tego dnia zeszłam jednak po schodach, jak miało to miejsce każdego innego dnia. Zrobiłam to zaraz po opuszczeniu mego gabinetu, kiedy już zdołałam się uporać z dodatkowymi książkami, papierami i porządkowaniem notatek, które zabrałam na pierwsze zajęcia. Zeszłam niespiesznym krokiem na czwarte piętro, skręciłam w lewo i przy końcu długiego korytarza weszłam do sali. Zajęcia nazywały się Wprowadzenie do powieści II. Omawialiśmy Henry'ego Jamesa i powieść jego autorstwa: Daisy Miller.

Przypominam sobie, jak ponownie otworzyłam książkę i rozłożyłam notatki. Zerknęłam na czterdzieści spoglądających na mnie twarzy, pozornie gotowych na moje wezwanie. Przyzwyczaiłam się, że patrząc na oblicza niektórych osób, mogę czerpać z nich pociechę. W trzecim rzędzie, po stronie dziewcząt, siedziały Mahszid i Nasrina.

Pierwszego dnia zajęć w zeszłym semestrze byłam zdumiona, widząc Nasrinę wśród innych słuchaczy. Wodziłam pobieżnie wzrokiem po twarzach studentów, po czym wróciłam spojrzeniem do Nasriny, która patrzyła na mnie i uśmiechała się, jakby chciała powiedzieć: Tak, to ja. Nie myli się pani. Minęło przeszło siedem lat, od kiedy widziałam małą Nasrinę z masą ulotek pod pachą, znikającą w oświetlonej słońcem ulicy w pobliżu Uniwersytetu Teherań-skiego. Zastanawiałam się nieraz, co się z nią stało - może była już mężatką? I oto siedziała obok Mahszid z zuchwałym wyrazem twarzy, złagodzonym przez blady rumieniec. Kiedy widziałam ją po raz ostatni, miała na sobie granatową chustę i szeroki płaszcz, ale teraz była ubrana w gruby, czarny czador, zakrywający ją od stóp do głów. Wydawała się w tym stroju jeszcze drobniejsza niż w rzeczywistości, a całe jej ciało spowijał ogromnych rozmiarów ciemny, bezkształtny materiał. Kolejną zmianę dostrzegłam w jej postawie: dawniej siedziała prosto na brzegu krzesła, jakby była gotowa natychmiast uciec na dany jej sygnał, teraz osunęła się na krzesło niemal apatycznie i powoli robiła notatki. Wyglądała na rozmarzoną i roztargnioną.

Po zajęciach Nasrina została. Zauważyłam, że wciąż jeszcze nie straciła niektórych dawnych przyzwyczajeń, jak niespokojne ruchy rąk i ciągłe przestępowanie z jednej nogi na drugą. Zbierając książki i notatki, zapytałam ją:

- Gdzie byłaś? Czy pamiętasz, że wciąż jesteś mi winna wypracowanie na temat Gatsby'egol

Uśmiechnęła się i powiedziała:

- Niech się pani nie martwi, mam dobre usprawiedliwienie. W tym kraju nie brakuje nam dobrych usprawiedliwień.

Opowiedziała mi krótko o siedmiu latach swojego życia, kiedy nie miałyśmy ze sobą kontaktu. W najbardziej ogólnym zarysie - nigdy nie odważyłam się zapytać o szczegóły - poinformowała mnie, że wkrótce po tym dniu, kiedy widziałam ją po raz ostatni, została aresztowana wraz z kilkoma towarzyszami podczas rozdawania ulotek na ulicach.

- Czy przypomina sobie pani te dni, gdy reżim wpadł w szał i zaatakował mudżahedinów? Prawdę mówiąc, miałam dużo szczęścia. Stracili wielu moich przyjaciół. Mnie skazali początkowo tylko na dziesięć lat. Czy dziesięcioletni wyrok oznaczał szczęście? Właściwie tak. Czy pamięta pani historię dwunastoletniej dziewczynki, która została zastrzelona, kiedy biegała po terenie więzienia, wypytując o swoją mamę? Byłam tam wówczas i też miałam ochotę wezwać na pomoc matkę. Zabili tak wielu młodych ludzi. Tym razem jednak przydały się na coś religijne referencje mego ojca. Miał przyjaciół w komitecie rewolucyjnym - faktycznie jeden z hadż agów był jego studentem. Oszczędzili mnie ze względu na ojca. Byłam traktowana w sposób wyjątkowy. Po pewnym czasie dziesięć lat zredukowano do trzech i zostałam wypuszczona na wolność. Niestety nie od razu pozwolili mi kontynuować edukację. Byłam i nadal jestem pod nadzorem sądowym. Dopiero w zeszłym roku mogłam wrócić na uniwersytet. I oto jestem.

- Witaj ponownie w progach uczelni - powiedziałam - ale pamiętaj, że wciąż jesteś mi winna wypracowanie.

Niezgrabnie próbowałam przyjąć jej opowieść lekko i naturalnie, bo tak chciała, żebym ją przyjęła.

Nadal mam przed oczami Mahszid, która uśmiecha się łagodnie. Nasrina wygląda na osobę ogarniętą apatią - zawsze miałam wrażenie, że nie spała dobrze w nocy - ale okaże się jedną z moich najlepszych i najbardziej bystrych studentek.

Po ich prawej stronie, przy ścianie, siedzą dwie studentki, należące do Muzułmańskiego Stowarzyszenia Studentów. Zapomniałam, jak się nazywały, toteż będą musiały znieść przykre doświadczenie noszenia fikcyjnych nazwisk. Jedną nazwałam panną Hatef, a drugą panną Ruhi. Moje wspomnienia związane z nimi nie należą do przyjemnych. Co pewien czas spod czarnych czadorów, które odsłaniają tylko spiczasty nos jednej i mały, zadarty drugiej, dochodzą szepty, niekiedy nawet stłumiony śmiech.

Jest coś osobliwego w sposobie, w jaki noszą swoje czadory. Zauważyłam to u wielu innych kobiet, szczególnie młodszych. Nie ma w nich, w ich gestach i ruchach, ani śladu nieśmiałego wycofania mojej babci, której każdy gest jednocześnie błagał i rozkazywał obserwatorowi, by ją zignorował, ominął i pozostawił w spokoju. Przez całe dzieciństwo i wczesną młodość czador mojej babci miał dla mnie wyjątkowe znaczenie. Stanowił schronienie krańcowo różniące się od reszty świata. Pamiętam, jak owijała swój czador wokół ciała i sposób, w jaki spacerowała po podwórku, kiedy kwitły granaty. Teraz czador został na zawsze zeszpecony przez nadanie

mu politycznego znaczenia. Stał się czymś nieprzyjaznym i groźnym, noszonym wyzywająco przez kobiety pokroju panny Hatef i panny Ruhi.

Wrócę do pięknej dziewczyny o niezwykle słodkiej twarzyczce, siedzącej w czwartym rzędzie. To Mitra, która zawsze otrzymuje najwyższe oceny. Jest wyciszona, rzadko zabiera głos podczas wykładów, a gdy to robi, wyraża się z takim spokojem, że czasem nie potrafię uchwycić, o czym mówi. Rozpoznaję Mitrę w jej egzaminach pisemnych i później w jej gazetce klasowej.

W drugiej części sali, po stronie mężczyzn, siedzi Hamid, który wkrótce ożeni się z Mitrą i zajmie komputerami. Gładko ogolony, przystojny, inteligentny. Uśmiecha się beztrosko, rozmawiając z kolegami po swoich obu stronach. Zaraz za Hamidem usadowił się pan Forsati. Widzę go zawsze w jasnobrązowym płaszczu i ciemnych spodniach. On też się uśmiecha, ale doszłam do wniosku, że uśmiech jest nieodłączną częścią jego mimiki. Ma małą, przystrzyżoną bródkę. Należy do nowego typu proislamskich studentów, bardzo różniących się od pana Bahriego z jego zażartą wiarą w rewolucyjne zasady. Pan Forsati, będąc muzułmaninem, nie jest szczególnie oddany religijnym ideałom, które ukształtowały pierwsze pokolenie islamskich studentów. Nade wszystko pragnie posuwać się do przodu w zdobywaniu wiedzy. Nie wydaje się zaprzyjaźniony z kimkolwiek w grupie, ale jest tutaj prawdopodobnie osobą o największej władzy, ponieważ sprawuje funkcję przewodniczącego Dżihadu Islamskiego, jednej z dwóch legalnych studenckich organizacji w Iranie. Druga organizacja, Muzułmańskie Stowarzyszenie Studentów, jest bardziej rewolucyjna i islamska w swoich praktykach. Zorientowałam się wkrótce w możliwościach pana Forsatiego. Jeżeli chciałam pokazać na zajęciach film wideo lub zorganizować cykl wykładów prowadzonych przez prelegentów, musiałam go przekonać, by w moim imieniu wywarł nacisk na władze uczelni, co zazwyczaj czynił z przyjemnością.

W trakcie wykładu moje spojrzenie mimowolnie przesuwa się w kierunku skrajnego krzesła pod ścianą w ostatnim rzędzie. Od początku semestru byłam zarówno zirytowana, jak i rozbawiona bła-zeńskim zachowaniem studenta zajmującego miejsce w najdalszym rogu sali. Zazwyczaj w połowie wykładu wysoki, chudy młodzieniec - nazwijmy go umownie panem Qomim - podnosił się nieco z krzesła i nie czekając na moje pozwolenie zabrania głosu, zaczynał wyliczać swoje zastrzeżenia. Zawsze były to zarzuty - tego mogłam być pewna.

Obok pana Qomiego siedzi starszy student, pan Nahwi. Był bardziej opanowany niż jego kolega. Mówił spokojnym tonem, ponieważ przepełniała go wielka pewność siebie. Nie miał wątpliwości, które mogłyby się pojawiać w formie sporadycznych wybuchów irytacji. Mówił wyraźnie i monotonnie, jakby pragnął obejrzeć każde swoje słowo przybierające określony kształt przed jego oczami. Często odprowadzał mnie do gabinetu i raczył pogadanką, przeważnie na temat zachodniej dekadencji. Dowodził, w jaki sposób nieobecność „absolutu" doprowadziła zachodnią cywilizację do upadku. Omawiał te sprawy z tak ogromną determinacją jak fakty, które nie podlegały żadnej dyskusji. Kiedy zabierałam głos, milczał z szacunkiem, a gdy tylko skończyłam swoją wypowiedź, podejmował temat w ten sam monotonny sposób i kontynuował, zaczynając dokładnie od tego momentu, w którym skończył.

Pan Qomi uczęszczał na mój kurs po raz drugi. Kiedy podjęłam się prowadzenia zajęć podczas pierwszego semestru na Uniwersytecie Tabatabajego, często bywał nieobecny pod pretekstem służby w milicji i zaangażowania w wojnę. Było to dość mglistą sprawą: nigdy nie został zwerbowany do wojska i nie był na froncie. Wojna stała się wygodnym usprawiedliwieniem dla niektórych z islamskich aktywistów, aby wymusić od wydziału niezasłużone przywileje. Pan Qomi oblał egzaminy końcowe i opuścił większość testów, niemniej jednak żywił do mnie urazę, że nie dostał zaliczenia. Nigdy nie byłam pewna, czy kłamstwo dotyczące wojny stało się do tego stopnia częścią jego życia, że sam zaczął w nie wierzyć. Wydawał się jednak autentycznie zraniony i bez żadnego realnego powodu czułam się niemal winna, kiedy go spotykałam. Teraz przychodził na wykłady dość regularnie. Ilekroć musiałam stawić czoła takim studentom jak on, tęskniłam za panem Bahrim, który miał na tyle duży szacunek dla uniwersytetu, żeby nie nadużywać swojej pozycji.

Pan Qomi pojawiał się mniej więcej na co drugich zajęciach i za każdym razem wywoływał swego rodzaju zamieszanie. Postanowił przekształcić Henry'ego Jamesa w najważniejszą sporną kwestię między nami. Przy każdej nadarzającej się okazji podnosił rękę i pytał lub raczej, należałoby powiedzieć, stawiał ostre zarzuty. James był ulubionym celem jego ataków. Nigdy nie zadawał mi pytank bezpośrednio. Czynił to nie wprost, tylko znieważając Jamesa, jakby żywił do niego osobistą urazę.

Kiedy jako lektury do prowadzonego przeze mnie kursu wybrałan Daisy Miller i Dom na placu Waszyngtona, nigdy nie sądziłam, żi panna Daisy Miller i panna Katarzyna Sloper staną się tak kontro wersyjnymi i obsesyjnymi tematami dyskusji. Wybrałam te dwi powieści, ponieważ wydawały mi się bardziej przystępne niż nie które z dłuższych późniejszych dzieł Jamesa. Zanim zapoznaliśm się z jego powieściami, czytaliśmy Wichrowe Wzgórza.

Na prowadzonym przeze mnie kursie wstępnym przywiązyws łam szczególną wagę do metod, jakimi powieść, będąca nową foi mą narracji, radykalnie przekształciła pojmowanie zasadniczyc relacji między jednostkami, zmieniając tym samym tradycyjną pc stawę wobec stosunku ludzi do społeczeństwa, ich zadań i obowią; ków. Nigdzie zmiana ta nie jest tak wyraźna jak w relacjach miedz mężczyznami a kobietami. Od czasu, gdy Clarissa Harlow i Sophi Western, dwie skromne i na pozór posłuszne córki, odmówiły poślubienia mężczyzn, których nie kochały, zmienił się tok narracji i pozostało otwartym pytanie o najbardziej podstawowe instytuc ówczesnych czasów, poczynając od małżeństwa.

Daisy i Katarzyna mają ze sobą niewiele wspólnego, jednak ob przeciwstawiają się konwenansom obowiązującym w epoce, w kti rej żyją. Obydwie nie pozwalają sobie niczego narzucać. Wywód; się z długiej linii zbuntowanych heroin, do której należały Elżbie Bennet, Katarzyna Earnshaw i Jane Eyre. Za sprawą tych kobiet fabuła staje się zagmatwana i przybiera często nieoczekiwany obrót, ponieważ odmawiają one stosowania się do obowiązujących reguł. Są bardziej skomplikowane niż bohaterki dwudziestego wieku, gdyż wcale nie twierdzą, że są radykalne.

Katarzyna i Daisy wielu moim studentom wydawały się zbyt wymagające. Mieli oni bardziej praktyczne podejście do życia i nie rozumieli, dlaczego wokół tych kwestii powstaje tyle hałasu. Dlaczego Katarzyna przeciwstawiła się zarówno ojcu, jak i swemu konkurentowi? Z jakiego powodu Daisy tak bardzo dokuczała Win-terbourne'owi? Czego obie te trudne kobiety żądały od swych skonsternowanych mężczyzn? Od pierwszej chwili, kiedy Daisy pojawia się ze swoją parasolką, ubrana w białą, muślinową sukienkę, wywołuje pewne podniecenie i niepokój w sercu i umyśle Winterbour-ne'a. Wydaje mu się zagadką, olśniewającą tajemnicą, jednocześnie zbyt trudną i zbyt łatwą do rozwiązania.

Mniej więcej w tym momencie, kiedy zaczynam zmierzać w stronę bardziej szczegółowej dyskusji dotyczącej postaci Daisy Miller, pan Qomi podnosi rękę. W tonie jego głosu brzmi wyraźny sprzeciw. Natychmiast spycha mnie na pozycję obronną i wzbudza irytację.

- Co sprawia, że kobiety te są postrzegane jako bardzo rewolucyjne? - docieka. - Daisy Miller to oczywiście zła dziewczyna. Jest reakcjonistką i dekadentką. Żyjemy w rewolucyjnym społeczeństwie i nasze rewolucyjne kobiety przeciwstawiają się dekadencji, którą niesie ze sobą zachodnia kultura, ponieważ są skromne. Nie robią oczu do mężczyzn - kontynuuje niemal bez tchu swoją jadowitą wypowiedź, niczym nieusprawiedliwioną w stosunku do dzieła, będącego fikcją literacką. Palnął też, że Daisy jest kobietą niegodziwą i zasługuje na śmierć. Chciałby wiedzieć, dlaczego panna F. w trzecim rzędzie uważa, że śmierć nie jest dla niej odpowiednią karą.

Pan Qomi wygłasza swoją krótką mowę, po czym siada triumfalnie, rozglądając się wokół, by zobaczyć, czy ktokolwiek ośmieli się podważyć jego opinię. Nikt tego nie robi. Rzecz jasna oprócz mnie. Wszyscy się spodziewają, że to właśnie ja podejmę się tego zadania. Panu Qo-miemu zawsze udawało się skierować zajęcia na inne tory. Początkowo byłam na niego zła, ale z biegiem czasu doszłam do wniosku, że niekiedy artykułował uczucia, których inni nie odważyli się wyrazić.

Kiedy pytam grupę, co o tym myśli, nikt się nie odzywa. Pan Qomi, któremu panująca na sali cisza dodała otuchy, ponownie podnosi rękę.

- Jesteśmy bardziej moralni, ponieważ doświadczyliśmy prawdziwego zła. Przeciwko niemu prowadzimy wojnę - stwierdza - wojnę zarówno w kraju, jak i za granicą.

W tym momencie Mahszid postanawia zabrać głos.

- Jeżeli sobie przypominasz - mówi spokojnym tonem - James przeżył dwie straszne wojny. Kiedy był młody, toczyła się wojna domowa w Ameryce, a przed śmiercią był świadkiem pierwszej wojny światowej.

W odpowiedzi pan Qomi niemal niezauważalnie wzrusza ramionami. Być może uważał, że wojny te nie były prowadzone w słusznej sprawie.

Wracając myślami do tych chwil, widzę siebie siedzącą w milczeniu na krześle. Milczenie wydaje się zamierzone. Po zajęciach nadal siedzę na krześle, opromieniona światłem padającym z dużych, pozbawionych zasłon okien, znajdujących się na jednej ze ścian sali. Trzy studentki podchodzą i kręcą się przy moim biurku.

- Chciałybyśmy, żeby pani doktor wiedziała, iż większość grupy nie zgadza się z tymi facetami - powiedziała jedna z nich. - Boimy się mówić. To kontrowersyjny temat. Jeżeli powiemy prawdę, obawiamy się, że na nas doniesie. Gdy powiemy to, co chce usłyszeć, lękamy się pani. Wszyscy wysoko sobie cenimy pani wykłady.

Tak, myślałam, wracając tego wieczoru do domu i dużo później, ilekroć przypominałam sobie tę rozmowę; cenicie moje wykłady, ale czy doceniacie Daisy Miller? Doceniacie?

Pan Qomi miał zdecydowane opinie dotyczące chodzących po tym świecie różnych Daisy Miller, tymczasem grupa z wahaniem zastanawiała się nad swoim stanowiskiem wobec bohatera powieści, Winterbourne'a. Z wyjątkiem Domu lalek żadne dzieło literackie nie wywoływało tak gorących dyskusji. Żarliwe uczucia moich studentów brały początek z bezgranicznego zdumienia i trapiących ich wątpliwości. Daisy wytrąciła ich z równowagi, sprawiła, że nie wiedzieli, co jest dobre, a co złe.

Pewnego dnia, pod koniec zajęć, nieśmiała dziewczyna, która choć siedziała w pierwszym rzędzie, to w jakiś sposób udało jej się stworzyć wrażenie, jakby chowała się gdzieś w cieniu ostatniego rzędu, podeszła do mego biurka i nieśmiało zadała mi pytanie. Chciała się dowiedzieć, czy Daisy była złą dziewczyną.

- Co pani o tym myśli? - zapytała mnie po prostu.

No właśnie, co o tym myślałam? Dlaczego jej zwyczajne pytanie tak bardzo mnie zirytowało? Jestem teraz pewna, że moja wymijająca odpowiedź i wahanie, unikanie bezpośredniej odpowiedzi oraz akcentowanie dwuznaczności, która była kluczowa dla struktury powieści Jamesa, wyraźnie ją rozczarowały. Miałam wrażenie, że od tej pory straciłam u niej część autorytetu.

Otworzyliśmy książkę na decydującej scenie w Koloseum. Daisy, lekceważąc potrzebę zachowania jakiejkolwiek rozwagi i wbrew poczuciu przyzwoitości, poszła obejrzeć księżycową poświatę razem z panem Giovanellim, pozbawionym skrupułów Włochem, chodzącym za nią krok w krok ku rozgoryczeniu jej dobrze wychowanych rodaków i rodaczek. Winterbourne widzi ich, a jego reakcja mówi więcej o jego charakterze niż o usposobieniu Daisy: „Winterbourne stanął jak wryty w ostatecznym już teraz przekonaniu - i, trzeba dodać, z uczuciem ostatecznej ulgi. Tak jakby nagle nastąpiło wyrównanie w dwoistej postaci nieszczęsnej dziewczyny i cała zagadka tkwiących w niej przeciwieństw stała się łatwa do odczytania. Była to młoda dama, której przewrotnością i wszelkimi jej odmianami niemądry, zaintrygowany dżentelmen nie potrzebował już nękać swego rozumu i serca".

Noc spędzona w Koloseum była dla Daisy, jakkolwiek by na to spojrzeć, fatalna w skutkach. Tej nocy nabawiła się rzymskiej febry, która stała się przyczyną jej śmierci. Ale śmierć Daisy jest niejako określona z góry poprzez reakcję Winterbourne'a. Właśnie zadeklarował swoją obojętność i kiedy wróciła do powozu, by odjechać, poradził jej, żeby wzięła pigułki na rzymską febrę. „Nie dbam o to -wykrzyknęła nieoczekiwanie - czy dostanę rzymskiej febry, czy nie!"*. Wszyscy zgodziliśmy się co do tego, że w sposób symboliczny postawa młodego człowieka wobec Daisy determinuje jej los. Jest on jedyną osobą, na której dobrej opinii jej zależy. Nieustannie pyta go, co myśli ojej postępowaniu. Nigdy mu o tym nie mówiąc, w sposób wzruszający, a jednocześnie przekorny pragnie, żeby udowodnił swoje dla niej oddanie nie przez prawienie jej kazań, ale akceptując ją taką, jaka jest, bez żadnych warunków. Zakrawa na ironię fakt, że tak naprawdę to Daisy na nim zależy, a jej śmierć jest dowodem tego oddania.

Winterbourne nie był jedynym, który odczuł ulgę, znajdując odpowiedź na zagadkę Daisy. Wielu moich studentów podzielało jego odczucie. Panna Ruhi zapytała, dlaczego powieść nie kończy się śmiercią Daisy. Czyż nie byłby to najlepszy moment na zamknięcie fabuły powieści? Śmierć Daisy wydawała się właściwym zakończeniem dla wszystkich zainteresowanych stron. Pan Qomi triumfował, że zapłaciła życiem za popełnione grzechy, a większość studentów w grupie nie mogła już z nią sympatyzować, nie poczuwając się w jakimś stopniu do winy.

Ale to nie koniec. Powieść kończy się tak, jak się zaczęła. Nie od postaci Daisy, tylko od Winterbourne'a. Na początku jego ciotka ostrzegła go, że grozi mu niebezpieczeństwo popełnienia poważnego błędu co do osoby Daisy. Teraz, po jej śmierci, Winterbourne ironicznie przypomina ciotce: „Miała ciocia rację w tym, co powiedziała ubiegłego lata. Można było z góry przewidzieć, że się omylę. Zbyt długo mieszkałem za granicą". Nie docenił Daisy.

Na początku powieści narrator mówi nam o pogłosce, że Winterbourne jest związany z cudzoziemką. Zatoczywszy koło, powieść kończy się tym samym stwierdzeniem: „Niemniej wkrótce wrócił do Genewy, skąd nadal napływały najbardziej sprzeczne relacje na temat motywów jego pobytu w tym mieście: meldunek, że »uczy się« pilnie, i plotka, że interesuje się niezwykle utalentowaną cudzoziemką".

Czytelnik, który do tej pory utożsamiał się z bohaterem, zostaje na lodzie. Zaczyna wierzyć, że Daisy, jak kwiat, którego imię nosi, stanowiła w jego życiu piękną, ale krótkotrwałą rozrywkę. Konkluzja ta też nie jest jednak całkowicie uprawniona. Ton narratora przy końcu powieści sprawia, że rodzą się w nas wątpliwości, czy Win-terbourne będzie kiedykolwiek postrzegał życie tak, jak widział je przedtem. Nic już nigdy nie będzie takie samo, ani dla Winterbour-ne'a, ani dla czytelnika, który niczego nie podejrzewa - miałam okazję przekonać się o tym znacznie później, kiedy moi dawni studenci wracali do swoich „błędów" dotyczących Daisy zarówno w pracach pisemnych, jak w i rozmowach.

W The Tragic Muse (Tragicznej Muzie) James wyjaśnia, że celem jego pisarstwa jest tworzenie sztuki odzwierciedlającej powikłania losów człowieka i jego społeczne uwarunkowania - przypomniała mi moja przyjaciółka Mina. To sprawiało, że James był taki trudny. Twórczość Jamesa była przedmiotem pracy naukowej Miny. Opowiedziałam jej o trudnościach, jakie nastręczała moim studentom lektura Daisy Miller.

- Mam nadzieję - dodała Mina z odrobiną niepokoju w głosie - że nie myślisz o tym, by zaniechać czytania Jamesa ze studentami tylko dlatego, że jest zbyt skomplikowany.

Zapewniłam ją, że nie mam takiej intencji, a zresztą sprawa nie polega na tym, że jest dla nich za trudny. Oni w trakcie omawiania dzieł pisarza nie czuli się komfortowo.

Powiedziałam jej, że kłopotów przysparzają mi nie tyle studenci pokroju Qomiego, tak obcesowo przeciwstawiający się dwuznaczności dzieł Jamesa, ale inni studenci, którzy stali się ofiarami jedno znacznej postawy Qomiego wobec nich.

- Widzisz, mam wrażenie, że ludzie tacy jak Qomi zawsze ata kują, ponieważ boją się tego, czego nie rozumieją. Mówią: nie po trzebujemy Jamesa, ale w rzeczywistości ich słowa znaczą: boimj się faceta o nazwisku James, wprawia nas w zakłopotanie, mąc w głowie i sprawia, że czujemy się trochę niespokojni.

Mina powiedziała mi, że kiedy chce wyjaśnić pojęcie niejedno znaczności w powieści, zawsze posługuje się sztuczką z krzesłem W następnym semestrze zaczęłam więc zajęcia, unosząc krzesk i stawiając je przed sobą.

- Co widzicie? - pytałam grupę.

-  Krzesło.

Następnie ustawiałam krzesło do góry nogami.

- A teraz co widzicie?

- Wciąż widzimy krzesło.

Ponownie ustawiłam krzesło w prawidłowej pozycji i poprosiłam kilku studentów, by stanęli w różnych miejscach sali. Kierowałam swoją prośbę o opisanie tego samego krzesła zarówno do osób. które stały, jak i tych, które siedziały.

- Wszyscy widzicie krzesło, ale kiedy zaczynacie je opisywać, robicie to z miejsca, w którym się znajdujecie i z własnej perspektywy. Dlatego nie możecie powiedzieć, że istnieje jeden sposób postrzegania krzesła, nieprawdaż? Nie, z pewnością tak nie jest. Jeżeli nie możecie tego powiedzieć o tak prostym przedmiocie, jakim jesl krzesło, jak moglibyście wyrazić niepodważalny osąd na temal określonej jednostki?

Aby zachęcić milczącą większość studentów w moich grupach do otwartej dyskusji na temat ich poglądów, poprosiłam, by zapisywali w notesach w formie pamiętnika wrażenia, jakich doznali podczas wspólnego omawiania dzieł literackich. W pamiętnikach tych mogli poruszać dodatkowe tematy związane z zajęciami lub zapamiętane inne doświadczenia, ale pisanie o dziełach było obowiązkowe. Panna Ruhi zawsze streszczała fabułę, co przynajmniej świadczyło, że zapoznała się z zaleconą przeze mnie lekturą, a niekiedy ze specjalistycznymi opracowaniami dotyczącymi omawianych utworów. Rzadko jednak zdarzało się jej wyrażać własne opinie. Pewnego razu wspomniała o swej dezaprobacie dla niemoralności w Wichrowych Wzgórzach. Trwała w tym przekonaniu do czasu, gdy przeczytała gdzieś o  mistycznych aspektach tej powieści. Jednak w przypadku Jamesa w jego twórczości nie można się było doszukać śladów mistycyzmu; wydawał się bardzo przyziemny, a czasami nazbyt idealistyczny.

Jej notesy wyróżniały się starannością. Każdą zadaną pracę rozpoczynała formułą napisaną pięknym kaligraficznym pismem: „W imię Boga, miłosiernego, litościwego!". Zanotowała, że Daisy była nie tylko niemoralna, ale również nierozsądna. „Dobrze jednak wiedzieć - pisała - iż nawet w tak dekadenckim społeczeństwie jak amerykańskie, nadal obowiązują pewne normy, określone standardy, zgodnie z którymi ludzie są osądzani". Zacytowała też innego wykładowcę, ubolewając, że niektórzy pisarze czynią swoje niemądre i niemoralne postaci tak atrakcyjnymi, iż czytelnicy instynktownie z nimi sympatyzują. Biadała nad tym, że pani Costello czy pani Walker, zdrowo myślące kobiety, zostały ukazane w tak negatywnym świetle. Świadczyło to, jej zdaniem, o szatańskich, ale i boskich mocach pisarza. Jej zdaniem autor pokroju Jamesa przypomina szatana: dysponuje nieskończoną potęgą, ale posługuje się nią, by czynić zło i wzbudzać sympatię dla takich grzesznych istot jak Daisy i niesmak wobec bardziej prawych ludzi typu pani Walker. Panna Ruhi upajała się takimi szumowinami jak pan Nijazi i wielu innych.

Pan Qomi pozostawał wierny swojej roli. Rzadko robił wrażenie, że przeczytał powieści. Ciskał gromy na temat szerzącej się niemoralności i zła. Nabrał zwyczaju „edukowania" mnie poprzez zapisywanie cytatów z wypowiedzi imama Chomeiniego oraz innych osobistości, dotyczących zadań literatury, dekadencji Zachodu i Sal-mana Rushdiego. Zaczął też wklejać do swego notatnika wycinki prasowe, w których opisywano morderstwa i korupcję w Stanach Zjednoczonych. Pewnego razu był tak zdesperowany, że uciekł się do cytowania sloganów wywieszonych na ulicach. Jeden z nich szczególnie przypadł mi do gustu: KOBIETA W HEDŻABIE JEST OCHRONIONA JAK PERŁA W MUSZLI OSTRYGI. Hasłu temu towarzyszył zazwyczaj rysunek drapieżnej, na wpół otwartej muszli ostrygi, ukazującej wewnątrz błyszczącą perłę.

Pan Nahwi, jego starszy, milczący kolega, pisał staranne filozoficzne traktaty o niebezpieczeństwach, jakie idą w parze z wątpliwościami i niepewnością. Zadawał pytanie, czy niepewność, wokół której James uczynił tyle zamieszania, nie była przyczyną upadku zachodniej cywilizacji. Podobnie jak wielu innych, pan Nahwi przyjmował pewne rzeczy za zupełnie oczywiste. Między innymi zepsucie Zachodu. Mówił i pisał w taki sposób, jakby upadek ten był faktem, nie wzbudzającym nawet protestu mieszkających na Zachodzie niewiernych. Co pewien czas oddawał swoje notatki wraz z broszurą lub książką typu „Literatura i zaangażowanie", „Koncepcja literatury islamskiej" i tym podobne.

Kilka lat później, kiedy Mahszid i Mitra znalazły się w mojej tajnej czwartkowej grupie, wróciłyśmy do Daisy Miller. Obydwie ubolewały nad tym, że na zajęciach zachowywały milczenie. Mitra zazdrościła Daisy odwagi. Było to osobliwe i wzruszające doświadczenie, słyszeć ich relacje o Daisy. Czuły się, jakby popełniły błąd w stosunku do osoby istniejącej w rzeczywistości - przyjaciółki lub krewnej.

Pewnego dnia, wychodząc z sali wykładowej, zobaczyłam panią Rezwan wracającą do swego biura. Podeszła do mnie i powiedziała:

- Wciąż słyszę interesujące relacje o twoich zajęciach. Miała reporterów we wszystkich zakamarkach.

- Mam nadzieję, że teraz mi wierzysz, kiedy mówię o potrzebie wkładania tym dzieciakom pewnych rzeczy do głów. Rewolucja opróżniła ich mózgi z jakiejkolwiek formy lub myśli, a inteligencja, kwiat naszego kraju, wcale nie ma się lepiej.

Oświadczyłam, że nie jestem przekonana, czy właśnie uniwersytety nadawały się najlepiej do realizowania tego typu zadań. Kto wie, może byłoby lepiej, gdybyśmy zajęli się tym, tworząc zjednoczony front z intelektualistami spoza uniwersytetu. Spojrzała na mnie z ukosa i powiedziała:

- Tak, mogłabyś to zrobić, ale skąd wiesz, że odniosłabyś większy sukces? Ostatecznie nasza elita intelektualna nie zachowuje się wcale lepiej niż duchowni. Słyszałaś o rozmowie, jaka miała miejsce między panem Dawaim, naszym czołowym powieściopisarzem, a tłumaczem Daisy Miller! Pewnego dnia przedstawiono ich sobie.

Powieściopisarz powiedział: pana nazwisko jest mi znajome - czy to nie pan przetłumaczył Henry'ego Millera? Nie, Daisy Miller. Słusznie, czy nie napisał tego James Joyce? Nie, Henry James. Ach, tak, oczywiście, Henry James. A propos, czym obecnie zajmuje się Henry James? Nie żyje, zmarł w 1916 roku.

Powiedziałam czarodziejowi, że gdybym spróbowała opisać moją przyjaciółkę Minę, najbardziej trafne wydaje się zdanie, którym posługuje się Lambert Strether, bohater Ambasadorów Jamesa. Chcąc opisać siebie swej „bratniej duszy", Marii Gostrey, mówi: „Jestem znakomicie wyposażonym bankrutem".

- Znakomicie wyposażonym bankrutem? - zapytał czarodziej.

- Tak, i wie pan, co na to odpowiedziała? - „Bankrutem? Dzięki Bogu! Właśnie dlatego tak pana wyróżniam. Wszystko inne jest w dzisiejszych czasach odrażające. Niechże pan spojrzy dokoła na tych, którym się powiodło. Czy chciałby pan być taki jak oni? Chciałby pan, pod słowem honoru? Niech pan też - dodała - spojrzy na mnie.

Oczy ich spotkały się na moment.

- Rozumiem - powiedział Strether - pani jest poza tym.

- Wyższość, jaką pan we mnie dostrzega - odparła - to wynik mojej lekkomyślności. Gdyby pan znał - westchnęła - marzenia, jakie roiłam za młodu! Ale łączy nas wspólna rzeczywistość, czyli brak sukcesów. Jesteśmy towarzyszami w klęsce"**.

Oświadczyłam czarodziejowi:

- Pewnego dnia napiszę esej zatytułowany „Znakomicie wyposażeni bankruci". Będzie mówił o ich znaczeniu w dziełach literackich, szczególnie we współczesnej literaturze pięknej. Mam na myśli ten szczególny gatunek postaci na wpół tragicznych, czasem komicznych, a niekiedy patetycznych, bądź łączących w sobie obie te cechy. Przychodzi mi do głowy Don Kichot, ale tego rodzaju postać jest w gruncie rzeczy współczesna, zrodzona i stworzona w epoce, której niepowodzenie było, wprawdzie nie w sposób bezpośredni, ale jednak opiewane. Zastanówmy się, Pnin jest jedną z takich postaci, a także Herzog i Gats-by. Chociaż może Gatsby'ego nie powinno się do nich zaliczać; ostatecznie nie wybiera niepowodzenia. Większość ulubionych postaci Jamesa i Bellowa należy do tej kategorii. Są to osoby, które świadomie decydują się na porażkę w celu zachowania własnego poczucia integralności. Hołdują elitaryzmowi mocniej niż zwykli snobi, ze względu na wyznaczone sobie wysokie standardy. James, jak sądzę, czuł na wiele sposobów, że jest jednym z nich, ze swymi źle rozumianymi powieściami i nieustępliwą postawą trwania przy tego typu literaturze pięknej, którą uważał za właściwą. To samo odnosi się do mojej przyjaciółki Miny i pana przyjaciela Rezy. Pan również z całą pewnością taki jest, ale nie należy pan do postaci fikcyjnych. A może się mylę?

- Cóż, teraz, jak się wydaje, jestem wytworem pani wyobraźni -skwitował czarodziej.

Sądzę, że zaczęłam postrzegać Minę jako znakomicie wyposażonego bankruta, kiedy zobaczyłam ją po raz pierwszy po rewolucji, podczas jednej z ostatnich rad wydziału na Uniwersytecie Teherań-skim, w jakiej brałam udział. Spóźniłam się i kiedy weszłam do pokoju, dostrzegłam siedzącą naprzeciw drzwi na prawo od dyrektora zakładu ubraną na czarno kobietę. Jej oczy były czarne jak węgiel, krótkie gęste włosy miały tę samą barwę. Wydawała się obojętna wobec wrogich sprzeczek toczących się wokół niej. Robiła wrażenie osoby nie tyle opanowanej, co zamkniętej w sobie. Należała do tego typu ludzi, którzy są nieodwołalnie, nieuleczalnie uczciwi, a zatem nieugięci i jednocześnie bezbronni. Taką właśnie ją zapamiętałam: uparta wyniosłość oraz skojarzenie z „lepszymi dniami" nieodmiennie wywoływane jej strojem. Od tego pierwszego spojrzenia do naszego ostatniego spotkania wiele lat później, zawsze kiedy ją widziałam, przytłaczały mnie dwa rodzaje emocji: głęboki szacunek i smutek. Wyczuwało się w niej swego rodzaju fatalizm, to, co zaakceptowała w charakterze swego losu, a czego ja nie mogłam znieść.

Faride i doktor A często rozmawiali o Minie, jej wiedzy i absolutnym oddaniu literaturze i pracy. Faride obdarzona była wspaniałomyślnością, która, mimo jej upartego zaangażowania w sprawę nazywaną przez nią rewolucją, otwierała ją na pewnych ludzi, nawet gdy należeli do jej ideologicznych oponentów. Miała wrodzoną zdolność rozpoznawania prawdziwych buntowników, którzy jak doktor A, Mina czy Lale nie zgadzali się z wyznawanymi przez nią zasadami politycznymi. Dlatego też instynktownie współczuła Minie i próbowała ją pocieszyć, chociaż miała odmienne zdanie niemal na każdy temat.

Mina została wezwana do kraju z dwuletniego urlopu naukowego na Uniwersytecie w Bostonie, gdzie pojechała, żeby napisać książkę. Postawiono jej ultimatum i, moim zdaniem, popełniła błąd, wracając do Iranu. Pisała książkę o Henrym Jamesie. W Stanach jej opiekunem naukowym był Leon Edel. Kiedy zobaczyłam ją po raz pierwszy, łatwo mogłam zauważyć, że sprawia jej pewną trudność wymówienie najprostszego zdania. Nigdy oczywiście nie podjęła się ponownie nauczania: wróciła i niebawem została wyrzucona z uczelni. Odmówiła noszenia hedżabu i nie zgodziła się na żadne ustępstwa. Jej jedynym kompromisem okazał się powrót do ojczyzny. I być może nie był to kompromis, ale konieczność.

Mina wywodziła się z zamożnej rodziny o bogatych kulturalnych tradycjach. Jej ojciec był w przeszłości poetą nadwornym. W latach naszej młodości nasze rodziny wyjeżdżały wspólnie na weekendy za miasto. Była ode mnie starsza. Podczas tych rodzinnych spotkań właściwie nigdy ze mną nie rozmawiała, ale mgliście ją pamiętałam. Została utrwalona na niektórych fotografiach z okresu mego dzieciństwa. Stoi na nich obok swego ojca w ich ogrodzie, w towarzystwie jednego z wujów, mojego ojca i młodego człowieka, którego nie potrafię zidentyfikować. Ma poważny wyraz twarzy, a na jej ustach błądzi cień nieco wymuszonego uśmiechu.

Wraz z Faride próbowałyśmy powiedzieć Minie, jak bardzo ją cenimy i jak bardzo oburza nas fakt, że władze uniwersytetu nie podzielają naszych uczuć wobec niej. Słuchała z niezmąconym spokojem, ale wydawało się, że te wyrazy szacunku sprawiają jej przyjemność. Najukochańszy brat Miny, prezes dużej firmy, został aresztowany w początkach rewolucji. W przeciwieństwie do większości nie zdecydował się na współpracę z nową władzą. Chociaż nie był zaangażowany politycznie, popierał monarchię, i podobnie jak jego siostra, nie ukrywał swoich poglądów nawet w więzieniu. Był zuchwały, i to wystarczyło. Został stracony. Od tej pory Mina zawsze ubierała się na czarno. Wydawało się, że poświęca obecnie niemal cały swój czas wdowie po bracie i jego dzieciom.

Mina mieszkała z matką w absurdalnie dużej rezydencji. Tego dnia, kiedy razem z Faride, trzymając w rękach duże bukiety kwiatów, udałyśmy się do niej w odwiedziny, świeciło słońce. Wrażenie rozświetlonej ulicy natychmiast się rozpłynęło, kiedy weszłyśmy do holu ogromnych rozmiarów. Drzwi otworzyła matka. Znała moich rodziców i przez chwilę rozmawiała o nich ze mną, po czym niespodziewanie, choć grzecznie się wycofała, kiedy tylko jej córka zeszła z krętych schodów. Stałyśmy u ich podnóża z kolorowymi bukietami. Ubrane w pastelowe sukienki, wyglądałyśmy na zbyt pogodne i rozpromienione w obliczu surowego nastroju tego domu, który zdawał się ogarniać wszystkich i wszystko swoim półmrokiem.

Radość Miny i sposób, w jaki wyrażała swoją wdzięczność, były pełne powagi. Nasza wizyta wyraźnie ją jednak uszczęśliwiła. Zaprowadziła nas do ogromnego półkolistego salonu, który wydawał się skrywać swoje skargi niczym wdowa pojawiająca się po raz pierwszy publicznie bez męża. Był skąpo umeblowany; w miejscach, gdzie powinny stać krzesła, stoły i fortepian było pusto.

Matka Miny, dobiegająca siedemdziesiątki pełna godności kobieta, podała nam na srebrnej tacy herbatę w wykwintnych szklaneczkach umieszczonych w srebrnych filigranowych oprawach. Uchodziła za doskonałą kucharkę, toteż wizyta w jej domu była zawsze prawdziwą ucztą. Jednak tym razem uczta okazała się żałosna, ponieważ żadna liczba smacznych dań nie mogła przydać radości tej opuszczonej rezydencji. Uprzejma gościnność podejmujących nas gospodyń i ich wysiłki, byśmy mogły czuć się jak u siebie w domu, sprawiały jedynie, że ich starannie skrywana strata była jeszcze bardziej odczuwalna.

Realizm w literaturze pięknej był obsesją Miny, a James jej pasją. Zagadnienia te znała rzeczywiście gruntownie. Wzajemnie się uzupełniałyśmy, ponieważ moja wiedza była spontaniczna i nieuporządkowana, a jej - drobiazgowa i kompletna. Mogłyśmy rozmawiać ze sobą godzinami. Zanim jeszcze Faride zaczęła się ukrywać, a później dołączyła do swojej rewolucyjnej grupy, po czym uciekła do Kurdy-stanu, następnie zaś do Szwecji, często całymi godzinami, niekiedy do późnej nocy dyskutowałyśmy we trzy o literaturze i polityce.

W kwestiach politycznych poglądy Faride i Miny stanowiły biegunowe przeciwieństwa - jedna była zagorzałą marksistką, a druga zdecydowaną monarchistką. Łączyła je natomiast bezwarunkowa nienawiść do panującego reżimu. Kiedy myślę o tym, jak ich talenty zostały zmarnowane, żywię coraz większą urazę do systemu, który albo fizycznie wyeliminował najbardziej bystrych i oddanych obywateli, albo zmusił ich do marnowania największych talentów, przekształcając ich w żarliwych rewolucjonistów, jak Faride lub pustelników, jak Mina i mój czarodziej. Wycofywali się wówczas z aktywnego nurtu życia i wegetowali w świecie zmarnowanych marzeń. Kim bowiem mogła być Mina bez swego ukochanego Jamesa?

Pod koniec zimy i wczesną wiosną 1988 roku po długim okresie spokoju wznowione zostały ataki lotnicze na Teheran. Nie potrafię myśleć ani o tych miesiącach, ani o 168 atakach rakietowych, nie przywołując we wspomnieniach ówczesnej wiosny i jej osobliwej łagodności. Pewnej soboty Irak zaatakował rafinerię naftową w Teheranie. Wiadomość o tym przywołała dawne lęki i niepokoje, które czaiły się od przeszło roku, kiedy na miasto spadły ostatnie bomby. Rząd irański odpowiedział atakiem na Bagdad, a w poniedziałek Irak rozpoczął odpalanie pierwszej partii pocisków rakietowych na Teheran. Intensywność tego, co zdarzyło się później, przekształciła to wydarzenie w symbol wszystkiego, czego doświadczyłam w ciągu dziewięciu minionych lat, przywodząc na myśl doskonały wiersz.

Wkrótce po pierwszych atakach postanowiliśmy okleić okna taśmą klejącą. Początkowo przenieśliśmy dzieci do naszego pokoju, zakrywając okna grubymi kocami i chustami, a następnie do maleńkiego, pozbawionego okien przedpokoju znajdującego się między sypialniami, w którym podczas bezsennych nocy spotykałam się z Jamesem i Nabokovem. Kilka razy myśleliśmy poważnie o wyjeździe z Teheranu. Pewnego razu gorączkowo wysprzątaliśmy mały pokój znajdujący się obok garażu, który został później zamieniony na mój gabinet, uszczelniliśmy w nim okna, po czym poszliśmy spać do naszych sypialni. Ja, która najbardziej się bałam podczas pierwszej fazy ataków na Teheran, teraz byłam spokojniejsza, jakbym chciała w ten sposób zrównoważyć swoje poprzednie zachowanie.

Pierwszej nocy podczas uderzeń rakietowych oglądaliśmy z kilkoma przyjaciółmi niemiecki film dokumentalny poświęcony życiu zmarłego rosyjskiego reżysera Andrieja Tarkowskiego. W celu ugłaskania intelektualistów, na corocznym Festiwalu Filmowym Fadżr (zwanym dawniej Teherańskim Festiwalem Filmowym) zaprezentowano specjalny pokaz filmów Tarkowskiego. Chociaż filmy zostały ocenzurowane i wyświetlano je w oryginalnej wersji językowej, po rosyjsku bez napisów, przed kinem ustawiały się kolejki na długo przed otwarciem kas. Na czarnym rynku bilety sprzedawano po wielokrotnie wyższej cenie. Chcąc dostać się do kina, ludzie wdawali się w bójki, szczególnie ci, którzy przyjechali specjalnie na tę okazję z różnych zakątków kraju.

Po którychś zajęciach przyszedł do mnie pan Forsati. Chciał mnie poinformować, że otrzymał dwa dodatkowe bilety na pokaz filmu Tarkowskiego Ofiarowanie, który, jak pamiętał, miałam ochotę zobaczyć. Ponieważ pan Forsati był przewodniczącym Islamskiego Dżihadu, jednego z dwóch stowarzyszeń studentów muzułmańskich na uniwersytecie, miał dostęp do upragnionych biletów. Powiedział, że mania na punkcie Tarkowskiego była tak powszechna, iż nawet minister do spraw ropy naftowej i jego rodzina udali się na pokaz. Ludzie byli spragnieni filmów. Oznajmił mi ze śmiechem, że im mniej rozumieją, z tym większym szacunkiem odnoszą się do filmu.

- W takim razie - stwierdziłam - powinni kochać Jamesa. Odparł przebiegle:

- To co innego. Szanują Jamesa podobnie jak darzą szacunkiem Tarkowskiego. Co do Jamesa, sądzą, że go rozumieją, bądź powinni go rozumieć, toteż, kiedy jest inaczej, po prostu stają się źli. Mają więcej problemów z Jamesem niż ze znacznie trudniejszymi pisarzami, takimi ja Joyce.

Zapytałam pana Forsatiego, czy wybiera się na film Tarkowskie-go. Odpowiedział, że gdyby poszedł, działałby według zasady: „Kiedy wejdziesz między wrony, musisz krakać jak i one", on zaś zdecydowanie woli filmy z Tomem Hanksem.

To popołudnie, gdy poszłam obejrzeć Ofiarowanie, ukazało piękno schyłku zimowej pory - nie prawdziwą zimę, ale mieszankę zimy i wiosny. Jednak najbardziej zadziwiającą cechą tego dnia była nie tyle cudowna pogoda, nawet nie sam film, ile tłum zgromadzony przed kinem, sprawiający wrażenie wiecu protestacyjnego. Byli tam intelektualiści, urzędnicy, gospodynie domowe, niektóre z małymi dziećmi, młodzi mułłowie z zażenowaniem stojący z boku - ludzka zbieranina, której nie można byłoby spotkać na żadnym innym zgromadzeniu w Teheranie.

Wewnątrz nagła eksplozja jaskrawych kolorów na ekranie sprawiła, że na widowni zapanowała cisza. Nie byłam w kinie od pięciu lat: w kraju wyświetlano w tym czasie jedynie stare rewolucyjne filmy z Europy Wschodniej lub irańskie filmy propagandowe. Nie potrafię szczerze powiedzieć, co myślałam o tym obrazie - samo doznanie przebywania w kinie, wygodne siedzenie w głębokim skórzanym fotelu, z wielkim ekranem przede mną wydawało się aż nadto niewiarygodne. Uświadamiałam sobie, że nie jestem w stanie zrozumieć słów, a gdybym jeszcze pomyślała o cenzurze, ogarnęłaby mnie zapewne zbyt wielka złość, by móc spokojnie oglądać film. Poddałam się zatem magii kolorów i obrazów.

Gdy patrzę wstecz na tamten czas, wydaje mi się, że ów zachwyt nad Tarkowskim wśród publiczności, z której większość nie potrafiłaby poprawnie wymówić jego nazwiska i która w normalnych okolicznościach zlekceważyłaby jego filmy lub wręcz by się jej nie podobały, wypływał z naszej wielkiej deprywacji sensorycznej. Byliśmy spragnieni jakiejś formy piękna, nawet w postaci niezrozumiałego, przeintelektualizowanego, abstrakcyjnego filmu bez napisów i ocenzurowanego do tego stopnia, że trudno było go rozpoznać. Znalezienie się w miejscu publicznym po raz pierwszy od wielu lat bez odczuwania strachu lub złości budziło uczucie zachwytu. Wspaniale było znajdować się tu z tłumem nieznajomych, którzy nie przyszli na demonstrację, wiec protestacyjny ani na publiczną egzekucję i nie stali w kolejce po chleb.

Sam film opowiadał o wojnie i przyrzeczeniu, jakie złożył sobie bohater. Obiecał sobie mianowicie, że nigdy już nie będzie mówił, jeżeli jego rodzina wyjdzie cało z wojennej zawieruchy. Film skupiał się na ukrytym zagrożeniu, czającym się za pozornie spokojnym biegiem codziennego życia i bujnym pięknem przyrody: na sposobie, w jaki wyczuwało się wojnę poprzez drganie mebli wywołane przez przelatujące bombowce i na ogromnym poświęceniu wymagającym skonfrontowania się z tym zagrożeniem. Przez krótki czas doświadczyliśmy wspólnie swego rodzaju strasznego piękna, które można pojąć jedynie poprzez krańcowe cierpienie wyrażone w sztuce.

W ciągu jednej doby na Teheran spadło czternaście pocisków rakietowych. Ponieważ ponownie przenieśliśmy dzieci do ich pokoju, tej nocy wstawiłam tam niewielką kanapę. Czytałam im do trzeciej nad ranem grubą powieść kryminalną Dorothy Sayers i czułam się bezpieczna dzięki lordowi Peterowi Wimseyowi, jego wiernemu służącemu, a jednocześnie ukochanemu uczonemu. O świcie obudził mnie i córkę odgłos eksplozji w sąsiedztwie.

Nie był to zwyczajny, bardzo głośny hałas -jeżeli można wybuch nazwać hałasem. Bardziej niż usłyszeliśmy odgłos, poczuliśmy eksplozję, jak gdyby na dom zwalił się ogromny ciężar. Mury zatrzęsły się w posadach, a szkło zadrżało we framugach okien. Po tej eksplozji wstałam z kanapy i weszłam na górny taras. Niebo było niebie-sko-różowe, góry pokrywała warstwa śniegu; w oddali unosiły się kłęby dymu. Miejsce, gdzie spadła rakieta, ogarnął pożar.

Począwszy od tego dnia, powróciliśmy do ustalonego porządku, który został wymuszony warunkami codziennego życia podczas nalotów bombowych i ataków rakietowych. Po każdej eksplozji odzywały się telefony od przyjaciół i krewnych, pragnących przekonać się, czy żyjemy. My również do nich dzwoniliśmy. Gwałtowna ulga, której zawsze trochę się wstydziłam, była w sposób nieunikniony wywoływana znajomymi powitaniami. Powszechną reakcją w owym czasie była mieszanina paniki, złości i bezradności. Po ośmiu latach wojny irański rząd nie zrobił praktycznie nic dla ochrony miasta poza wzmożeniem wysiłku propagandowego. Umiał się jedynie chwalić gotowością narodu irańskiego do poniesienia męczeńskiej śmierci.

Po pierwszym ataku znany z przeludnienia i zanieczyszczenia Teheran stał się miastem duchów. Większość mieszkańców uciekła w bezpieczniejsze miejsca. Czytałam ostatnio, że przeszło jedna czwarta ludności, łącznie z wieloma urzędnikami rządowymi, opuściła miasto. Krążący wśród mieszkańców nowy dowcip mówił

O tym, że było to jak do tej pory najbardziej skuteczne posunięcie polityczne rządu,  służące rozwiązaniu problemu zanieczyszczenia i przeludnienia Teheranu. W moich oczach miasto nabrało niespodziewanie nowego, tragicznego wyrazu, nękane atakami z powietrza i opuszczone przez swoich mieszkańców. Zrzuciło zatem pozbawioną gustu zasłonę, aby odsłonić przyzwoite, ludzkie oblicze. Teheran odzwierciedlał samopoczucie wszystkich pozostałych w mieście ludzi: smutny, opustoszały i bezbronny, a jednak niepozbawiony pewnej godności. Taśma klejąca na szybach, chroniąca przed implo-zją okiennego szkła, opowiadała historię cierpienia miasta. Było to cierpienie tym bardziej przejmujące, że silnie kontrastowało z jego wiosennym, nowo odzyskanym pięknem, świeżą zielenią drzew skąpaną w przelotnych deszczach, różnorodnością kwiatów i widokiem wznoszących się na horyzoncie, pokrytych śniegiem gór sięgających nieba, które wydawały sie teraz tak bliskie.

Dwa lata po wybuchu wojny Iran wyzwolił miasto Chorramszahr zdobyte wcześniej przez Irakijczyków. W kontekście innych wyraźnych porażek, Saddam Husajn, zachęcony przez swoich arabskich sąsiadów zatroskanych sytuacją na froncie, podjął poważne działania pojednawcze. Jednak ajatollah Chomeini i inni członkowie elity rządzącej odmówili podpisania rozejmu. Postanowili teraz zdobyć święte miasto Karbala w Iraku, miejsce męczeńskiej śmierci imama Husajna.

Dla osiągnięcia swoich celów posługiwali się wszelkimi dostępnymi metodami, łącznie z tym, co stało się głośne pod nazwą ataków „ludzkiej fali", w których tysiące irańskich żołnierzy, szczególnie chłopców od dziesięciu do szesnastu lat, a także mężczyzn w średnim i podeszłym wieku, oczyszczały pola minowe, idąc po nich. Najmłodsi dali się złapać na lep rządowej propagandy. Kuszono ich heroicznym i pełnym przygód życiem na froncie, zachęcając, by dołączyli do armii rezerwowej, nawet jeżeli działo się to wbrew woli rodziców.

Rozpoczęło się wówczas ponownie moje nocne czuwanie w towarzystwie książek Dashiella Hammetta i innych autorów. W rezultacie cztery lata później dodałam do swoich zajęć kolejny gatunek powieści - kryminały z intrygą pełną zagadek, poczynając od Edga-ra Allana Poego.

Wraz ze wznowieniem bombardowań przenieśliśmy nasze zajęcia na pierwsze piętro. Za każdym razem, kiedy taki atak miał miejsce, wszyscy instynktownie ruszali w stronę drzwi i zbiegali ze schodów; było zatem bezpieczniej przenieść zajęcia na dół. Nowy stan zagrożenia sprawił, że sale wykładowe wypełnione były teraz przez studentów ledwo do połowy. Wielu z nich wróciło w swoje rodzinne strony lub do miast i miejscowości, które nie były celem ataków. Niektórzy po prostu zostawali w domu.

Wznowienie nalotów sprawiło, że ludzie pokroju pana Qomiego stali się znowu ważniejsi. Stowarzyszenia islamskie wykorzystywały każdą nadarzającą się okazję, by przerwać zajęcia. Grano wojskowe marsze na cześć nowego zwycięstwa lub opłakiwano w ten sposób członka uniwersyteckiej społeczności, który poległ na wojnie męczeńską śmiercią. W połowie analizy fragmentu Domu na placu Waszyngtona lub Wielkich nadziei niespodziewanie rozbrzmiewał dźwięk wojskowego marsza. Niezależnie jak bardzo staraliśmy się kontynuować lekturę, marsz przebijał wszelkie próby podejmowania dyskusji.

Ta gromka kakofonia pozostawała w wyraźnym kontraście z milczeniem większości studentów i wykładowców. Prawdę mówiąc, byłam zdziwiona, że więcej studentów nie wykorzystuje tych wydarzeń jako usprawiedliwienia, by przerywać zajęcia lub nie odrabiać prac domowych. Ich pozorna uległość odzwierciedlała panujący w całym mieście nastrój rezygnacji. W miarę jak pełna determinacji i zajadłości wojna trwała już ósmy rok i wciąż nie odnoszono w niej zwycięstw, oznaki wyczerpania stawały się widoczne nawet wśród jej najbardziej zagorzałych zwolenników. Teraz na ulicach i w miejscach publicznych ludzie dawali wyraz antywojennym odczuciom lub przeklinali sprawców wojny, podczas gdy radio i telewizja dalej niewzruszenie epatowały ideałami reżimu. Charakterystycznym obrazkiem owego czasu byli starsi, brodaci mężczyźni w turbanach wzywający nastolatków z czerwonymi opaskami „męczenników" na czole do nieustannego dżihadu. Były to wciąż kurczące się resztki licznej niegdyś grupy młodych ludzi, którzy zaciągnęli się do wojska, skuszeni ekscytującą perspektywą noszenia prawdziwych karabinów i obietnicą otrzymania kluczy do nieba, gdzie będą mogli w końcu cieszyć się wszystkimi przyjemnościami, od których powstrzymywali się w doczesnym życiu. W ich świecie klęska była niemożliwa, a w związku z tym kompromis uważano za zupełnie bezsensowny.

Mułłowie opowiadali nam historie o nierównych walkach, w których święci szyiccy zginęli męczeńską śmiercią z rąk niewiernych. Od czasu do czasu przerywali swoje opowieści histerycznym szlochem, co doprowadzało słuchaczy do szaleństwa i skłaniało do przyjmowania z entuzjazmem idei poniesienia męczeńskiej śmierci dla dobra Boga i Imama. W przeciwieństwie do tego rozkrzyczenia, świat widzów był światem milczącego oporu. Miał znaczenie jedynie w kontekście hałaśliwego zaangażowania wymaganego przez rządzącą hierarchię, ale poza tym, z historycznego punktu widzenia, trwał przeniknięty poczuciem rezygnacji.

Życie w śmierci, wpajane przez władzę pragnienie śmierci i groza pocisków zrzucanych przez Irak mogły być tolerowane tylko wtedy, gdy wiedziało się, że w momencie zawczasu wybranym, pocisk przyniesie ostateczne przesłanie. Dlatego nie ma sensu próbować przed nim uciec. Właśnie w tych trudnych dniach zdałam sobie sprawę, co oznacza milcząca rezygnacja. Stanowi ona wyraz oczernianego tak często mistycyzmu, który wszyscy przynajmniej częściowo winiliśmy za historyczne niepowodzenia, jakie spotkały nasz kraj. Zrozumiałam, że rezygnacja była prawdopodobnie w tych okolicznościach jedyną formą godnego oporu wobec tyranii. Nie mogliśmy otwarcie wyrażać swych myśli, ale - zachowując milczenie - byliśmy zdolni pokazać naszą obojętność wobec żądań władzy.

Wciąż brzmią mi w uszach marsze bądź żałobne, bądź zwycięskie, które przerywały tak wiele zajęć, by ogłosić śmierć studenta lub pracownika uczelni w wyniku spełnienia powinności albo też zwycięstwo armii islamu nad jej pogańskimi wrogami. Nikt nie zadał sobie trudu, by zwrócić uwagę, że owymi pogańskimi wrogami w tej wojnie byli bracia muzułmanie. Przypominam sobie dzień, kiedy grano marsza, by uczcić pamięć jednego z przywódców Stowarzyszenia Studentów Muzułmańskich. Po zajęciach przyłączyłam się do kilku moich studentek stojących w grupie poza dziedzińcem uniwersytetu. Nabijały się z pewnego zmarłego studenta. Żartowały, że jego śmierć była małżeństwem zawartym w niebiosach - czyż on sam i jego towarzysze nie mówili, że ich jedynym Ukochanym jest Bóg? Stanowiło to aluzję do ostatniej woli i testamentów sporządzanych przez męczenników, którym nadano wielki rozgłos. Niemal wszyscy twierdzili, że męczeńska śmierć jest ich największym pragnieniem, ponieważ daje nadzieję na ostateczne zjednoczenie z prawdziwym Ukochanym, czyli Bogiem.

- Jasne, z Bogiem. - Dziewczęta się śmiały. - To Bóg pod postacią tych wszystkich kobiet, które pożerał wzrokiem, zanim złożył na nie skargi za obrazę moralności. Miał z tego dużą frajdę! Oni wszyscy są seksualnymi dewiantami.

Nasrina zaczęła opowiadać historię o nauczycielce religii w szkole jej dwunastoletniej kuzynki. Nauczycielka ta zalecała swoim uczennicom, aby chodziły zakryte i obiecywała im, że w raju otrzymają sprawiedliwą nagrodę. Tam w raju znajdą płynące winem potoki, a o ich względy będą zabiegać silni, muskularni, młodzi mężczyźni. Jej grube usta wydawały się ślinić, kiedy mówiła o umięśnionych młodzieńcach, których widziała już oczyma wyobraźni, niczym otrzymaną w nagrodę wspaniale przyrządzoną jagnięcinę.

Byłam wstrząśnięta ich zachowaniem. Dopiero na widok mojej zdumionej twarzy zaniechały wesołych komentarzy. Nie znałam młodego męczennika, a gdybym go znała, prawdopodobnie wcale bym go nie lubiła. Jednak ta atmosfera ogólnej radości była szokująca.

Czuły, że powinny mi pewne rzeczy wyjaśnić.

- Nie znała go pani - powiedziała Możgan. - W porównaniu z nim pan Qomi to istny anioł. On był chory, chory pod względem seksualnym. Wie pani, że przyczynił się do wyrzucenia koleżanki z uniwersytetu? Powiedział, że skrawek białej skóry ledwie widoczny spod chusty działał na niego prowokująco.

Były jak gończe psy. Następnie Nasrina zaczęła opowiadać o jednej ze strażniczek, która przeszukiwała studentki w taki sposób, iż przypominało to napastowanie seksualne. Pewnego dnia tak długo obmacywała Nilufar, że ta wpadła w histerię.

- Wyrzucają nas, ponieważ za głośno się śmiejemy, ale wie pani, jakie sankcje wyciągnięto wobec tej kobiety, kiedy prawda o niej wyszła na jaw? Otrzymała naganę, usunięto ją z pracy, po czym, kiedy upłynął semestr, wróciła tu.

Później powiedziałam Nasrinie, że gdy patrzyłam, jak naśmiewają się z nieżyjącego studenta, przypomniał mi się wiersz Bertolta Brechta. Nie pamiętam go zbyt dobrze, lecz treść jest następująca: „Istotnie żyjemy w mrocznym okresie, kiedy mówienie o drzewach jest swego rodzaju przestępstwem". Żałuję, że nie mogę dokładniej przytoczyć tego wiersza, ale końcowe zdanie brzmi mniej więcej tak: „Niestety! My, którzy pragnęliśmy życzliwości, sami nie potrafiliśmy być życzliwi".

Nasrina przez chwilę milczała.

- Nie wie pani o cierpieniach, jakie stały się naszym udziałem -powiedziała w końcu. - W zeszłym tygodniu zrzucili bombę w pobliżu naszego domu. Spadła na blok mieszkalny. Sąsiedzi powiedzieli, że w jednym z mieszkań odbywało się przyjęcie urodzinowe. Dwadzieścia kilkoro dzieci zginęło.

Natychmiast po tym, jak spadły bomby i zanim przyjechało pogotowie, pojawiło się, nie wiedzieć skąd, sześć lub siedem motocykli i zaczęło objeżdżać teren dokoła. Wszyscy motocykliści byli ubrani na czarno i mieli czerwone opaski na czołach. Zaczęli wykrzykiwać slogany: Śmierć Amerykanom! Śmierć Saddamowi! Niech żyje Chomeini! Ludzie zachowywali całkowity spokój. Po prostu patrzyli na nich z nienawiścią. Niektórzy z mieszkańców próbowali przedostać się do ruin, by udzielić rannym pomocy, ale grupa zmotoryzowanych zbirów nie pozwoliła nikomu podejść w pobliże miejsca tragedii. Wciąż krzyczeli: „Wojna! Wojna aż do zwycięstwa!". Jak pani myśli, co wszyscy czuliśmy, patrząc na nich?

Tego typu sceny zyskały rangę rytuału: po bombardowaniu emisariusze śmierci pojawiali się nagle, nie pozwalając na opłakiwanie ofiar i uniemożliwiając wszelkie protesty. Kiedy dwoje moich kuzynów zostało zamordowanych przez reżim islamski, niektórzy z krewnych o prorządowych poglądach dzwonili do wuja, by pogratulować mu śmierci syna i synowej.

Po drodze opowiadałyśmy sobie różne historie. Nasrina zwierzyła mi się ze swoich więziennych doświadczeń. Cała sprawa zdarzyła się przypadkowo. Przypomniałam sobie, jaka była wtedy młoda, chodziła jeszcze do szkoły średniej.

- Zapewne martwią panią nasze brutalne myśli, które żywimy w stosunku do „nich" - powiedziała - ale proszę sobie uświadomić, że opowieści, które pani słyszy o więzieniach, są prawdziwe. Najgorsze były chwile, kiedy wywoływali więźniarki po nazwisku w środku nocy. Nie stanowiło dla nas tajemnicy, że zabierają je na egzekucję. Żegnały się z nami i niedługo potem słyszałyśmy odgłosy broni palnej. Wiedziałyśmy, ile osób zostało zabitych danej nocy, ponieważ mogłyśmy policzyć pojedyncze wystrzały, które nieuchronnie padały po początkowej bezładnej karabinowej palbie. W więzieniu przetrzymywano dziewczynę, której jedynym grzechem była niezwykła piękność. Została aresztowana na skutek sfingowanego oskarżenia o obrazę moralności. W ciągu ponad miesięcznego pobytu w więzieniu została wielokrotnie zgwałcona. Przechodziła z rąk jednego strażnika do drugiego. Opowieść o tym błyskawicznie obiegła całe więzienie, bo dziewczyna nie była nawet więźniem politycznym; nie osadzono jej w celi z podejrzanymi o działalność polityczną. W więzieniu wydawano dziewice za mąż za strażników, którzy później dokonywali na nich egzekucji. Kryło się za tym przekonanie, że dziewczęta zabite jako dziewice pójdą prosto do nieba. Mówi pani o zdradach. Przeważnie zmuszali ludzi, którzy „przeszli" na islam, by wystrzeliwali ostatnie naboje w głowy swoich towarzyszy, potwierdzając tym samym swoją lojalność wobec reżimu. Gdybym nie była uprzywilejowana - powiedziała z urazą - i nie została pobłogosławiona ojcem, który dzielił z nimi wiarę, Bóg jeden wie, gdzie bym się teraz znajdowała. Zapewne w piekle razem z wszystkimi innymi molestowanymi seksualnie dziewicami, albo w gronie tych, którzy nie zawahają się przystawić pistoletu do czyjejś głowy, aby udowodnić swoją lojalność wobec islamu.

4 sierpnia 1914 roku Henry James dodał w swym dzienniku zapis: „Wszystko wokół pociemniało, gdyż nastał nieszczęsny czas fatalnej sytuacji międzynarodowej. Jest poniedziałek, dzień sierpniowego święta, ale w powietrzu wisi straszna niepewność i czają się najgorsze z możliwych rozwiązań". W dwóch ostatnich latach swej ziemskiej egzystencji Henry James zmienił się radykalnie na skutek swojego aktywnego zaangażowania w pierwszą wojnę światową. Człowiek, który w ciągu całego życia robił, co mógł, by trzymać się z dala od realnego nurtu wydarzeń, po raz pierwszy wykazał się aktywnością w sprawach społecznych i politycznych. Krytycy pisarza, na przykład H.G. Wells, potępiali go za jego postawę mandaryna wobec życia, która uniemożliwiała mu jakiekolwiek zaangażowanie w aktualne kwestie społeczne i polityczne. James opisał swoje doświadczenie dotyczące pierwszej wojny światowej w następujących słowach: „Omal mnie to nie zabiło. Czułem wstręt, że dożyłem tak potwornych czasów".

W bardzo młodym wieku James był świadkiem wojny domowej w Ameryce. Udział w walkach, w których jego dwóch młodszych braci uczestniczyło z odwagą i honorem, uniemożliwiła mu tajemnicza dolegliwość krzyża, nabyta w czasie akcji ratowania płonącej stodoły. James odgrodził się psychicznie od wojny, zajmując się pisaniem i czytaniem. Być może szaleńcze działania pisarza, by wesprzeć Brytyjczyków i okazać im pomoc podczas pierwszej wojny światowej, były rodzajem zadośćuczynienia za jego wcześniejszą bezczynność. Jest też prawdą, że wojna, która wywołała przerażenie pisarza, zahipnotyzowała go. W liście do przyjaciela wspominał: „Mam jednak wyobrażenie katastrofy i postrzegam życie jako brutalne i złowrogie".

W młodości James napisał do ojca, że jest przekonany o „przejściowej strukturze obecnego porządku społecznego. Jedynym przyzwoitym stanem umysłu jest ustawiczne wyrażanie całkowitego niezadowolenia z owego porządku". I to właśnie robił w swoich najlepszych utworach literackich. W niemal wszystkich jego powieściach walka o władzę jest kluczową kwestią, na której buduje fabułę. Walka ta jest zakorzeniona w sprzeciwie głównych bohaterów wobec społecznie akceptowanych norm, a także w ich pragnieniu integracji i uznania. W powieści Daisy Miller napięcie między nowym a starym prowadzi Daisy do śmierci. Natomiast w Ambasadorach to niemal budząca grozę wszechmoc pani Newsome i presja, jaką wywiera na ambasadora, a także na swoją rodzinę, wywołuje największe napięcie. Warto odnotować fakt, że w walce tej antagonista zawsze reprezentuje ziemskie troski, gdy tymczasem pragnieniem protagoni-sty jest utrzymanie poczucia osobistej integralności w obliczu zewnętrznej agresji.

Podczas wojny domowej, kiedy James odkrywał swe zdolności literackie, pisał częściowo, by zrekompensować sobie fizyczną niezdolność uczestniczenia w wojnie. Teraz, pod koniec życia, skarżył się na bezsilność słów w obliczu bestialstwa. W wywiadzie z 21 marca 1915 roku, jakiego udzielił gazecie „The New York Times", powiedział: „Wojna zużyła słowa; ich moc uległa osłabieniu, popsuły się niczym opony w samochodzie; podobnie jak miliony innych rzeczy w minionych sześciu miesiącach, zostały bardziej wyeksploatowane, sponiewierane i pozbawione radosnych pozorów, niż miało to miejsce w ciągu długich wieków w przeszłości. Teraz musimy stanąć twarzą w twarz z deprecjacją wszystkich dotychczas obowiązujących norm lub - mówiąc inaczej - z utratą ekspresji na skutek nasilania się bezwładu, co może nas zmusić do zastanowienia, jakie wyłonią się duchy".

Mimo rozpaczy ponownie zwrócił się ku słowom, tym razem nie dlatego, by pisać literaturę piękną, ale broszury wojenne. Kierował apele do Ameryki, aby przyłączyła się do wojny i nie pozostawała obojętna na cierpienia i okropności działań wojennych w Europie. Pisał również wzruszające listy. W niektórych dawał wyraz swemu przerażeniu wydarzeniami, w innych pocieszał przyjaciół, którzy stracili na wojnie kogoś najbliższego.

Zaangażował się w różne działania. Odwiedzał w szpitalach rannych belgijskich i brytyjskich żołnierzy, zajmował się zbieraniem pieniędzy na pomoc dla belgijskich uchodźców, a także dla rannych żołnierzy. Począwszy od jesieni 1914 roku do grudnia 1915 pisał też propagandowe teksty wojenne. Przyjął nawet stanowisko honorowego przewodniczącego Ochotniczego Amerykańskiego Korpusu Karetek Pogotowia Ratunkowego i przyłączył się do Funduszu Chelsea na rzecz belgijskich uchodźców. Wszystkie te działania odbywały się w zawrotnym tempie, jak na nieśmiałego, będącego raczej typem samotnika pisarza, którego cała dotychczasowa aktywność i pasje skupiały się na pisaniu dzieł literackich. Jak mówił o nim po latach jego biograf Leon Edel: „...wydawało się, że świat znajduje w nim zbyt wielkiego pocieszyciela. Często musiał się przed tym chronić, by nie płakał zbyt rzewnymi łzami na jego ramieniu". Odwiedzając szpitale, James porównywał się do Whitma-na składającego wizyty rannym podczas wojny domowej. Zwykł mawiać, że czuje się dzięki temu mniej „niepewnie, kiedy w określone dni widział się z rannymi i próbował prowadzić z nimi nie zawsze łatwe rozmowy". Przypuszczalnie wielkie wewnętrzne przerażenie sprawiło, że człowiek, który przez całe życie wzbraniał się przed działalnością publiczną, zaangażował się tak aktywnie w wysiłek wojenny.

Jedną z przyczyn były rzezie frontowe, śmierć tak wielu młodych mężczyzn, destabilizacja i destrukcja. Podczas gdy opłakiwał okaleczenie istnienia, żywił jednocześnie niewyczerpany podziw dla zwyczajnej odwagi. Widział ją zarówno u wielu ludzi, którzy poszli na wojnę, jak i u tych, których zostawili za sobą. We wrześniu James przeprowadził się do Londynu. „Mogę słyszeć i widzieć, a także mieć dostęp do większej ilości informacji", pisał. „To wszystko bardzo mnie dręczy". Wywierał nacisk na amerykańskiego ambasadora w Wielkiej Brytanii i innych wysokiej rangi urzędników amerykańskich, czyniąc im wyrzuty z powodu ich neutralności. Pisał też broszury w obronie Wielkiej Brytanii i jej sprzymierzeńców.

James podkreślał w wielu listach ważny powód, dla którego należy przeciwstawiać się bezsensowi wojny. W przeciwieństwie do wielu innych zdawał sobie sprawę, jak ogromne spustoszenie powoduje takie okrucieństwo w emocjach ludzi. Obserwował również zanik współczucia, którego tego typu wydarzenia są źródłem. Istotnie ta niewrażliwość staje się sposobem na przetrwanie. W swoich powieściach podkreślał wagę najistotniejszego ze wszystkich ludzkich atrybutów - uczucia - i pomstował na „paraliż własnych zdolności do robienia czegokolwiek poza coraz intensywniejszym i nadmiernym odczuwaniem".

Wiele lat później, na różowej karcie katalogowej, którą przewiozłam przez oceany z Teheranu do Waszyngtonu, znalazłam dwa cytaty o doświadczeniach Jamesa z okresu wojny. Przepisałam je dla Nasriny, ale nigdy ich jej nie pokazałam. Pierwszy pochodził z listu do jego przyjaciółki Clare Sheridan. Mąż Clare - tuż po ślubie - poszedł na wojnę i zginął. „Nie potrafię udzielić ci rady, byś nie narzekała i nie buntowała się - napisał - ponieważ mam wyobrażenie i doświadczyłem tych wszystkich rzeczy. Nie jestem też zdolny powiedzieć ci, żebyś nic nie odczuwała. Przeżywaj, przeżywaj i jeszcze raz przeżywaj za cenę wszystkiego, czego jesteś warta, nawet gdybyś niemal stanęła u progu śmierci, ponieważ jest to jedyny sposób, by żyć, szczególnie pod straszną presją, jakiej zostaliśmy poddani, a równocześnie unikalna sytuacja dla uhonorowania i uczczenia tych godnych podziwu istot, które są naszą dumą i inspiracją". W listach do przyjaciół raz po raz nakłaniał ich, by nie wzbraniali się przed uczuciami. Zdolność odczuwania - jak pisał -wzbudza empatię i przypomina, że życie jest warte, by je przeżyć.

Jedną ze szczególnych reakcji Jamesa na wojnę był fakt, że jego uczucia i emocje nie zostały rozbudzone z przyczyn patriotycznych. Ojczyzna pisarza, Ameryka, nie znajdowała się w stanie wojny. Natomiast Wielka Brytania, kraj, w którym mieszkał przez czterdzieści lat, tak. Przez wszystkie te lata pisarz nie wystąpił o brytyjskie obywatelstwo. Teraz jednak to zrobił. W czerwcu 1915 roku, na kilka miesięcy przed śmiercią, Henry'emu Jamesowi przyznano brytyjskie obywatelstwo. Napisał do swego bratanka Harry'ego, że chciał, aby jego status cywilny pozostał zgodny ze statusem moralnym i materialnym. „Gdyby nie wojna, wszystko z pewnością byłoby po staremu, co uznałbym za najprostsze, najłatwiejsze i najmilsze rozwiązanie, ale obecnie okoliczności diametralnie się zmieniły".

Bardziej bezpośrednim powodem niespodziewanej decyzji pisarza był fakt, że ze względu na warunki czasu wojny został uznany za „przyjaznego cudzoziemca" i potrzebował pozwolenia policji za każdym razem, kiedy odbywał podróż z Londynu do swego domu w Sussex. Jednak za ważniejszą i bardziej symboliczną przyczynę należałoby uznać ostateczne pozbycie się złudzeń, do jakiego doprowadziła go postawa Ameryki i jej dystans wobec wojny. Napisał do przyjaciółki, Lilly Perry, że „bezpośrednia obecność Wroga całkowicie zmienia sytuację, kiedy własna ojczyzna nie robi nic dla człowieka, który dotrzymuje kroku zmianom".

Prawdą jest, że James, podobnie jak wielu innych wybitnych pisarzy i artystów, wybrał swoją własną lojalność i narodowość. Jego prawdziwym krajem i domem był świat wyobraźni. „Tragedia, która czai się na horyzocie, jest okropna i ma czarną barwę", napisał do swojej wieloletniej przyjaciółki Rhody Broughton. „Jestem chory i nic nie może mnie uleczyć, gdy pomyślę, że byłem zmuszony zobaczyć to na własne oczy. Tobie i mnie, ozdobom naszego pokolenia, powinno zostać zaoszczędzone zniweczenie wiary. Przez tyle lat dane nam było oglądać rozkwit cywilizacji, a teraz najgorsze stało się możliwe". W liście adresowanym do Edith Wharton wspominał o „upadku cywilizacji. Jedynym promykiem w ciemności jest dla mnie działanie i absolutna jednomyślność tego kraju". Wyobrażenie Jamesa o ojczyźnie było związane z wyobrażeniem o cywilizacji. Kiedy podczas wojny przebywał w Sussex, czytanie

nastręczało mu trudności, a praca stała się niemożliwa. Napisał o sobie, że żył pod „żałobnym zaklęciem naszej zamordowanej cywilizacji".

Kiedy we wrześniu 1914 roku Niemcy zaatakowali i zniszczyli katedrę w Rheims we Francji, James zanotował: „Żadne słowa nie zapełnią przepaści powstałej po tym, co się stało - nie dotkną jej, nie przyniosą ulgi sercu, nie wskrzeszą iskry, która rozświetliłaby ciemność; ból serca i cierpienie spowodowane czyjąś egzekucją nie zostaną złagodzone, nawet gdyby ktoś napiętnował ten czyn jako najbardziej ohydną zbrodnię dokonaną kiedykolwiek na umyśle człowieka".

Całe życie pisarza było walką o władzę - nie o władzę polityczną, którą pogardzał, ale o panowanie kultury nad światem. Kultura i cywilizacja były dla niego wszystkim. Powiedział, że największa wolność człowieka wyraża się w „niezależności myśli", co umożliwiało artyście bawienie się przejawami „agresji w stosunku do niezliczonych sposobów istnienia". A jednak w obliczu tak strasznej masakry i zniszczenia czuł się zupełnie bezradny. Jego powinowactwo z Anglią i Europą generalnie wynikało z tej cywilizacji, tradycji kultury i humanitaryzmu, jakie w nich znajdował. Teraz jednak zobaczył również deprawację Europy, jej zmęczenie własną przeszłością, drapieżną i cyniczną naturę starego kontynentu. Nic dziwnego, że posłużył się wszystkimi zdolnościami, a więc i mocą słów, by pomóc tym, którzy byli przekonani, że mają rację. Nie pozostawał nieczuły na ich uzdrawiający potencjał i napisał do swojej przyjaciółki, Lucy Clifford: „Dla naszego własnego dobra musimy sobie stworzyć inną rzeczywistość".

Kilka dni po rozmowie z Nasriną ujrzałam dwie dziewczyny stojące przed moim gabinetem tuż przed rozpoczęciem zajęć. Jedną z nich była Nasrina ze swoim charakterystycznym, bladym uśmiechem. Drugą od stóp do głów okrywał czarny czador. Przez chwilę wpatrywałam się w tę zjawę, by nagle rozpoznać w niej moją byłą studentkę Mahtab.

Przez sekundę cała nasza trójka stała jakby przygwożdżona w miejscu. Nasrina wydawała się niemal obojętna; obojętność stała się jej obroną przed nieprzyjemnymi wspomnieniami i wymykającą się spod kontroli rzeczywistością. Zajęło mi kilka chwil, nim przyswoiłam sobie tę nową Mahtab. Musiałam w tym celu przekształcić utrwalony w mym umyśle dawny obraz Mahtab, lewicowej studentki w markowych spodniach w kolorze khaki, którą widziałam po raz ostatni na terenie szpitala, gdy poszukiwała zamordowanych towarzyszy, w tę Mahtab stojącą z żałosnym uśmiechem przed wejściem do mego gabinetu i błagającą wzrokiem o rozpoznanie. Wykonałam niepewny ruch, jakbym chciała ją objąć, ale się powstrzymałam i zapytałam, co się z nią działo przez te wszystkie lata. Dopiero wówczas uświadomiłam sobie, że należy je zaprosić do mojego gabinetu. Miałam bardzo niewiele czasu przed następnymi zajęciami. Jak się okazało, Mahtab utrzymywała kontakt z Nasriną. Kiedy usłyszała, że wykładam na Uniwersytecie Tabatabajego, zebrała się na odwagę, by przyjść na uczelnię i złożyć mi wizytę. Spytała, czy mogłaby uczęszczać na moje zajęcia. Być może po wykładzie, gdybym miała czas i jeśli nie sprawiłoby to problemu, mogłaby mi trochę opowiedzieć o sobie. Oczywiście, powiedziałam, powinna koniecznie przyjść na zajęcia.

Podczas dwugodzinnego wykładu na temat powieści Jamesa Dom na placu Waszyngtona mój wzrok często wędrował w kierunku Mahtab, ubranej w czarny czador. Siedziała wyprostowana i słuchała z pewnego rodzaju czujnym niepokojem, którego nigdy przedtem u niej nie widziałam. Po zajęciach poszła ze mną do mojego gabinetu z Nasriną podążającą jej śladem. Poprosiłam, żeby usiadły i zaproponowałam im herbatę, ale obie podziękowały. Nie zwracając uwagi na ich odmowę, wyszłam z gabinetu, żeby zamówić herbatę. Kiedy wróciłam, zamknęłam drzwi, aby zapewnić nam poczucie prywatności. Mahtab usiadła na brzegu krzesła, podczas gdy Nasrina stała obok niej, wpatrując się w przeciwległą ścianę. Poprosiłam Nasrinę, by też usiadła, ponieważ taka sytuacja sprawia, że nie czuję się komfortowo, po czym zwróciłam się do Mahtab i zapytałam, najbardziej swobodnym tonem, na jaki potrafiłam się zdobyć, co robiła przez te wszystkie lata.

Spojrzała na mnie w pierwszej chwili z potulną rezygnacją, jakby nie zrozumiała mojego pytania. Nerwowo wyłamywała palce na wpół ukryte pod fałdami czadom.

- Cóż, byłam tam, gdzie Nasrina - powiedziała. - Wkrótce po tym dniu, kiedy widziałam panią na demonstracji, zostałam aresztowana. Dostałam wyrok zaledwie pięciu lat, co można uznać za szczęście. Wiedzieli, że nie byłam grubą rybą w naszej organizacji. Zwolniono mnie wcześniej. Wyszłam po dwu i pół roku w nagrodę za dobre sprawowanie.

Pozwoliła mi się domyślać, co oznaczało dobre sprawowanie dla tego pokroju ludzi, którzy wsadzili ją do więzienia. Rozległo się pukanie do drzwi i wszedł pan Latif, niosąc herbatę. Wszystkie zamilkłyśmy i podjęłyśmy rozmowę dopiero, gdy wyszedł z gabinetu.

- Myślałam o pani i o naszych zajęciach - kontynuowała Mahtab.

Po początkowym przesłuchaniu została odesłana do celi, w której przebywało piętnaście innych więźniarek. Spotkała w niej moją studentkę, Razije. Starając się jedną ręką utrzymać w równowadze małą filiżankę herbaty, którą jej podałam i nie pozwalając, by jej czador chociaż nieznacznie się zsunął, powiedziała:

- Razije mówiła mi o prowadzonych przez panią zajęciach na temat twórczości Hemingwaya i Jamesa na Uniwersytecie Az-Zahry, a ja opowiedziałam jej o procesie Gatsby'ego. Przypominając to sobie, śmiałyśmy się serdecznie. Wie pani, została stracona w więzieniu. Sama miałam więcej szczęścia. - powiedziała.

W niecały rok po wyjściu z więzienia, Mahtab wyszła za mąż i urodziła dziecko. Teraz spodziewała się kolejnego. Była w trzecim miesiącu ciąży.

- Spod czadom tego nie widać - powiedziała, wskazując nieśmiało na swój brzuch.

Nie potrafiłam zapytać jej o nic, co dotyczyło mojej zamordowanej studentki. Nie chciałam wiedzieć, jak im się żyło w celi i jakimi innymi wspomnieniami się dzieliły. Czułam, że gdyby mi powiedziała, mogłabym zrobić coś szalonego. W każdym razie nie byłabym w stanie prowadzić moich popołudniowych zajęć. Zapytałam ją o wiek dziecka, ale nie o męża. Zastanawiałam się nad zadaniem jej mojego ulubionego pytania, a mianowicie: czy zakochaliście się w sobie? Słyszałam o wielu dziewczynach, które wyszły za mąż wkrótce po opuszczeniu więzienia. Mogły w ten sposób uspokoić podejrzenia swoich więziennych strażników, którzy w pewnym sensie postrzegali małżeństwo jako antidotum przeciw działalności politycznej. W ten sposób udowadniały też rodzicom, że są teraz „porządnymi" dziewczynkami. Zdarzały się również przypadki, że byłe więźniarki, skazane za działalność polityczną, decydowały się na małżeństwo, nie mając nic lepszego do roboty.

- Wie pani, zawsze myślałam, że Wielki Gatsby jest piękną powieścią - powiedziała Mahtab, zbierając się do wyjścia. - Szczególnie podobała mi się czytana nam przez panią scena, gdy Daisy po raz pierwszy od pięciu lat spotyka Gatsby'ego, a jej twarz jest mokra od kropel deszczu. I inna scena, kiedy mówi mu, że wcale mu nie jest gorąco, a chciałaby powiedzieć, że go kocha. Dobrze się bawiliśmy na procesie Wielkiego Gatsby 'ego, wie pani o tym?

Tak, wiedziałam. Fakt, że pamiętały Wielkiego Gatsby'ego, a nawet pamiętały, że miały dzięki tej książce dobrą zabawę, w innych okolicznościach sprawiłby mi przyjemność. Wówczas jednak myślałam o tym, że radość z lektury Wielkiego Gatsby 'ego została na zawsze popsuta, bowiem w moich wspomnieniach będzie się wiązać z uwięzieniem Mahtab i egzekucją Razije.

Kiedy wyszły z mojego gabinetu, czułam, że muszę otworzyć okno, by wpuścić nieco świeżego powietrza. Z okna widziałam dziedziniec, na którym śnieg niemal pieścił drzewa. Mahtab pozostawiła po sobie poczucie ciężaru, namacalną atmosferę cierpienia i rezygnacji. Czy była rzeczywiście szczęśliwa po zwolnieniu z więzienia i gdy wyszła za mąż za jakiegoś faceta, a teraz musiała się meldować każdego miesiąca u więziennych strażników? Dziewczyna, której rodzinne miasto legło w gruzach i która ma dwuipółletnie dziecko? Jej sprzyjało szczęście, a Razije nie żyła. Nasrina również uznała siebie za szczęściarę; moje studentki rozwinęły w sobie dziwne pojęcie szczęścia.

Inny cytat z Jamesa, zapisany na różowej karcie katalogowej, odnotowywał jego reakcję na śmierć Ruperta Brooke'a, pięknego, młodego angielskiego poety, który zmarł podczas wojny na zatrucie krwi. „Wyznaję, że nie mam żadnej filozofii, pobożności, cierpliwości, sztuki refleksji - pisał - ani teorii kompensacji, aby stawić czoło rzeczom tak okropnym, okrutnym i szalonym. Są one po prostu niewypowiedzianie straszne i nieodwracalne. Wpatruję się w nie gniewnym i niemal niewidzącym wzrokiem".

Obok ostatnich słów dopisałam później ołówkiem: Razije.

Jakże osobliwe miejsca moje studentki i studenci odwiedzali, z jak ciemnych zakamarków przynosili mi wieści! Nie mogłam w przeszłości i nawet teraz nie mogę odwiedzić tych miejsc, niezależnie od tego, jak często o nich słyszę. Musiało jednak być coś radosnego w Razije i Mahtab, wspólnie siedzących w celi. Ani przez chwilę nie były pewne, czy uda im się ujść z życiem, odczuwały jednak potrzebę rozmów

O Jamesie i Fitzgeraldzie. Być może „radosne" nie jest odpowiednim słowem. Wspominam o tym, ponieważ nie spodziewałam się, że akurat w takie miejsce zabiorą moje ulubione powieści, moich złotych emisariuszy, pochodzących z innego świata. Myślę o osadzonej w więzieniu Razije, o Razije stojącej pewnej nocy przed plutonem egzekucyjnym, być może tej samej nocy, kiedy czytałam The Long Goodbye (Długie pożegnanie) lub The Bostonians (Bostończyków).

Przypominam sobie teraz, że jedną z najbardziej zadziwiających rzeczy dotyczących Razije była jej miłość do twórczości Jamesa. Pamiętam zajęcia, które prowadziłam na uniwersytecie Az-Zahry

i  wszystkie związane z tym frustracje. Ów tak zwany uniwersytet wyróżniał się tym, że był jedyną uczelnią żeńską w Iranie. Na jej terenie znajdowało się niewielkie miasteczko uniwersyteckie z pięknym, pełnym zieleni ogrodem. Prowadziłam tam dwa kursy, wykładając jednocześnie na Uniwersytecie Teherańskim w pierwszym roku po moim powrocie do kraju. Byłam zdumiona, kiedy wystawiając oceny w połowie roku, zauważyłam, że większość grupy, zamiast odpowiadać na zadawane pytania, po prostu cytowała moje wykłady. W czterech przypadkach słuchaczki zrobiły to z zadziwiającą dokładnością. Najwyraźniej zapisały słowo w słowo wszystko, co powiedziałam o Pożegnaniu z bronią, łącznie ze słowami „jak wiecie" i moimi dygresjami dotyczącymi prywatnego życia Hemin-gwaya. Czytając te prace egzaminacyjne, czułam, że otrzymałam dziwaczną parodię własnych wykładów.

Myślałam, że oszukiwały. Nie wyobrażałam sobie, by mogły odtworzyć moje wykłady tak precyzyjnie, nie korzystając z notatek. Wykładowcy poinformowali mnie jednak, że była to typowa praktyka: studentki uczyły się na pamięć wszystkiego, co mówili ich profesorowie i powtarzały im to, nie zmieniając ani słowa.

Na najbliższych zajęciach po egzaminie byłam wściekła. Zdarzyło się to jeden jedyny raz w mojej karierze nauczycielskiej. Ogarnęła mnie złość i dałam temu wyraz podczas wykładu. Jako osoba młoda i niedoświadczona oczekiwałam od nich zachowania pewnych standardów. Pamiętam, że powiedziałam im, iż byłoby lepiej, gdyby oszukiwały - wymagało to przynajmniej pewnej pomysłowości - ale żeby powtarzać mój wykład słowo w słowo, nie zawrzeć w odpowiedzi choćby odrobiny własnej inwencji... Mówiłam i mówiłam, i w miarę długiego wywodu stawałam się coraz bardziej przekonana o słuszności mego oburzenia. Był to rodzaj złości, która doprowadza człowieka do szału i którą zabiera się do domu, by dać jej wyraz wśród rodziny i przyjaciół.

Wszystkie milczały, nawet te, które nie popełniły przypisywanych im grzechów. Zwolniłam grupę wcześniej, chociaż winowajczynie i kilka innych studentek zostało, żeby bronić swojej sprawy. Zachowywały się potulnie nawet wówczas, gdy usprawiedliwiały się przede mną: chciały, by przewinienie zostało im wybaczone. Nie wiedziały, co innego mogły robić, przecież właśnie tego oczekiwała od nich większość wykładowców. Dwie płakały. Jak miałam postąpić? Nigdy nie nauczono ich nic innego. Od pierwszego dnia, kiedy znalazły się w szkole podstawowej, mówiono im, by uczyły się na pamięć. Wpajano im przekonanie, że ich opinie się nie liczą.

Razije stała, czekając, aż wszyscy wyjdą. Wówczas powiedziała mi, że chce ze mną porozmawiać.

- To nie jest ich wina - oświadczyła. - To znaczy, w pewnym stopniu jest, ale zawsze myślałam, że należy pani do grona osób, którym zależy.

Zaskoczyła mnie nuta wyrzutu w jej głosie.

- Czy byłabym taka zła, gdyby mi nie zależało? - zapytałam.

- Tak, najłatwiej się złościć - stwierdziła spokojnie. - Ale powinna pani pamiętać, skąd pochodzimy. Większości z tych dziewcząt nikt nigdy za nic nie pochwalił. Nigdy im nie powiedziano, że są dobre i muszą myśleć samodzielnie. A teraz pojawia się pani i je krytykuje, zarzucając im zdradę zasad, których nikt nie nauczył ich cenić. Pani powinna była o tym dobrze wiedzieć.

Tak oto pouczała mnie dziewczyna niewielkiego wzrostu, moja studentka. Nie mogła mieć więcej niż dwadzieścia lat, udało jej się jednak przybrać postawę osoby z autorytetem, nie zachowując się przy tym impertynencko.

- Uwielbiają te zajęcia - powiedziała. - Nauczyły się nawet kochać Katarzynę Sloper, chociaż nie jest ładna i brakuje jej wszystkiego, czego szukają w bohaterce powieści.

- W tych rewolucyjnych czasach - stwierdziłam - trudno się dziwić, że studentki nie przejmują się zgryzotami nieładnej, bogatej amerykańskiej dziewczyny żyjącej pod koniec dziewiętnastego wieku.

Razije gwałtownie zaprotestowała.

- W tych rewolucyjnych czasach - powiedziała - interesują się tym nawet bardziej. Nie wiem, dlaczego ludzie, którym lepiej się powodzi, zawsze myślą, że ci, którzy mieli mniej szczęścia niż oni sami, nie chcą mieć dobrych rzeczy - że nie pragną słuchać dobrej muzyki, jeść wykwintnych dań lub czytać Henry'ego Jamesa.

Była drobną, smagłą dziewczyną. Jej powaga musiała być ciężarem dla kruchej postury. A jednak Razije nie była słaba. Nie mam pojęcia, jak osoba, która wyglądała zadziwiająco delikatnie, potrafiła sprawiać wrażenie tak twardej. Nie pamiętam jej nazwiska, ale mogę posługiwać się imieniem, nie martwiąc się o względy bezpieczeństwa, ponieważ nie żyje. Wydaje się ironią losu, że wolno mi używać prawdziwych imion tylko tych osób, które odeszły z tego świata. Cieszyła się szacunkiem swoich koleżanek z grupy. W owych mocno ideologicznych czasach słuchały jej dziewczęta reprezentujące dwie ideologiczne skrajności. Była aktywnym członkiem mudżahedinów, ale nie powstrzymywało jej to przed podejrzewaniem ich o hipokryzję. Nie miała ojca, a matka zarabiała na życie jako sprzątaczka. Zarówno Razije, jak i jej matka były głęboko wierzące. Właśnie religijne przekonania przyciągnęły ją do mudżahedinów: czuła pogardę dla fundamentalistów, którzy uzurpowali sobie władzę.

Razije miała zdumiewającą zdolność doceniania piękna. - Wie pani - powiedziała - przez całe życie żyłam w biedzie. Musiałam kraść książki i wślizgiwać się ukradkiem do kin. Mój Boże, kochałam jednak te książki! Nie sądzę, żeby jakieś bogate dziecko umiłowało sobie tak bardzo powieść Rebecca lub Przeminęło z wiatrem jak ja, kiedy pożyczałam tłumaczenia z domów, w których pracowała matka. Ale James - on jest tak różny od wszystkich innych pisarzy, jakich kiedykolwiek czytałam. Myślę, że jestem w nim zakochana - dodała, śmiejąc się.

Razije stanowiła dziwną mieszankę sprzecznych namiętności. Była rozgoryczona, stanowcza, surowa i nieustępliwa, a jednocześnie kochała powieści i pisarstwo, darząc je prawdziwie żarliwym uczuciem. Mówiła, że nie chce pisać, tylko uczyć. Była niepiszącym pisarzem. Pewnego razu powiedziała: „Zazdrościmy ludziom podobnym do pani i chcielibyśmy być tacy jak pani; nie możemy, toteż panią niszczymy". Kiedy zrezygnowałam z pracy w tej szkole, widziałam ją tylko raz. Miała, jak sądzę, wrażenie, że opuszczając ich małą uczelnię, aby prowadzić zajęcia na Uniwersytecie Teherań-skim, opuściłam też swoje studentki. Poprosiłam ją, żeby przychodziła na moje wykłady, abyśmy nie straciły ze sobą kontaktu. Ale nigdy tego nie zrobiła.

Kilka miesięcy po krwawych demonstracjach w lecie 1981 roku, szłam w dół szeroką, słoneczną ulicą w pobliżu Uniwersytetu Tehe-rańskiego, kiedy dostrzegłam nadchodzącą z naprzeciwka malutką postać owiniętą w czarny czador. Jedyną przyczyną, dla której w ogóle zwróciłam na nią uwagę, był fakt, że zdumiona osoba zatrzymała się na chwilę. Była to Razije. Nie powiedziała dzień dobry. W jej spojrzeniu zauważyłam odrzucenie oraz błaganie, by jej nie rozpoznawać. Zerknęłyśmy na siebie, mijając się. Nigdy nie zapomnę spojrzeń, jakie wymieniłyśmy tego dnia i jej szczupłego, małego ciała, wąskiej twarzyczki i dużych oczu przypominających oczy sowy lub chochlika z opowieści fantastycznej.

Dla uczczenia pamięci mojej studentki Razije zrobię teraz dygresję i opowiem o jej ulubionej książce. Niech tak się stanie in memoriam.

Zastanawiam się, co w powieści Dom na placu Waszyngtona tak bardzo zaintrygowało Razije. Prawdą jest, że było to swego rodzaju utożsamianie się - widziała w nieszczęsnej bohaterce coś z samej siebie - ale sprawa nie jest taka prosta.

Fabuła Domu na placu Waszyngtona wydaje się dosyć jasna, a jednak występujące w powieści postaci zwodzą czytelnika: zachowują się inaczej niż się spodziewamy, poczynając od głównej bohaterki Katarzyny Sloper. Katarzyna znajduje się w pułapce stworzonej przez jej zdolnego i bogatego ojca, który traktuje ją lekceważąco i pogardliwie. Nie potrafi wybaczyć oddanej i nieśmiałej córce utraty ukochanej żony, która zmarła w czasie porodu. Nie umie też sobie poradzić z uczuciem rozczarowania, że Katarzyna nie jest ani błyskotliwa, ani śliczna. Katarzyna pozostaje również usidlona miłością, jaką żywi do Maurycego Townsenda, „pięknego" (to jej określenie), młodego rozrzutnika, który zaleca się do niej i zabiega o jej względy dla pieniędzy. Ciotka, pani Penniman, powierzchowna, sentymentalna i wścibska wdowa, która próbuje zaspokoić romantyczne aspiracje Katarzyny, występując jako pełnomocnik w roli swatki, dopełnia złowrogiego triumwiratu.

Katarzyna jest postacią wyjątkową, nawet w twórczości Jamesa. Stanowi zaprzeczenie naszych wyobrażeń o tym, jaka powinna być bohaterka powieści. Jest krzepka, zdrowa, nieładna, nudna, pozbawiona wyobraźni i uczciwa. Jest zdominowana przez trzy barwne, inteligentne i egocentryczne postacie, które ją krzywdzą i nie doceniają, gdy ona tymczasem pozostaje lojalna i dobra. James pozbawia Katarzynę kolejno cech osobowości, które czynią z bohaterki osobę atrakcyjną. To, co jej zabiera, rozdziela pomiędzy trójkę pozostałych bohaterów powieści. Maurycego Townsenda obdarowuje urodą i błyskotliwością; panią Penniman makiawelicznym umiłowaniem intryg, zaś doktora Slopera ironią i umiejętnością wydawania opinii. Jednocześnie jednak pozbawia ich jedynego przymiotu, który wyróżnia jego bohaterkę: współczucia.

Podobnie jak wiele innych bohaterek, Katarzyna myli się; ma talent do oszukiwania samej siebie. Wierzy, że Maurycy ją kocha i odmawia uznania zapewnień ojca, że jest inaczej. James nie lubił, by jego bohaterowie i bohaterki byli nieomylni. Faktycznie, wszyscy popełniają błędy, szkodliwe głównie dla nich samych. Ich pomyłki, niczym tragiczny błąd w klasycznej tragedii, siają się podstawą rozwoju i osiągania dojrzałości.

Doktor Sloper, najbardziej nikczemny z całej trójki, jest także niepomiernie poprawny zarówno w życiu zawodowym, jak i osobistym. Wszystkie, a raczej niemal wszystkie jego przewidywania dotyczące córki, są prawdziwe. Słusznie i z charakterystyczną dla niego nutką ironii, przepowiada, jakich pani Penniman użyje sztuczek, by przekonać jego córkę, że pewien „młodzian z wąsikiem jest w niej zakochany. Nie będzie to miało nic wspólnego z prawdą, bo żaden młody człowiek, z wąsikiem czy bez, nie zakocha się nigdy w Katarzynie". Od początku doktor Sloper wątpi w dobre intencje Maurycego Town-senda w stosunku do córki i robi, co w jego mocy, by uniemożliwić ich małżeństwo. Nigdy jednak nie będzie potrafił zgłębić serca córki, która nieustannie go zadziwia, ponieważ tak naprawdę on jej nie zna. Nie docenia Katarzyny, ale robi coś znacznie gorszego: jego niepowodzenie jest niepowodzeniem serca. Serce Katarzyny musi zostać złamane dwukrotnie, raz przez jej rzekomego kochanka, a następnie przez ojca. Sloper jest winny takiego samego przestępstwa, o jakie oskarża Maurycego, a mianowicie o brak miłości do córki. Myśląc o doktorze, powinniśmy sobie przypomnieć jedno ze spostrzeżeń Flauberta: „Należy mieć serce, aby wczuć się w serca innych ludzi". Natychmiast przyszedł mi na myśl biedny pan Qomi, któremu brakowało tych wszystkich subtelności, albo raczej szczęśliwy pan Qomi, dla którego żadne podobne skrupuły nie istniały: w książce jego autorstwa córka musiałaby słuchać ojca i do tego ograniczyłaby się fabuła.

Doktor Sloper nigdy nie widzi potrzeb swojej córki. Narzeka na jej brak osiągnięć, jednak nie zauważa ukrytych tęsknot do muzyki i teatru. Widzi głupotę Katarzyny, ale nie dostrzega ogromnej potrzeby bycia kochaną. Nie jest przypadkiem, że podczas jej pierwszego spotkania z Maurycym Townsendem na ślubie kuzynki, Katarzyna, która „zaczęła nagle przejawiać żywe zainteresowanie dla ubioru", jest ubrana w czerwoną, satynową sukienkę. Narrator informuje nas, że „jej przemożna słabość do strojów była w gruncie rzeczy dążeniem milczącej natury do wypowiedzenia się. Dziewczyna chciała się wypowiedzieć w strojach, sądziła, że swobodna okazałość stroju zadośćuczyni nieśmiałości jej wymowy"**. Sukienka okazuje się katastrofą; w tym kolorze nie jest Katarzynie do twarzy, co sprawia, że wygląda o dziesięć lat starzej. Strój staje się też powodem uszczypliwych docinków ojca. Tego samego wieczoru dziewczyna spotyka Maurycego i zakochuje się w nim. Ojciec dwukrotnie traci daną mu przez los okazję, by ją zrozumieć i okazać pomoc.

W ten zatem sposób doktor Sloper popełnia najbardziej niewybaczalne przestępstwo w literaturze pięknej -jest ślepy. „Współczucie jest kluczem do sukcesu", mówi poeta John Shade w powieści Nabokova Blady ogień. Szacunek dla innych, a także empatia, stanowią centralny punkt powieści. To cechy, które łączą Austen z Flaubertem i Jamesa z Nabokovem, a także z Bellowem. W ten sposób, jak sądzę, rodzi się czarny charakter we współczesnej literaturze: istota pozbawiona zdolności do współczucia i empatii. Dostosowana do osobistych potrzeb wersja dobra i zła nadaje indywidualny charakter bardziej archetypowym pojęciom, takim jak odwaga lub heroizm, które ukształtowały epopeję i romans rycerski. Bohater ze swej strony broni swojej indywidualnej etyki i jest gotów zapłacić za nią niemal każdą cenę.

Sądzę, że większość moich studentów zgodziłaby się z tą definicją zła, ponieważ była ona tak bliska ich własnym doświadczeniom. Brak empatii był, moim zdaniem, głównym grzechem naszej władzy, z którego brały się wszystkie inne. Moje pokolenie zakosztowało smaku wolności jednostki i straciło go. Niezależnie od tego jak bolesna była to strata, mieliśmy wspomnienia, które mogły nas chronić przed pustynią teraźniejszości. Ale czy to nowe pokolenie miało jakąś tarczę ochronną? Podobnie jak w wypadku Katarzyny, jego pragnienia, tęsknoty, chęci wyrażenia siebie były manifestowane na różne dziwaczne sposoby.

Z biegiem czasu odrzucona przez ojca, manipulowana przez ciotkę i w końcu opuszczona przez adoratora Katarzyna Sloper uczy się, boleśnie dotknięta, jak stawić czoło każdemu z osobna - nie w sposób obrany przez nich, ale w swój własny, spokojnie i skromnie. W każdej dziedzinie życia wypracowuje styl radzenia sobie z wydarzeniami i ludźmi. Przeciwstawia się ojcu nawet wówczas, gdy ten leży na łożu śmierci: odmawia złożenia obietnicy, że nigdy nie poślubi Maurycego, chociaż obecnie nie ma zamiaru tego zrobić. Odmawia „otworzenia swego serca" przed ciotką i zaspokojenia jej sentymentalnej ciekawości, a na ostatnich stronach książki, we wspaniałej scenie, nie zgadza się oddać ręki niestałemu kochankowi, który zaproponował jej małżeństwo po dwudziestu latach znajomości. Zadziwia ich wszystkimi swoimi czynami. W żadnej z tych okoliczności jej działania nie wypływają z pragnienia zemsty, ale z poczucia przyzwoitości i godności, aby użyć dwóch niemodnych określeń, które tak bardzo lubili protagoniści Jamesa.

Jedynie Katarzyna jest obdarzona zdolnością do zmiany i osiągnięcia dojrzałości, chociaż w tym przypadku, podobnie jak w wielu innych powieściach Jamesa, nasza bohaterka płaci za tę zmianę ogromną cenę. I w pewien sposób mści się zarówno na swoim ojcu, jak i na konkurencie, a mianowicie nie ulega im. W końcu odnosi triumf.

O ile możemy to tak nazwać. Czytelnicy są zapewne skłonni uwierzyć w twierdzenie Jamesa o „wyobrażeniu katastrofy". Wielu jego bohaterów czuje się w ostatecznym rozrachunku nieszczęśliwymi, a jednak pisarz przydaje im aury zwycięstwa. Dzieje się tak, ponieważ te postaci zależą w znacznym stopniu od własnego poczucia integralności, toteż - zgodnie z ich zasadami - zwycięstwo nie ma nic wspólnego ze szczęściem; jest związane z pragnieniem, by dobrze się poczuć z samym sobą, z zagłębianiem się w swoim wnętrzu, co sprawia, że stają się harmonijną całością. Ich nagrodą nie jest szczęście - słowo, które stało się najważniejsze w powieściach Austen, ale rzadko bywa używane w świecie Jamesa. Tym, co zyskują postaci Jamesa, jest szacunek do samych siebie. Przekonujemy się, że musi to być najtrudniejsza kwestia na świecie. Jego twierdzenie znajduje uzasadnienie w scenie opisanej na ostatniej stronie powieści Dom na placu Waszyngtona, gdy zirytowany zalotnik Katarzyny opuszcza jej dom. Dowiadujemy się wówczas: „Tymczasem w salonie Katarzyna, powróciwszy do robótki, usadowiła się z nią -jakby na resztę życia"

Po raz kolejny nacisnęłam w domofonie dzwonek do jego mieszkania, ale w dalszym ciągu nikt nie otwierał. Odsunęłam się od drzwi i spojrzałam na okno salonu: kotary zostały zasłonięte. Wszystko było w kolorze kremowym, a wokół panował absolutny spokój. Tego popołudnia umówiłam się z nim na spotkanie. Potem Biżan miał po mnie przyjechać i zabrać na kolację do naszych przyjaciół. Pomyślałam, że powinnam poszukać telefonu, by zadzwonić do czarodzieja, kied> pojawił się jego sąsiad z torbą owoców, otworzył drzwi wejściowe do budynku i zaprosił mnie do środka z przyjaznym uśmiechem. Podziękowałam mu i wbiegłam na górę po schodach. Drzwi do jego mieszkania były otwarte. Wielokrotnie naciskałam dzwonek, ale nikt się nie pojawił, więc weszłam do środka.

Mieszkanie było utrzymane w nienagannym porządku. Wszystko zrajdowało się na swoim miejscu: fotel na biegunach, gazety z tego dnia ułożone na stole i starannie zasłane łóżko. Chodziłam z pokoju do pokoju, wypatrując najmniejszego śladu bałaganu, czegoś, co wskazywałoby na złamanie ustalonego porządku. Mieszkanie nie było zamknięte. Prawdopodobnie wyszedł coś kupić -powiedzmy kawę lub mleko - i zostawił dla mnie otwarte drzwi. Co innego usprawiedliwiałoby jego nieobecność? Co mogło się zdarzyć? Czy przyszli i siłą zabrali go z mieszkania? Kiedy już raz ta myśl zaświtała mi w głowie, nie mogłam się jej pozbyć. Nieustannie rozbrzmiewała niczym mantra: zabrali go, zabrali go, zabrali.

Nie było to nic nowego - przydarzało się także innym. Pewnego razu okazało się, że mieszkanie jednego ze współczesnych pisarzy nie zostało zamknięte na klucz. Jego przyjaciele znaleźli na kuchennym stole resztki śniadania, żółtko jajka spływające z talerza, kawałek tostu, masło, nieco dżemu truskawkowego i niedopitą szklankę herbaty. Każdy pokój wydawał się opisywać niedokończoną czynność: w sypialni niezasłane łóżko; w gabinecie sterty książek rozrzuconych na podłodze i na dużym fotelu; na biurku otwarta książka i okulary. Dwa tygodnie później dowiedzieli się, że został błyskawicznie zabrany z mieszkania przez tajną policję na przesłuchanie. Przesłuchania te stanowiły część naszego codziennego życia.

Ale dlaczego? Dlaczego mieliby go zabierać? Nie należał do żadnej politycznej organizacji, ani nie pisał podżegających artykułów. Miał jednak tak wielu przyjaciół... Skąd mogłam wiedzieć, czy nie był w tajemnicy zaangażowany w działalność jakiegoś politycznego ugrupowania lub powiązany z przywódcą ukrywających się partyzantów? Tego typu myśl wydawała się absurdalna, ale każde wytłumaczenie było lepsze niż żadne: musiałam znaleźć przyczynę niespodziewanej nieobecności mężczyzny przywiązanego do ścisłego przestrzegania ustalonego porządku dnia, świadomego swoich zobowiązań, zawsze zjawiającego się na umówione spotkania dokładnie pięć minut przed czasem, człowieka - z czego nagle zdałam sobie sprawę - który rozmyślnie stworzył obraz samego siebie wyzwolonego z rutyny codziennych zajęć, okruszków chleba, których śladem mieliśmy podążać.

Podeszłam do telefonu znajdującego się obok kanapy w salonie. Zastanawiałam się, czy powinnam zadzwonić do jego najlepszego przyjaciela, Rezy. Pomyślałam jednak, że mogłabym go zmartwić. Lepiej chwilę poczekać, być może przyjdzie. A co by się stało, gdyby wrócili i mnie tu znaleźli? Zamknij się, zamknij! Poczekaj, na pewno lada moment będzie z powrotem. Zerknęłam na zegarek. Spóźnia się zaledwie o czterdzieści pięć minut. Zaledwie? Poczekam jeszcze pół godziny, po czym zdecyduję, co mam robić.

Poszłam do biblioteki i przejrzałam rzędy książek, wszystkie ustawione zgodnie z tematami i tytułami. Sięgnęłam po jedną z powieści i po chwili odłożyłam ją na miejsce. Wzięłam do ręki egzemplarz krytyki literackiej, ale zauważyłam Cztery kwartety Eliota. Tak, nie jest to zły pomysł. Otworzyłam książkę w sposób, w jaki zwykliśmy otwierać Hafeza, zamykając oczy, zadając pytanie i wskazując palcem miejsce na chybił trafił. Książka otworzyła się na fragmencie poematu „Burnt Norton". Zaczynał się od wersu:

„W nieruchomym punkcie krążącego świata. Ani

cielesnym, ani bezcielesnym. Ani od, ani ku. W nieruchomym punkcie, tam trwa

taniec,"

Zamknęłam książkę, wróciłam na kanapę i niespodziewanie poczułam się zupełnie wyczerpana.

Zadzwonił telefon. Jeżeli to przyjaciel, odłoży słuchawkę po trzecim sygnale. A gdyby nie był to przyjaciel? Jeżeli to on? Zostawił otwarte drzwi, zatelefonował do mnie do domu, gdzie nikogo nie zastał, zatem dzwoni tutaj. Dlaczego jednak nie zostawił dla mnie żadnej karteczki? Gdyby chodziło o mnie, prawdopodobnie zapomniałabym zostawić wiadomość, ja, z moim nieuporządkowanym umysłem, ale nie on - on by pamiętał. Mógł jednak nie mieć czasu, żeby coś napisać, albo też nie mógł napisać. Czy gdyby przyszli go zabrać, powiedziałby: „Poczekajcie, pozwólcie mi napisać karteczkę do znajomej, po którą możecie przyjść później i też ją zabrać. »Droga Azar, przepraszam, że nie mogłem na panią poczekać. Niech pani zostanie tu, gdzie pani jest. Wkrótce po panią przyjdą«".

Nagle wpadłam w panikę. Pomyślałam, że muszę zadzwonić do Rezy. Lepiej skontaktować się z nim, niż umierać z niepokoju. Co dwie głowy to nie jedna. Zatelefonowałam do niego i wyjaśniłam sytuację. Ton głosu Rezy był kojący, ale czy nie wyczułam nagłego popłochu, przebijającego przez jego uspokajające słowa?

- Niech pani mi da pół godziny - powiedział - zjawię się tam.

Kiedy tylko odłożyłam słuchawkę, zaczęłam żałować, że do niego zadzwoniłam. Gdyby miało zdarzyć się coś złego, po co angażować kogoś innego, a jeżeli wszystko jest z nim w porządku... Zabrałam się ponownie do lektury Czterech kwartetów i tym razem wróciłam do początku, do wersów, które zwykłam sama sobie czytać głośno, kiedy po raz pierwszy studiowałam poezję Eliota w college'u.

Czas teraźniejszy i czas, który minął,

Razem obecne są chyba w przyszłości,

A przyszłość jest zawarta w czasie, który minął.

Jeżeli wszelki czas jest teraźniejszy wiecznie,

Niczym okupić nie daje się czas.

Jak bardzo tęsniłam za czasem nie do okupienia chwilą obecną, kiedy czytałam to przedtem tak wiele razy? Zaczęłam czytać głośno, chodząc wkoło po pokoju:

Co mogło było być, jest abstrakcją

I ciągle trwa jako możliwość

Jedynie w świecie spekulacji.

Co mogło było być i to, co było,

Jeden ma kres, teraźniejszy wiecznie.

Doszłam teraz do mojego ulubionego fragmentu i miałam wrażenie, że lada chwila wybuchnę płaczem:

Echo stąpania dudni nam w pamięci

Przejście, w któreśmy sami nie wchodzili nigdy,

Ku drzwiom zamkniętym, których nie otwieraliśmy

Do różanego ogrodu. Tak echem w pamięci

Są wam i moje słowa.

A na co i po co

Z misy płatków różanych otrząsamy pył,

Tego już nie wiem.

Powtórzyłam dwa ostatnie wersy i poczułam, ku swej konsternacji, że po policzkach spływają mi łzy. Jego przyjaciel w końcu się pojawił. Wpuściłam go do środka i natychmiast dodał mi otuchy, gdy ja usiłowałam przekazać swój niepokój i lęk. Ujął moją dłoń i poklepał mnie po plecach.

- Nie trzeba się martwić - powiedział. - On jest zwariowany - być może musiał pójść na nadzwyczajne posiedzenie w sprawach wydawniczych. Zawsze był z tego znany, że znikał wówczas na szereg dni.

- Ale jeżeli umówił się na spotkanie dzień wcześniej? Czy nie mógł zostawić wiadomości?

Po chwili oboje usiedliśmy na kanapie, trzymając się za ręce. Czuliśmy się opuszczeni i wzajemnie sobie bliscy, przepełnieni tymi samymi wątpliwościami i lękami.

Nie zauważyliśmy, kiedy drzwi się otworzyły, za to usłyszeliśmy dźwięk przekręcanego w zamku klucza. Zapomniał, że zostawił drzwi niezamknięte. Jego pierwsze słowa brzmiały:

- Przepraszam. Byłem na spotkaniu z Dzieciakiem.

Miał bardzo bladą twarz. Jeżeli łukowate brwi mogą obwisnąć, powiedziałabym, że jego obwisły. Zmęczenie walczyło z żalem, ponieważ zdawał sobie sprawę z niepokoju, który wywołał w nas swoim postępowaniem.

- Cóż, przynajmniej mógł pan pozwolić się zaaresztować lub przyjść z osobami, które pana przesłuchiwały - powiedziałam nieprzekonująco. - Wyszedł pan z Dzieciakiem?

Nazywał tak dorosłego mężczyznę. Po raz pierwszy spotkał go na jednym ze swoich wykładów w roku, kiedy wybuchła rewolucja. Chłopak miał osiemnaście lat i był uczniem ostatniej klasy szkoły

średniej. Mój czarodziej darzył Dzieciaka szczególną sympatią. Młody człowiek chciał studiować medycynę, ale był zafascynowany jego wykładem o Ajschylosie i Chaplinie. Zdał egzamin wstępny z najwyższą lokatą, ale odmówiono mu miejsca na uczelni, ponieważ przyznał, że jest bahaitą. Za rządów szacha bahaici byli chronieni i świetnie im się powodziło - był to grzech, którego szachowi nigdy nie wybaczono. Po rewolucji ich mienie zostało skonfiskowane, a przywódcy zamordowani. Nowa islamska konstytucja nie przyznawała bahaitom praw obywatelskich. Zakazano im wstępu do szkół i uniwersytetów, nie było też dla nich miejsc pracy.

Dzieciak mógł po prostu zamieścić ogłoszenie w gazecie, podobnie jak zrobiło wielu innych. Wystarczyło, by zaprzeczył, że należy do tej dekadenckiej i imperialistycznej sekty, wyparł się swoich rodziców, których na szczęście nie mogła dosięgnąć krzywda, gdyż znajdowali się daleko stąd, w Europie, i stwierdził, że został nawrócony przez jakiegoś ajatollaha. Prosty gest i wszystkie drzwi stanęłyby przed nim otworem. On jednak przyznał, że jest bahaitą, chociaż nie był nawet praktykującym wyznawcą i nie przejawiał religijnych skłonności. Tym samym świadomie zrezygnował z błyskotliwej kariery w medycynie. Nie ulegało bowiem wątpliwości, że byłby świetnym lekarzem.

Teraz mieszkał ze swoją starą babcią i chwytał się różnych dorywczych prac. Żadnej z nich nie mógł jednak utrzymać przez dłuższy czas. Obecnie pracował w aptece, co było najbliższe wymarzonej przez niego profesji medyka. Nigdy go nie spotkałam, ale słyszałam o nim, o jego niezwykłej urodzie, miłości, jaką darzył muzułmankę, która wkrótce miała go porzucić, by wyjść za mąż za bogatego starszego mężczyznę. Później, będąc już mężatką, próbowała się z nim pogodzić.

Dzieciak zadzwonił tuż przed obiadem. Zmarła jego chorująca od dłuższego czasu babcia. Telefonował ze szpitala i nie mógł wydobyć z siebie głosu. Wciąż powtarzał, że nie wie, co robić. Mój czarodziej chciał mu pomóc, toteż w pośpiechu wyszedł z mieszkania. Myślał, że wkrótce wróci, na długo przed moją wizytą.

Spotkał go przed szpitalem, stojącego obok ciotki, kobiety o zwiotczałym ciele, które wydawało się niemal pozbawione kości. Dzieciak miał ochotę się rozpłakać, ale płacz przed posiadającym boskie cechy mentorem wydawał się niemożliwy. Zachowywał się jak dorosły mężczyzna, a suche oczy mówiły o jego stanie emocjonalnym więcej niż łzy. Nie istniały miejsca pochówku dla bahaitów; władza zniszczyła ich cmentarz w pierwszych latach rewolucji, burząc groby buldożerem. Krążyły pogłoski, że cmentarz został zamieniony na park czy plac zabaw. Później odkryłam, że powstało tam centrum kulturalne, zwane Bachtaran. Co należało w tej sytuacji zrobić, by pochować zmarłą babcię, jeżeli nie było odpowiedniego, wyznaniowego cmentarza?

Wstałam z kanapy i zaczęłam przemierzać pokój.

- Niech pani usiądzie - powiedział, wskazując miejsce obok siebie. - Proszę usiąść tutaj i uspokoić się. Niech się pani nie wierci i będzie grzeczną dziewczynką.

- Zanim znów zacznie pan swoją opowieść - odparłam - pozwoli pan, że zatelefonuję.

Zadzwoniłam do Biżana i przekazałam mu, żeby poszedł na przyjęcie beze mnie, a ja przyłączę się później. Kiedy wróciłam, usłyszałam, jak Reza mówi:

- To zdumiewające, ta obsesja zagarniania własności nie tylko żywych, ale też umarłych.

W początkach rewolucji prokurator sądu rewolucyjnego wyburzył spychaczem grób Rezy Szacha. Zniszczył stojący na nim pomnik i stworzył w tym miejscu publiczną toaletę, którą uroczyście otworzył, robiąc w niej siusiu.

Przerwałam ich rozmowę, pytając, czy chcą się napić kawy. Przyniosłam kawę rozpuszczalną oraz trzy kubki, każdy z innego kompletu i postawiłam je na stole z dzbankiem wrzątku. Czarodziej wstał, podszedł do lodówki i wyjął z niej pudełko czekoladek; był zawsze dżentelmenem w każdym calu.

Dzieciak pożyczył samochód od przyjaciela i stał na ulicy z pociągającą nosem ciotką. Mój przyjaciel nie mógł sobie wyobrazić, by zostawić chłopca i pozwolić mu samotnie zająć się zwłokami babci. Postanowił pojechać z nimi, mimo usilnych protestów Dzieciaka. Pomyślał o mnie i zadzwonił do mego domu, ale nikt nie odebrał telefonu. Nie, nie przyszło mu do głowy, żeby zadzwonić do Rezy albo któregokolwiek z przyjaciół. Wsiadł do samochodu z Dzieciakiem.

Pojechali na tyły szpitala i tam wydano im ciało owinięte już w biały całun. Chwycili za końce całunu i ułożyli zwłoki w bagażniku samochodu. Następnie pojechali do ogrodu, o którym słyszał mój przyjaciel, znajdującego się poza Teheranem, aby pochować zmarłą. Martwili się, że mogą zostać zatrzymani. Co powiedzieliby wtedy milicji? W jaki sposób mogliby jej uniemożliwić otworzenie bagażnika? Dzieciak martwił się o samochód, który należał do jego przyjaciela. Nie chciał w tę sprawę wciągać niewinnych ludzi.

- Niewinnych ludzi! - zawołał mój czarodziej. - Czy możesz sobie wyobrazić, że czujesz się winny, kiedy próbujesz pochować swoją babcię, pragnąc jej zapewnić jakikolwiek rodzaj pochówku, nie mówiąc już o przyzwoitym pogrzebie?

Chciałam go dotknąć, ale niedawne doświadczenie sprawiło, że znajdował się poza zasięgiem: nadal był w samochodzie, jadąc do tego ogrodu. Jest wiele takich przypadków, kiedy nie sposób wyrazić współczucia. Co można powiedzieć komuś, kto mówi ci o gwałceniu i mordowaniu dziewic? Jest mi przykro, potrafię się wczuć w twoje cierpienie? Mój czarodziej i Nasrina zaliczali się do osób, które nie pragnęły współczucia. Spodziewali się po nas zrozumienia i przystosowania naszej empatii do charakteru ich żalu. Z nim oczywiście sprawa przedstawiała się gorzej: miał poczucie winy i odczuwał gniew.

Jechali tą samą autostradą, którą przemierzali przedtem wiele razy, w kierunku Morza Kaspijskiego. Za szybą samochodu przesuwały się krajobrazy, drzewa i góry. Ciotka nie odezwała się ani słowem. Siedziała po prostu z tyłu i od czasu do czasu słyszeli, jak chrząka i pociąga nosem. Mężczyźni nie byli w stanie rozmawiać o niczym rzeczywistym: prowadzili wymuszoną, błahą rozmowę o zeszłorocznej uroczystości rozdania Oscarów.

Ogród wyglądał zwyczajnie; za murem wzniesionym z glinianych cegieł można było dostrzec wysokie drzewa. Zatrąbili. Stary mężczyzna otworzył bramę i wpuścił ich do środka. Pokazał im kilka kwater z nagrobnymi kamieniami. Dwa świeżo wykopane groby były gotowe. Rodziny zmarłych musiały dokonywać końcowych rytuałów obmycia zwłok i owinięcia ich całunem. Dzieciak i jego ciotka weszli do małego budynku, a mój czarodziej czekał, trzymając bukiecik żonkili i narcyzów, które ze sobą przyniósł. Reszta potoczyła się szybko niczym we śnie: ciało zostało złożone do grobu i zasypane ziemią. Przez kilka chwil stali nad świeżo usypaną mogiłą i ułożyli na niej kwiaty. Dzieciak zapłacił staruszkowi. Wrócili do samochodu i pojechali prosto do mieszkania czarodzieja.

- Oto jestem, do usług - oznajmił. Gdy na mnie spojrzał, w jego oczach pojawiły się nagle iskierki życzliwości. - Przepraszam - powiedział. - To było zupełnie bezmyślne z mojej strony, że nie przyszło mi do głowy, jak mogła się pani czuć.

Siedzieliśmy tam jeszcze przez pewien czas. Nie pamiętam, czy ze sobą rozmawialiśmy. Potem podniosłam się z kanapy i zapytałam:

- Czy może pan zamówić dla mnie taksówkę?

Zrobił to. Kiedy rozległ się dzwonek do drzwi, zabrało mi jeszcze chwilę, nim włożyłam płaszcz i chustę, znalazłam torebkę i pożegnałam się. Nie rozmawialiśmy o celu mojej wizyty - to wszystko wydawało się bezsensowne. Oczywiście nadejdzie dzień jutrzejszy, znów zadzwonię, umówię się na kolejną wizytę i porozmawiamy. Na razie pocałowałam każdego z nich w policzek, podziękowałam Rezie i pośpiesznie zbiegłam po schodach do czekającego na mnie samochodu.

Dwie noce przed ogłoszeniem pierwszego zawieszenia broni w wojnie miast kilkoro przyjaciół złożyło nam wizytę, żeby obejrzeć film Johna Forda Mogambo. Pan Forsati miał teraz zwyczaj przynosić mi kasety wideo. Pewnego dnia ni z tego, ni z owego poszedł ze mną do mojego gabinetu, trzymając w ręce małą paczuszkę. Okazało się, że to kaseta z filmem Duży. Od tej pory zaczął mi przynosić filmy, przeważnie drugorzędne lub trzeciorzędne amerykańskie produkcje. Mówiło się, że radykalni muzułmanie zdobywali je od marynarzy na służbie w Zatoce, którym pozwalano oglądać zakazane filmy, a oni szmuglowali je na ląd. Po pewnym czasie zaczęłam składać u niego zamówienia. Prosiłam o klasykę, jak Jułes i Jim i Współczesne czasy, czy też filmy Howarda Hawk-sa, Johna Forda, Bunuela lub Felliniego. Nazwiska te były dla niego nowe i początkowo trudniej mu było je znaleźć, być może dlatego, że cieszyły się małym zainteresowaniem marynarzy. Pewnego dnia przyniósł mi Mogambo. Powiedział, że to prezent. Nigdy nie myślał, że zakocha się w starym filmie, ale tak się stało i ma przeczucie, że ja też go polubię.

Tej nocy przez kilka godzin trwało zaciemnienie, pogrążając w ciemności całe miasto. Siedzieliśmy przy świecach, rozmawialiśmy i piliśmy pędzoną w domu wiśniówkę. Spokojny tok konwersacji przerwały dość odległe wybuchy. Następnego wieczoru ogłoszono komunikat o możliwości zaakceptowania przez Irak zawieszenia broni pod warunkiem, że zachowa on prawo do wystrzelenia ostatniego pocisku. Przypominało to grę, w którą bawi się dwoje dzieci - liczyło się, kto będzie miał ostatnie słowo.

Zawieszenie broni trwało tylko dwa dni. Wiele osób uwierzyło, że będzie nadal obowiązywać i wróciło do Teheranu. Sklepy były otwarte do późna, a ulice pełne ludzi, nadrabiających zaległości w noworocznych zakupach. Na kilka godzin przed przerwaniem zawieszenia broni założyłam się z przyjaciółką, jak długo będzie ono trwało. Zakłady stały się typowym elementem codziennego życia. Zakładaliśmy się, kiedy, gdzie i ile pocisków spadnie na miasto. Pomagało to zmniejszyć napięcie, jakkolwiek smętne były nasze zwycięstwa.

Ataki zostały wznowione w poniedziałek o godzinie 22.30. We wtorek, wczesnym rankiem, sześć pocisków uderzyło w Teheran. Wielu spośród tych, którzy dopiero co wrócili do miasta, zaczęło ponownie zbierać się do wyjazdu. Nagłą ciszę, która zapanowała nad miastem, sporadycznie przerywały wojskowe marsze nadawane z głośników umieszczonych na meczetach, rządowych biurach, budynkach komitetów rewolucyjnych i prywatnych domach. Dźwięki muzyki cichły tylko w czasie przekazywania „ważnych komunikatów" o atakach rakietowych na Bagdad i nowych zwycięstwach nad „imperialistyczno-syjonistycznym wrogiem". Mieliśmy się radować zwycięstwami „światła nad ciemnością" i pocieszać myślą, że Irakijczycy muszą znosić ten sam los.

Uniwersytety zamknięto przed perskim Nowym Rokiem, przypadającym 21 marca 1988 roku i zajęcia nie zostały wznowione do czasu przerwania ognia. Ludzie byli zmęczeni i zdawali się już nie przejmować wydawanymi przez rząd rozporządzeniami. Odbywały się śluby i przyjęcia, jakby nie było milicji i strażników rewolucji. Ubrani na czarno mężczyźni na motocyklach, określani przez mieszkańców mianem szafarzy śmierci, zniknęli z miejsc bombardowań, w trakcie których ludzie coraz głośniej dawali wyraz swej rozpaczy i gniewowi, przeklinając zarówno Saddama jak i nasz własny reżim. Znaczna część spraw codziennego życia w tym okresie utknęła w martwym punkcie, a my próbowaliśmy być coraz bardziej aktywni w różnych sferach działalności, by uciec przed otaczającą nas rzeczywistością. Wycieczki w góry otaczające Teheran lub długie spacery zyskały rangę stałego elementu naszej egzystencji. Nawiązywaliśmy dzięki temu wiele nowych, chociaż nie zawsze trwałych przyjaźni.

Nazwisko dyktatora Iraku było teraz znane w każdym domu, prawie równie znajome jak nazwisko Chomeiniego, ponieważ Hu-sajn sprawował niemal taką samą kontrolę nad życiem mieszkańców Iranu. Jego ogromna władza nad naszym losem sprawiła, że stał się natrętnym gościem. Nie można było podjąć żadnej kluczowej decyzji, nie biorąc pod uwagę przyszłych posunięć przywódcy Iraku. Jego nazwisko wspominano często i mimochodem. Stanowił najważniejszą postać dziecięcych zabaw, a każdy jego ruch, który miał miejsce zarówno w przeszłości, jak i obecnie, czy też w przewidywalnej przyszłości, stanowił ulubiony temat rozmów.

Ze względu na ciągłe i zmasowane bombardowania przez irackie lotnictwo największych miast, szczególnie Teheranu, reżim był zmuszony rozluźnić swoją władzę. Po raz pierwszy strażnicy rewolucji i komitety stały się mniej widoczne. Policja obyczajowa została niemal całkowicie wycofana z ulic. Okres najgłębszej żałoby dla Teheranu był jednocześnie czasem, w którym miasto mogło ukazać swoje najbardziej radosne oblicze. Kobiety w coraz większej liczbie odrzucały zalecone ciemne kolory i zakładały najbardziej jaskrawe chusty. Wiele z nich robiło sobie makijaż, a pończochy stały się bardziej widoczne spod płaszczy. Wydawano przyjęcia z muzyką i alkoholem, nie przejmując się nalotami obyczajówki, bez potrzeby przekupywania lokalnych komitetów.

Miejscem, którym reżim usiłował zawładnąć był, jak na ironię, świat naszej wyobraźni. W telewizji pokazywano niezliczone filmy dokumentalne o obu wojnach światowych. Kiedy niemal puste dotąd ulice Teheranu stały się żywsze i bardziej kolorowe, w telewizji widzieliśmy Londyńczyków szukających jedzenia w pojemnikach na śmieci lub ścieśnionych w podziemnych schronach. Mówiono nam o tym, jak ludność Stalingradu i Leningradu przetrwała ciężkie oblężenia miast, żywiąc się ciałami swoich towarzyszy. Nie pokazywano tych programów tylko po to, by usprawiedliwić coraz bardziej niepopularną i rozpaczliwą wojnę, której zakończenia władza nie chciała brać pod uwagę, zanim nie „wyzwoli" całego Iraku. Miało to również na celu kontrolowanie i zastraszanie niezadowolonej ludności perspektywą jeszcze większego nieszczęścia i przypominanie nam, że nie wszystko przebiegało kiedyś tak pomyślnie na zachodnim froncie.

Nawykliśmy dawać wiarę różnym pogłoskom. Zwłaszcza jedna z nich zaczęła uporczywie krążyć tej wiosny: Irak dysponował nowoczesnymi i znacznie potężniejszymi pociskami, które mogły spaść na jakąkolwiek część miasta bez żadnych znaków ostrzegawczych. Tłumaczyliśmy sobie zatem, że powinniśmy się cieszyć zwykłymi bombami i modlić się, by zaoszczędzono nam doświadczeń z pociskami nowego typu. W końcu w kwietniu zostaliśmy zaatakowani tymi wzbudzającymi przerażenie pociskami rakietowymi. Wkrótce potem dokonane przez Irak chemiczne bombardowanie kurdyjskiego miasta na własnym terenie zapowiadało przyszłość wzbudzającą jeszcze większą grozę. Najnowsze plotki głosiły, że Irak planował wykorzystanie bomb chemicznych przeciwko Teheranowi i innym kluczowym miastom. Reżim rozpowszechniał te wiadomości, by stworzyć atmosferę zbiorowej paniki. Codzienne gazety zaczęły wychodzić ze specjalnymi dodatkami, instruującymi, w jaki sposób zwalczać skutki ataku chemicznego. Wprowadzono nowy sygnał alarmowy - tym razem zielony. Kilka ćwiczeń związanych z zielonym sygnałem, oprócz tego że wywołało powszechną panikę, przekonało nas też, że nikt nie ucieknie od paraliżujących skutków nowego zagrożenia. Został ogłoszony specjalny „Dzień walki z bombą chemiczną", w którym strażnicy rewolucji maszerowali tam i z powrotem ulicami miasta z maskami gazowymi. Poruszali się również pojazdami, paraliżując ruch uliczny.

Wkrótce potem pocisk uderzył w piekarnię w gęsto zaludnionej części Teheranu. Ludzie, którzy zgromadzili się w miejscu wybuchu, zobaczyli kłęby mąki unoszące się w powietrzu. Ktoś krzyknął: „Bomba chemiczna!". W powstałej przepychance, kiedy ludzie wpadali na siebie i zderzały się samochody, wiele osób zostało rannych. Niebawem na ratunek przybyli oczywiście strażnicy rewolucji w maskach gazowych.

Obecnie większość dzielnic nosiła nieuniknione ślady ataków rakietowych, które wciąż nie słabły. Rzędy zwykłych domów i sklepów świeciły pustką zbitych szyb; napotykało się też bardziej zniszczone budynki, a niekiedy ruiny jednego lub dwu domów. Zwykle wśród gruzów sterczały tylko resztki nagiej, stalowej konstrukcji. Jadąc w odwiedziny do przyjaciela czy na zakupy do sklepu lub supermarketu, mijaliśmy te wszystkie widoki, jakbyśmy poruszali się wzdłuż łuku. Zaczynaliśmy naszą przejażdżkę od jednej wznoszącej się strony krzywej, znaczonej obrazami spustoszenia, by dotrzeć do jej pełnego ruin szczytu, po czym następował stopniowy powrót do znajomych miejsc. W końcu osiągaliśmy cel podróży.

Nie widziałam Miny od długiego czasu. Obchody perskiego Nowego Roku, Nouruzu, stanowiły pretekst, by odnowić nasze stosunki. Dobrze zapamiętałam dzień, kiedy poszłam do niej do domu, ponieważ zbiegło się to z dwoma ważnymi wydarzeniami: dawna koleżanka wychodziła za mąż i w Teheran uderzyło siedem pocisków rakietowych. Odgłos pierwszej eksplozji rozległ się w chwili, gdy wychodziłam z kwiaciarni. Jej pracownik, niektórzy przechodnie i ja staliśmy, obserwując chmurę wznoszącą się na zachodnim skraju miasta. Wyglądała na białą i dosyć niewinną, jak dziecko, które właśnie popełniło morderstwo.

Mina bardzo się ucieszyła na mój widok. Pod wieloma względami stanowiłam wówczas jej jedyny kontakt z naukowym światem uczelni. Rodzina Miny sprzedała swój okazały dom i przeprowadziła się do mniejszej wersji dawnej siedziby, przypominającej ją jak zjawa. Mina wciąż ubierała się na czarno. Wydawała się zgaszona i nieszczęśliwa. Powiedziała mi, że cierpi na ataki depresji i bierze leki.

Zapytałam ją z pewną uporczywością o nieukończoną książkę na temat Jamesa. Żywiłam nazbyt uproszczone i życzeniowe przeświadczenie, że kiedy zacznie pracę nad książką, wszystko się ułoży. Powiedziała, że nigdy nie podejmie na nowo pracy. Musiała złapać oddech, dodała później, co pozwoliłoby jej znów skoncentrować się na tym, czym chciała się poważnie zajmować. Przetłumaczyła ostatnio książkę Leona Edela The Modern Psychological Novel (Współczesna powieść psychologiczna) i była w trakcie tłumaczenia lana Wattsa The Rise of the Novel (Rozkwit powieści). Oczywiście dzieła te nie są teraz szczególnie modne - powiedziała. Wszyscy chcą być postmodernistami. Nie potrafią nawet przeczytać tekstu w oryginale - do tego stopnia uzależnili się od jakiegoś pseu-dofilozofa, pragnąc, by im wyjaśnił, o co w nim chodzi. Powiedziałam jej, by się nie martwiła, że nikt już nie naucza o Jamesie. On też jest niemodny. Dlatego postępujemy ze wszech miar słusznie, zajmując się jego twórczością.

Mina była skrupulatną tłumaczką. Zawsze starała się wiernie oddać tekst. Stwarzało to pewne problemy, bo wydawca żądał od niej przekładów bardziej „przystępnych" dla czytelników. Miała pogardliwy stosunek do istniejących tłumaczeń Virginii Woolf. Odmówiła posługiwania się perskim przekładem Pani Dalloway dla przytaczania cytatów w książce Edela, co przysporzyło jej jeszcze więcej kłopotów.

Zapytała mnie o moje zajęcia. Odpowiedziałam, że zarówno moi studenci, jak i ja mamy problemy z Jamesem, szczególnie z jego prozą. Uśmiechnęła się.

- Wygląda na to, że twoi studenci są w dobrym towarzystwie -stwierdziła. - Niektórzy najbardziej znani krytycy literaccy i pisarze skarżyli się na to samo.

- Tak, ale nasz problem jest inny - odparłam. - Wyznaczałam im do czytania trudniejszych pisarzy, Nabokova i Joyce'a, ale jak się wydaje, James przysparza im więcej kłopotów. Zewnętrzna, realistyczna warstwa jego powieści stwarza złudne wrażenie, że powinien być łatwiejszy do zrozumienia, co tym bardziej zbija ich z tropu. W czym tkwi problem ze słowem fuliginous? Posługuje się nim w The Bosto-nians (Bostończykach) - „oczy fuliginous" - i w Ambasadorach, by opisać twarz Waymarsha. Co oznacza to cholerne słowo? Czy wiesz, że nie można go nawet znaleźć w słowniku American Heritage Dictionary?

Mina nie mogła pozwolić, bym mówiła dalej. Sprzeciwiała się temu jej lojalność. Podobnie jak Katarzyna Sloper, miała „serce, które nie zmieniało kierunku" i mimo swojego błyskotliwego umysłu niekiedy brała różne rzeczy nazbyt dosłownie.

- Tylko dodając pojemności swoim słowom, James mógł stworzyć złudzenie życia - powiedziała z oczywistym wzruszeniem. - Czy masz zamiar z niego zrezygnować?

Zadała mi już to samo pytanie dawno temu i co jakiś czas ponownie ogarniała ją ta obawa.

- Nie, oczywiście, że tego nie zrobię - rozwiałam jej wątpliwości. - Jak mogłabym zrezygnować z pisarza, który opisując olśniewającą kobietę, nie mówi „olśniewająca" lecz „nieokreślona panna B"? Miałabym ochotę podkraść mu niuanse językowe. Ale daj moim dzieciakom spokój; pamiętaj, że większość z nich wychowała się na Perle Steinbecka.

Opowiedziałam jej, jak dobrze bawiliśmy się tego dnia, kiedy wybieraliśmy najlepsze i najgorsze fragmenty przerabianych lektur. Mahszid wskazała zdanie: „...strzeliste drzewa roiły się od ptaków, rozświergotanych w ten dzień wiosenny i ciepły", a Nasrina przeczytała ustęp z Ambasadorów, opisujący lunch na nabrzeżu: „...że pani de Vionnet tak swobodnie siedzi naprzeciw niego za stolikiem nakrytym białym obrusem, nad porcją omelette aux tomates, przed butelką żółtego jak słoma Chablis, i dziękuje mu za wszystko dziecięcym niemal uśmiechem, że jej szare, ruchliwe oczy to uczestniczą w rozmowie, to umykają w stronę okna i ciepłej wiosennej pogody, która już tchnie zapowiedzią lata, to znów zwracają się ku jego twarzy i ku łączącym ich ludzkim problemom".

Te rozmowy z Miną, na pozór niezwiązane z otaczającymi nas wydarzeniami, stanowiły dla nas obu wielkie źródło satysfakcji. Dopiero teraz, kiedy próbuję przywołać w pamięci okruchy zdarzeń tych minionych dni, odkrywam, jak niewiele, jeżeli w ogóle, rozmawiałyśmy o naszym życiu prywatnym - o miłości i małżeństwie, o tym, jak to jest mieć albo też nie mieć dzieci. Wydawało się, jakby oprócz literatury całkowicie pochłonęła nas polityka, zupełnie eliminując życie prywatne.

Jeden z ostatnich pocisków, który odpalono przed zawieszeniem broni, spadł na pobliski dom w uliczce, przy której mieszkało dwoje naszych przyjaciół, małżeństwo z najmłodszą córką. Byli właścicielami wydawnictwa i księgarni, znajdujących się w niewielkiej odległości od ich domu, w którym zbierało się wielu irańskich pisarzy i intelektualistów. Zażarte dyskusje ciągnęły się niejednokrotnie do późnych godzin nocnych. Poprzedniego wieczoru kilkoro z moich przyjaciół, w tym Lale, zostało u nas na noc, oglądając filmy niemal do świtu. W błogim zamieszaniu, jakie wywołało przyjęcie z nocowaniem, przygotowaliśmy rankiem śniadanie złożone z chleba, świeżej śmietany, dżemu domowej roboty i kawy. Byłam w kuchni, kiedy poczułam, że dom zadrżał w posadach. Eksplozja miała miejsce w pobliżu. Wkrótce przekonaliśmy się, jak bardzo blisko.

Po wybuchu bomby wiele osób rzuciło się pędem w stronę, gdzie nastąpiła eksplozja, podczas gdy dziesiątki ludzi, głównie kobiet i dzieci, krwawiąc, krzycząc, płacząc i przeklinając biegło w odwrotnym kierunku. Kiedy pojawili się strażnicy rewolucji, a tuż za nimi ambulanse, krzyki stały się głośniejsze. Strażnicy rozchodzili się nieśmiało, by dokonać inspekcji terenu. Na podwórku obok domu, na którym wylądował pocisk, leżało dwoje nieprzytomnych dzieci. Strażnicy wydobyli spod gruzów dwie martwe kobiety: jedna z nich, bardzo młoda, miała na sobie kolorową sukienkę. Druga, solidnej tuszy, była w średnim wieku; jej spódnica przylegała do ud.

Następnego wieczoru poszliśmy z wizytą do naszych przyjaciół, by ich pocieszyć. Mżył drobny deszczyk, w powietrzu unosił się zapach świeżej ziemi i wiosennych kwiatów. Niewielki tłumek zgromadził się nieopodal zniszczonych domów. Nasza gospodyni zaprosiła nas do środka. Z typową dla siebie uprzejmością podała nam aromatyczną herbatę i małe, wyśmienite ciasteczka. Udało jej się w jakiś sposób zapełnić kuchnię dużymi wazonami bzu.

W oknach zostały resztki szyb. Odłamki szkła uszkodziły cenne obrazy. Poprzednią noc spędzili na usuwaniu szkła z różnych pomieszczeń domu. Uśmiechając się, gospodyni zabrała nas na dach. Naszym oczom ukazał się widok trzech zburzonych domów, a po przeciwległej stronie wznosiły się moje ukochane góry. W najmniej zniszczonym budynku mężczyzna i kobieta wydawali się szukać rzeczy możliwych jeszcze do uratowania z tego, co musiało być jego pierwszym piętrem. Dom stojący pośrodku w znacznej części legł w gruzach.

Wojna skończyła się w taki sam sposób, jak się zaczęła, niespodziewanie i spokojnie. Przynajmniej tak nam się wydawało. Jej skutki pozostaną z nami przez długi czas, być może na zawsze. Początkowo czuliśmy się oszołomieni, zastanawiając się, jak wrócić do czegoś, co przed wojną uchodziło za zwyczajne życie. Islamska władza niechętnie zgodziła się na pokój, który musiała zawrzeć ze względu na swoją niezdolność odparcia irackich ataków. Ciągłe porażki na polu walki wzbudzały desperację i rozczarowanie licznych członków milicji i strażników rewolucji. Wśród zwolenników reżimu panował przygnębiający nastrój. Ajatollah Chomeini oświadczył, że pokój z nieprzyjacielem jest dla niego równoznaczny z „wypiciem czary trucizny". Nastrój ten znajdował odzwierciedlenie na uniwersytetach, szczególnie wśród milicji, weteranów wojennych i osób z nimi związanych: dla nich pokój oznaczał klęskę.

Wojna z wrogiem zewnętrznym była skończona, ale zmagania z nieprzyjacielem wewnętrznym nie dobiegły kresu. Wkrótce po podpisaniu porozumienia pokojowego, ajatollah Chomeini powołał w irańskich więzieniach trzyosobową komisję. Ta trójka miała decydować o lojalności więźniów politycznych wobec władzy. Kilka tysięcy osób, łącznie z tymi, którzy przebywali w więzieniu całymi latami, oczekując na proces, a także więźniowie, którzy odsiedzieli już swoje wyroki i mieli wyjść na wolność, zostało straconych potajemnie i w trybie doraźnym. Ofiary masowej egzekucji zostały zamordowane dwukrotnie. Po raz drugi za sprawą ciszy i anonimowości otaczających egzekucje. Pozbawiły one tych ludzi znaczącej i uznanej śmierci, i aby sparafrazować Hannę Arendt, przypieczętowały fakt, że ci ludzie nigdy tak naprawdę nie istnieli.

Kiedy wznowiono zajęcia, zaczęliśmy je niemal dokładnie w tym miejscu, w którym skończyliśmy. Poprzestawiano jedynie kilka biurek, zauważyliśmy też parę tajemniczych nieobecności i osobliwych nowych pracowników. Poza tym nie było niemal żadnych oznak, że uniwersytet przez ponad dwa miesiące pozostawał zamknięty. Atmosfera nie była radosna, panowało natomiast powszechne poczucie pełnej znużenia ulgi.

Rozczarowanie zaczynało się dawać we znaki. Wojna została przegrana, w gospodarce panował chaos, a oferty pracy były ograniczone. Ci, którzy poszli na front, a nie nabyli uprzednio żadnych pożytecznych kwalifikacji, pozostawali uzależnieni od odszkodowań obiecanych im jako weteranom wojennym. Ale nawet tych pieniędzy nie rozdawano sprawiedliwie. Większość islamskich fundacji utworzonych w imię męczenników wojennych przerodziła się w źródła bogacenia się dla ich skorumpowanych kierowników. Później dzieci rewolucji miały ujawnić stopień tej korupcji i podnieść bunt przeciwko niej. Członkowie stowarzyszeń islamskich zakosztowali w przeszłości władzy i zachodnich dóbr. Wykorzystywali teraz swoją pozycję przede wszystkim w celu zdobycia przywilejów, jakich odmawiano innym.

Po wojnie Islamski Dżihad, studenckie stowarzyszenie, do którego należał pan Forsati, stało się bardziej otwarte i weszło w konflikt z członkami konserwatywnego Muzułmańskiego Stowarzyszenia Studentów. Kiedy znów rozpoczęły się zajęcia, zaczęłam częściej widywać pana Forsatiego. Jego wielką pasją były filmy, toteż chciał założyć firmę zajmującą się handlem kasetami wideo i filmami. To z jego pomocą udało mi się zorganizować serię programów kulturalnych dla całego uniwersytetu. On sam nie był osobą zbyt twórczą; jego kreatywność przerodziła się w łagodną formę autoreklamy i samodoskonalenia.

Początkowo wydawało mi się, że stopniowo, niczym ulatujący z pamięci obraz starego filmu, pan Qomi zniknął z mojego życia. Tak jednak nie było: nadal przychodził na zajęcia i równie zajadle atakował Jamesa i innych pisarzy, których twórczość omawiałam. Z najbardziej błahego powodu jego uraza i gniew nagle się nasilały, przechodząc w niemal dziecinne wybuchy złości. Różnica polegała na reakcji całej reszty. Nie zwracaliśmy już na niego większej uwagi; kiedy mówił, inni studenci odpowiadali na jego zarzuty. On i jego koledzy musieli nam codziennie przypominać, że chociaż Saddam zniknął, zagrożenie ze strony Zachodu, imperializmu, syjonizmu, a także ich agentów nie przestało być realne. Większość z nas była tym zbyt zmęczona, by reagować.

W przedostatnim rzędzie od strony okna, gdzie zazwyczaj siedzieli pan Qomi i pan Nahwi, dostrzegłam spokojnego, młodego mężczyznę, który był nauczycielem w szkole podstawowej. Nazwijmy go panem Dorrim i kontynuujmy opowieść. Moje spojrzenie unosi się ponad panem Forsatim i Hamidem, a następnie przesuwa się w drugą stronę sali, gdzie siedzą dziewczęta. Muskam wzrokiem Mahszid, Nasrinę i Sanaz. W środkowym rzędzie miejsce przy przejściu zajmuje Manna. Na chwilę zatrzymuję wzrok na jej roześmianej twarzy, po czym zerkam w bok, w stronę przejścia - szukam Nimy.

Kiedy przenoszę spojrzenie z Manny na Nimę i z powrotem, przypominam sobie chwilę, kiedy po raz pierwszy zobaczyłam ich na moich zajęciach. Oczy tych dwojga błyszczały, przywodząc na myśl dwójkę moich dzieci, gdy zdarzało im się zawiązać spisek, aby mnie uszczęśliwić. Obecnie sporo osób z zewnątrz uczęszczało na moje zajęcia w charakterze wolnych słuchaczy. Byli wśród nich dawni studenci, nadal przychodzący na wykłady, chociaż posiadali już dyplom, studenci z innych uniwersytetów, młodzi pisarze i osoby nieznajome, które po prostu trafiły tu przypadkowo. Wszyscy uczestnicy mieli dotychczas niewielki dostęp do dyskusji na temat literatury angielskiej i byli gotowi poświęcić temu więcej czasu, chociaż nie otrzymywali w zamian żadnych naukowych tytułów. Postawiłam jedynie warunek, by szanowali prawa stałych słuchaczy i powstrzymywali się od dyskusji podczas zajęć. Pewnego ranka zobaczyłam Mannę i Nimę przed drzwiami mego gabinetu, uśmiechniętych i zdecydowanych zostać wolnymi słuchaczami prowadzonego przeze mnie seminarium na temat powieści. Zgodziłam się bez większego wahania.

Stopniowo prawdziwymi protagonistami w grupie okazali się nie regularni studenci, chociaż nie mogłam na nich narzekać, ale osoby z zewnątrz, które przyszły z powodu swego autentycznego zaangażowania w czytane przez nas lektury.

Nima chciał, żebym była promotorką jego doktoratu, ponieważ nikt na wydziale Uniwersytetu Teherańskiego nie znał Henry'ego Jamesa. Obiecałam sobie, że moja noga nigdy więcej nie postanie na Uniwersytecie Teherańskim, w miejscu pełnym najbardziej gorzkich i bolesnych wspomnień. Nima namawiał mnie na wiele różnych sposobów i w końcu dałam się przekonać. Po zajęciach cała nasza trójka wychodziła zwykle razem. Manna przeważnie milczała, zaś Nima snuł opowieści o absurdach naszego codziennego życia w Islamskiej Republice.

Zazwyczaj szedł obok mnie, a Manna podążała za nim nieco wolniejszym krokiem. Był wysoki i chłopięco przystojny. Nie miał nadwagi, ale masywne ciało sprawiało wrażenie, jakby nie straciło jeszcze dziecięcej pulchności. W jego oczach błyskały frywolne iskierki, a jednocześnie były one pełne dobroci. Miał zadziwiająco łagodny głos, nie kobiecy, ale delikatny i cichy. Odnosiło się wrażenie, że nie mógłby go podnieść do krzyku.

Stało się naszym zwyczajem, trwałym aspektem łączących nas relacji, by opowiadać sobie różne historie. Stwierdziłam, że gdy słucham ich opowieści i odnawiam w pamięci wiele z moich własnych, towarzyszy mi odczucie, że przeżywamy całą serię bajek, w których wszystkie dobre wróżki zastrajkowały, pozostawiając nas zdanych na los pośrodku lasu, w pobliżu piernikowego domku niegodziwej czarownicy. Niekiedy opowiadaliśmy sobie wspólnie te historie, by przekonać siebie samych, iż zdarzyły się naprawdę, ponieważ dopiero wówczas stawały się prawdziwe.

W swoim wykładzie na temat Pani Bovary Nabokov twierdził, że wszystkie wielkie powieści są wspaniałymi bajkami. „A zatem -zapytał Nima - czy chce pani powiedzieć, że zarówno nasze życie, jak i nasze wyobrażenia o życiu są bajkami?". Uśmiechnęłam się. Faktycznie, niekiedy wydawało mi się, że nasze życie było bardziej fikcyjne niż sama literatura.

W niecały rok po podpisaniu zawieszenia broni, w sobotę 3 czerwca 1989 roku ajatollah Ruhollah Chomeini zmarł. Jego śmierć została oficjalnie ogłoszona dopiero następnego ranka o siódmej rano, chociaż wielu Irańczyków, właściwie większość, wiedziała już o tym lub podejrzewała, że tak się stało. Tysiące ludzi zgromadziło się przed jego domem na przedmieściu Teheranu, czekając na wiadomości. Przed wydaniem oficjalnego oświadczenia rząd prewencyjnie zamknął porty lotnicze, granice i przerwał międzynarodową łączność telefoniczną.

Pamiętam ranek, kiedy usłyszeliśmy wiadomość o śmierci Cho-meiniego. Cała nasza rodzina zgromadziła się w salonie, trwając w stanie tępego szoku, jaki zawsze towarzyszy śmierci. Ale to nie była zwyczajna śmierć. Spiker radiowy załamał się i zaczął szlochać. Od tej pory w ten sam sposób reagowała każda osoba publiczna, niezależnie od tego, czy pokazywała się na uroczystościach żałobnych, czy też przeprowadzano z nią wywiad. Płacz wydawał się wymogiem, jakby nie było innego sposobu wyrażenia ogromu żalu.

Wspólne przebywanie w salonie dawało nam wszystkim poczucie jedności i bliskości. W powietrzu unosił się nieodłączny zapach kawy i herbaty. Prowadziliśmy rozważania na temat jego śmierci: przez wielu upragnionej, przez wielu spodziewanej albo wzbudzającej lęk. Teraz, kiedy naprawdę nastąpiła, dziwnie rozczarowywała zarówno jego przyjaciół, jak i wrogów. Począwszy od pierwszego ataku serca Chomeiniego i jego hospitalizacji w początkach lat osiemdziesiątych, pogłoski o jego nieuchronnie zbliżającej się śmierci pojawiały się jak chwasty wyrastające uparcie mimo wyrywania. Teraz samo wydarzenie wydawało się mniej zdumiewające niż pełne niepokoju oczekiwanie na nie. Przytłaczające i podniosłe uroczystości żałobne, które ogarnęły cały kraj, nie mogły zrekompensować tego rozczarowania.

Śmierć Chomeiniego zgromadziła w naszym salonie dziwną mieszaninę ludzi. Przyszedł mój ojciec, który od kilku lat pozostawał w separacji z matką, ale po wypadku, jakiemu uległ, mieszkał tymczasowo w pustym mieszkaniu mojego brata, podobnie jak była teściowa brata, która również zamieszkała chwilowo w jego mieszkaniu. Stosunki teściowej z moją matką pozostawiały wiele do życzenia, na skutek czego od kilku dni nie odzywały się do siebie. Tego jednak dnia nastąpił między nimi tymczasowy rozejm ze względu na wyjątkowy charakter wydarzenia.

Synek siedział na moich kolanach, w pozie charakterystycznej dla bardzo małych dzieci. Jego dobre samopoczucie sprawiło, że ja również poczułam się spokojna, machinalnie głaszcząc jego kręcone

włosy i co pewien czas dotykając jego delikatnej skóry. Podczas gdy my, dorośli, rozmawialiśmy, spekulując na temat aktualnego wydarzenia, moja pięcioletnia córka wyglądała uważnie przez okno. Nagle odwróciła się i zawołała: „Mamusiu, mamusiu, on nie umarł! Kobiety ciągle noszą chusty". Od tej pory zawsze kojarzyłam śmierć Chomeiniego z prostym oświadczeniem Negar. Miała bowiem rację: dzień, w którym kobiety nie będą musiały zakładać chust w miejscach publicznych, stanie się prawdziwym dniem jego śmierci i końcem rewolucji. Póki to nie nastąpi, będziemy nadal żyć razem z nim. Rząd ogłosił pięć dni państwowej żałoby i czterdzieści dni żałoby oficjalnej. Zajęcia zostały odwołane, a uniwersytety zamknięte. Siedzenie w salonie i ciągłe rozmyślania wprawiały mnie jednak w zdenerwowanie, toteż mimo decyzji władz udałam się na uniwersytet. Wszystko wydawało się niewyraźne, jak fatamorgana w intensywnym upale. Ów brak ostrości towarzyszył mi przez cały dzień i przez wszystkie dni żałoby, które spędzaliśmy głównie przed telewizorem, oglądając pogrzeb i niekończące się uroczystości.

Gdy przyszłam na uczelnię, w budynku znajdowało się zaledwie kilka osób. Cisza była tak przenikliwa, że gubiły się w niej płynące z głośników pieśni i marsze żałobne. Weszłam po schodach do mojego gabinetu i wzięłam kilka książek. Idąc korytarzem, spotkałam pana Forsatiego i jego kolegę z Wydziału Iranistyki. Obaj wyglądali dostojnie, a w ich oczach błyszczały łzy. Spojrzałam na nich z zakłopotaniem i sympatią, nie potrafiąc znaleźć właściwych słów. Mieli kilka ulotek ze zdjęciem Chomeiniego. Chcieli rozlepić je na ścianach. Wzięłam dwie i wyszłam.

W jakiś czas potem opublikowano książkę Chomeiniego z wierszami sufickimi, które zadedykował swojej synowej. Po śmierci zaistniała potrzeba, żeby go uczłowieczyć, czemu sprzeciwiał się za życia. I była w nim faktycznie ludzka strona, strona, którą rzadko mieliśmy okazję widzieć. Ujawniła się w jego przyjaznym stosunku do pięknej, młodej synowej. W jej notesach zapisał swoje ostatnie wiersze. We wstępie do zbiorku jego poezji opisywała, jak poświęcał swój czas na rozmowy z nią i uczył ją filozofii i mistycyzmu. Wspominała, jak dała mu kiedyś notatnik, w którym zapisywał swoje utwory poetyckie. Podobno miała długie blond włosy. Wyobrażałam sobie, jak spaceruje ze starym mężczyzną po ogrodzie wśród kwiatów i krzewów, rozmawiając o filozofii. Czy w jego obecności nosiła chustę? Czy może opierał się na niej, kiedy spacerowali wokół klombów? Kupiłam egzemplarz tej cienkiej książeczki i zabrałam ją ze sobą do Ameryki. Wraz z ulotkami stanowiła relikt z czasów, których rzeczywistość wydaje się niekiedy tak krucha, że potrzebuję namacalnych dowodów, by potwierdzić jej ulotne istnienie.

Nie mam pamięci do dat i liczb - muszę sprawdzać datę śmierci Chomeiniego - ale pamiętam uczucia i obrazy. Obrazy z tych dni niczym uciążliwe sny mieszają się w mojej pamięci z dźwiękami, podobnie jak miało to miejsce w rzeczywistości: ostry, nieprzyjemny i przesadny głos spikera, zawsze na granicy załamania, żałobne marsze, modlitwy, informacje pochodzące od wysokich rangą urzędników i śpiewy żałobników, zagłuszające wszelkie inne dźwięki: „Dzisiaj jest dzień żałoby. Chomeini, pogromca bożków, jest teraz z Bogiem".

W poniedziałek o świcie ciało ajatollaha Chomeiniego zostało przetransportowane z jego rezydencji w Dżamaranie w Teheranie na bezkresne pustkowie wśród wzgórz położonych na północ od miasta zwane Mosallą. Miejsce to wyznaczono na modlitwę. Ciało ułożono na tymczasowym podium zbudowanym z kontenerów. Chomeini leżał w klimatyzowanej szklanej trumnie, owinięty w biały całun, stopami w kierunku Mekki. Czarny turban ajatollaha, wskazujący na religijny status bezpośredniego potomka Proroka Mahometa, spoczywał na jego piersi.

Wydarzenia tego szalonego dnia przypominają mi się fragmentami. Pamiętam dobrze szklaną trumnę, wokół której starannie ułożono jaskrawe mieczyki. Utrwaliły mi się też w pamięci chmary żałobników. Później relacjonowano, że do Teheranu zaczęły napływać setki tysięcy ludzi. Stwarzali wrażenie ubranej na czarno armii, wymachującej czarnymi flagami. Mężczyźni rozdzierali koszule i bili się w piersi, kobiety w czarnych czadorach zawodziły i jęczały, a ich ciała skręcały się w ekstatycznym żalu.

Pamiętam węże strażackie: z powodu panującego upału i zgromadzenia nieprzebranych tłumów, straż pożarna od czasu do czasu kierowała na ludzi strumienie wody, aby ich ochłodzić. Działania strażaków kreowały sytuacje, które miały dziwnie seksualny wydźwięk. Kiedy odtwarzam w swojej głowie obrazy z ceremonii pogrzebowej, wydaje mi się, że słyszę syk wody, a każda kolejna tryskająca fala rysuje się wyraźnie na tle nieba. Co pewien czas ktoś mdlał i pośród tego szaleństwa, z szokującą dyscypliną, jakby wszystko zostało uprzednio przygotowane, żałobnicy unosili tę osobę ponad głowami i podawali następnym zgromadzonym, aż dotarła na rękach tłumu w bezpieczne miejsce.

Kiedy usłyszałam, że wiele osób zmarło tego dnia, a dziesiątki tysięcy odniosło rany, pytałam się głupio, jaki status otrzymają ci zmarli. Nadawaliśmy ludziom wyższą rangę i przyznawaliśmy im więcej przestrzeni po śmierci niż za życia. Przeciwnicy reżimu i ba-haici byli pozbawieni jakiegokolwiek statusu; odmawiano im prawa do nagrobków i wrzucano do wspólnych grobów. Następnie mieliśmy męczenników wojny i rewolucji. Każdy z nich posiadał własne specjalne miejsce na cmentarzu, ze sztucznymi kwiatami i fotografiami, by wyróżnić ich groby. Czy ludzi tych można byłoby zaliczyć do męczenników? Czy dostaną miejsce w niebie?

Rząd przeznaczył dla żałobników ogromne zapasy żywności i napojów. Obok szaleństwa bicia się w piersi, omdleń i śpiewania pieśni, wielu zebranych usadowiło się na poboczu. Jedli kanapki i popijali napoje bezalkoholowe, jakby byli na pikniku. Wielu spośród tych, którzy nie lubili Chomeiniego za jego życia, przyszło na jego pogrzeb. W momencie śmierci ajatollaha w kraju panowało tak wielkie niezadowolenie, że początkowo władze rozważały wariant nocnego pogrzebu, pragnąc ukryć fakt, że tylko nieliczne grono ludzi towarzyszyć będzie zmarłemu w jego ostatniej drodze. Ku ich zaskoczeniu przybyły miliony osób ze wszystkich zakątków kraju. Pamiętam rozmowę z jednym z pracowników uniwersytetu - mężczyzną w średnim wieku, który mieszkał w biedniejszej, bardziej tradycyjnej części miasta. Opisał przybywające zewsząd autobusy pełne ludzi rozczarowanych Chomeinim i jego rewolucją, którzy mimo to podobnie jak on zdążali na pogrzeb. Zapytałam go, dlaczego wziął w nim udział. Czy ktoś go do tego zmuszał? Nie, ale wydawało mu się, że powinien to uczynić. Wszyscy się wybierali -jakby to wyglądało, gdyby on postąpił inaczej? Zamilkł, a następnie dodał: W końcu, takie wydarzenie zdarza się tylko raz w życiu, prawda?

Kiedy procesja pogrzebowa z ciałem Chomeiniego ruszyła ulicami miasta w kierunku cmentarza położonego pod Teheranem, ciśnienie tłumu było tak wielkie, że władze zmieniły zdanie, decydując się na dalszy transport zwłok helikopterem. Wówczas tłum ruszył w stronę helikoptera. Maszyna bezzwłocznie wzbiła się w powietrze. W miejscu startu złoty pył uniósł się z ziemi jak fruwająca spódnica. Po chwili pozostały już tylko drobiny piasku, wirujące niczym maleńcy derwisze w dziwnym śnie.

Na Cmentarzu Beheszt-e Zahra, kiedy czyniono próbę wyniesienia ciała z helikoptera, tłum ponownie rzucił się naprzód. Tym razem udało mu się pochwycić bezcenną zdobycz. Ludzie rozrywali kawałki białego całunu okrywającego ciało martwego mężczyzny, odsłaniając nogę zwisającą spod zwoju białego materiału. Zwłoki w końcu odzyskano i co prędzej odtransportowano do Teheranu w celu ponownego okrycia ich całunem. W kilka godzin później, kiedy przywieziono je z powrotem w metalowej skrzyni, strażnicy rewolucji i niektórzy członkowie wąskiego kręgu skupieni wokół Chomeiniego zmusili tłum, by się cofnął. Mój bliski znajomy pamiętał hodżatoleslama Nateąa-Nuriego - który później przegra wybory z prezydentem Chatamim -jak stał u trumny z batem i smagał ludzi, usiłujących zbliżyć się do ciała. W ten sposób pochowali w końcu Ruholłaha Chomeiniego, którego imię znaczy „dusza Boga".

Rząd, chcąc uczynić z Chomeiniego świętą postać, postarał się zbudować dla niego sanktuarium przy cmentarzu Beheszt-e Zahra. Wzniesiono je pośpiesznie, bez gustu i smaku. Kraj słynący z najpiękniejszych meczetów na świecie zbudował teraz najbardziej jarmarczne sanktuarium dla swego ostatniego imama. Grobowiec został wzniesiony w pobliżu miejsca pochówku męczenników rewolucji. Mała fontanna tryska czerwoną wodą, symbolizującą wieczną krew męczenników.

Śmierć Chomeiniego stała się źródłem różnych refleksji. Niektórzy, tacy jak ja, czuli się obcy w swoim kraju. Inni, na przykład taksówkarz, na którego natknęłam się kilka tygodni po pogrzebie, byli rozczarowani - zgodnie z jego określeniem - tym całym religijnym oszustwem. Teraz wiem - powiedział - w jaki sposób czternaście wieków temu wykreowano imamów i proroków - tak samo jak tego faceta Z czego wynika, że żaden z przekazów o nich nie jest prawdziwy.

W początkach rewolucji narodziła się plotka, że podobiznę Cho-nieiniego można zobaczyć na księżycu. Uwierzyło w to wiele osób, nawet niektórzy ludzie na wskroś nowocześni i wykształceni. Ujrzeli go na tarczy księżyca. Był świadomym twórcą mitów i zmienił w mit samego siebie. Po jego śmierci, która nastąpiła w odpowiednim momencie - jako że po wojennej klęsce w ogólnym rozczarowaniu wszystko, co jeszcze mógł zrobić, to pożegnać się ze światem -ludzie opłakiwali śmierć marzenia. Podobnie jak wszyscy wielcy tyórcy mitów, próbował kształtować rzeczywistość na obraz i podo-beństwo swoich marzeń. Pod koniec życia, wzorem Humberta, uilało mu się zniszczyć zarówno rzeczywistość, jak i swoje marze-n]a. Oprócz przestępstw, morderstw i tortur, będziemy musieli stanic w obliczu tego ostatniego poniżenia - zamordowania naszych rrarzeń. Zrobił to jednak przy naszej pełnej uległości, całkowitej ajrobacie i współudziale.

Pewnego dnia wstąpiłam przypadkiem bez żadnego konkretnego pcwodu do ciemnego, pachnącego stęchlizną sklepu ze starociami wcentrum Teheranu. Wybrałam się na ulicę, na której mieściły się otok siebie antykwariaty i inne sklepy z rzeczami używanymi, wyszukiwaniu dawno wydanej książki. Chciałam dać ją w prezencie Nimie, który przyniósł mi ostatnio stary serial telewizyjny, cie-szcy się wielką popularnością przed rewolucją. Kiedy weszłam do skepu, siedzący za ladą właściciel był zbyt zajęty czytaniem poranne gazety, żeby zadać sobie trud spojrzenia na mnie.

Rozglądałam się po na wpół oświetlonym pomieszczeniu, zagubiona wśród przedmiotów rozrzuconych chaotycznie na starych drewnianych stołach i półkach. Mój wzrok padł na dziwnie wyglądającą parę nożyczek. Stanowiły piękny wyrób rękodzielniczy; jedno uszko było znacznie większe niż drugie. Ich ostrza też nie sprawiały wrażenia typowych - wydawały się bardziej tępe niż u zwykłych nożyczek. Zapytałam właściciela sklepu, co to za przedmiot. Wzruszył ramionami.

- Nie jestem pewny - odparł. - Może służyły do przystrzygania wąsów lub brody. Prawdopodobnie przybyły z jakiegoś kraju w Europie, może z Rosji.

Nie wiem, dlaczego byłam tak zafascynowana tym przedmiotem, ale uznałam za coś nadzwyczajnego, że może sto lat temu owe nożyczki lub urządzenie do strzyżenia wąsów, czy cokolwiek to było, zostało przywiezione z odległej Europy, by w końcu wylądować na starym stole w najdalszym zakamarku zakurzonego sklepu. Ktoś włożył w wykonanie tego raczej zbędnego przedmiotu wiele pracy. Postanowiłam kupić go dla mojego czarodzieja. Miałam teorię, że niektóre prezenty powinno się kupować ze względu na nie same, dokładnie dlatego, iż są nieużyteczne. Żywiłam przekonanie, że doceni ten upominek, że będzie mu przyjemnie otrzymać coś, czego nie potrzebuje, luksusowy artykuł, który w gruncie rzeczy luksusowy nie był. Zamiast kupić coś Nimie, wyszłam ze sklepu z nożyczkami ozdobionymi głową koguta.

Kiedy ofiarowałam prezent mojemu czarodziejowi wraz z wyjaśnieniem, dlaczego go nabyłam, parzył właśnie kawę i był pozornie tak pochłonięty tym zadaniem, że nie odpowiedział. Przyniósł tacę z dwoma kubkami i nieodłączne pudełko czekoladek, postawił wszystko na stole i udał się do swojej biblioteki. Kilka chwil później wrócił z książką oprawną w zieloną skórę ze złotymi napisami. Była to powieść Ambasadorowie.

- Ponieważ kupiła pani prezent mnie, zamiast wybrać coś Nimie, mam dla niego upominek. Proszę mu powiedzieć, żeby ponownie przeczytał scenę, która rozgrywa się w ogrodzie Głorianiego. Pani Nima wygląda na chłopaka, któremu ktoś taki jak ja musi przypominać o pewnych rzeczach. Dlaczego więc nie miałaby go pani poprosić o przeczytanie tej sceny po raz drugi?

Mój czarodziej zaznaczył w książce dwa fragmenty. Jeden we wstępie, gdzie James wspomina o znanej i często powtarzanej scenie jako „istocie" swojej powieści. Kolejnym zaznaczonym fragmentem była sama scena. Ma ona miejsce na przyjęciu wydawanym przez słynnego rzeźbiarza Głorianiego. Bohater powieści, Lambert Strether, mówi młodemu malarzowi, małemu Bilhamowi, którego nieoficjalnie mianował swoim duchowym spadkobiercą: „Niech pan żyje pełnią życia, to błąd żyć inaczej. Mniejsza o to, co pan właściwie robi, byle pan żył własnym życiem. Kto tego nigdy nie miał, ten nie miał nic... Dawniej nie dostrzegałem tego dość jasno... a teraz jestem za stary; w każdym razie za stary na to, co tutaj dopiero zobaczyłem... Co stracone, to przepadło, niech się pan co do tego nigdy nie łudzi... Słowem, każdy żyje jak może. A jednak ma złudzenie wolności; nie stań się do mnie podobny, nie wyzbywaj się tego złudzenia. Bo ja we właściwym czasie byłem za głupi czy może zbyt inteligentny - sam dobrze nie wiem - żeby się łudzić. Oczywiście, moje dzisiejsze słowa to reakcja na popełniony błąd... Bo to był błąd. Niech pan żyje!".

Pracujemy w ciemności - robimy co w naszej mocy - ofiarujemy to, co mamy. Nasza wątpliwość jest naszą pasją, a pasja zadaniem. Reszta jest szaleństwem sztuki. - Henry James

Był wczesny ranek, pierwsze zajęcia tego dnia. Salę wypełniało światło. Wykład poświęciłam podsumowaniu twórczości Jamesa.

- Ostatnio dyskutowaliśmy o pewnych cechach utworów pisarza, omawialiśmy, w jaki sposób pojawiają się w różnych postaciach i w rozmaitych kontekstach. Dzisiaj zaś chcę mówić o słowie „odwaga", słowie, którego w naszej kulturze nadużywamy obecnie bez żadnej potrzeby. James pisze o różnych:rodzajach odwagi. Czy moglibyście podać jakiś przykład? - zapytałam studentów. - Tak, Nasrino?

- Najbardziej oczywistym przykładem jest Daisy - s Nasrina   - Spróbowała odgarnąć nieistniejący kosmyk włosów i kontynuowała swoją myśl. - Na samym początku^Daisy mow Winterbourne'owi, że nie powinien się obawiać. Ma na mysh konwenanse i tradycje, których nie powinien się obawiać. Jest to jeden

z rodzajów odwagi.                                                  . , .

- Tak - powiedziałam zachęcająco. - Daisy stanowi dobry Pokład, ale poza tym są inne postaci, chociaż nie uznajemy ich za odważne, ponieważ o tego typu osobach nie zwykliśmy myslec w ten sposób; uważamy, że są potulne.                                          .

Twarz Mahszid rozjaśniła się i zanim dziewczyna zebrała uc na odwagę, by podnieść rękę, zwróciłam się do niej, mówiąc.

- Słucham cię, Mahszid. Spoważniała i zaczęła się wahać.

- Powiedz nam, Mahszid - nalegałam.

- Kiedy powiedziała pani „potulna", przyszła mi nagle na mysi Katarzyna. W przeciwieństwie do Daisy jest nieśmiała i introwertycz-na, a jednak stawia czoło wszystkim tym postaciom, które są znacznie bardziej otwarte niż ona i przeciwstawia się im, płacąc za.w ogromną cenę. Ma inny rodzaj odwagi niż Daisy.

Właśnie w tym momencie usłyszeliśmy hałas. Nie zwróciłam na to uwagi. W miarę upływu lat przyzwyczaiłam się przyjmować takie ingerencje z zewnątrz jako częsc samych zajęć. Pewnego dnia dwaj woźni weszli do sali z dwoma krzesłami, postawili je w rogu wyszli bez słowa. Kilka minut później wrócili z kolejnymi dwoma krzesłami. Innym razem zgarbiony woźny wszedł z miotłą i zaczął zamiatać podłogę, podczas gdy ja kontynuowałam wykład o Tomie Jonesie, udając, ze go nie widzę

- Wróćmy do Ambasadorów - powiedziałam. - W powieści tej znajdujemy przykłady kilku różnych rodzajów odwagi ale najbardziej odważnymi postaciami są osoby z wyobraźnią, które dzięki zdolniści wyobraźni, potrafią wczuwać się w emocje innych ludzi. Kied człowiekowi brakuje tego typu odwagi, pozostaje nieświadomy uczuć i potrzeb innych. Maria, bratnia dusza, którą Strether spotyka w Paryżu, maod-wa ', natomiast panią Newsome cechuje jedynie euforia. Pani Newsome jest zdecydowana wyrzucić z życia swego syna panią de yj/nnet, piękną paryżankę. Ona również wykazuje się odwagą kiedy ryzykuje wszystkie znane walory swego życia dla niewiadomej jaką jest jej miłość do Chada. Pani Newsome próbuje jednał rozegrać ten manewr w bezpieczny sposób. Wyobraziwszy sobie jaka jest każda z interesujących ją osób, a równocześnie oceniwszy ich funkcje i role, odmawia zmiany swoich sformułowań jest tymniem podobnie jak zły powieściopisarz, który kształuje swoje postaci zgodnie z wyznawaną przez siebie ideologią i pragnieniami. W rezultacie nigdy nie daje im możliwości, by stały się sobą. Potrzeba odwagi, aby oddać życie za sprawę,

ale też by dla niej żyć.      .

Obserwując niespokojne zachowanie moich studentów i spojrzenia jakie rzucali w kierunku drzwi, zdawałam sobie sprawę, że nie byli zdolni skupićsię na tejnajabrdziej intrygującej kwestii. Byłam jednak zdeterminowana nie pozwolić na zakłócenie wykładu tak długo jak to możliwe, toteż kontynuowałam rozważania. Tymczasem zamieszanie na zewnątrz sali wykładowej stawało się głośniejsze. Słychać było, jak ludzie biegają i krzyczą. Panna Ruhi i panna Hatef wyraźnie poruszone, głośno między sobą szeptały, rzucając znaczące spojrzenia w stronę drzwi. Wysłałam je na zewnątrz, by zobaczyły, co się dzieje i próbowałam kontynuować wykład.

- Wróćmy do cytatu... - powiedziałam.

Moje słowa przerwały panna Ruhi i jej zdyszana koleżanka, które stanęły w progu i tkwiły tam, jakby nie miały zamiaru zostać na dalszej części wykładu. Poinformowały, że student podpalił się w pustej sali, po czym zaczął biec korytarzem, wykrzykując rewolucyjne hasła.

Wszyscy wybiegliśmy na zewnątrz. Z obu stron długiego korytarza w kierunku schodów pędzili studenci. Znalazłam się tam obok jednego z moich kolegów. Trzy osoby niosły nosze, próbując utorować sobie drogę przez tłum. Sposób, w jaki je nieśli, wskazywał na to, że nie były zbyt obciążone. Pod białym prześcieradłem dostrzegłam twarz w kolorze intensywnego różu, naznaczoną ciemnoszarymi plamami. Czarne ręce spoczywały nieruchomo rozpostarte na noszach, stwarzając wrażenie, że próbują za wszelką cenę uniknąć kontaktu z materiałem. Ogromne czarne oczy wyglądały, jakby je przyczepiono do twarzy niewidzialnymi drucikami. Pozornie zdawały się zupełnie nieruchome, ze źrenicami utkwionymi w scenie niewiarygodnej grozy. Jednakże, paradoksalnie, błądziły to w jedną, to w drugą stronę. Spośród wszystkich nieprawdopodobnych obrazów, które widziałam tego ranka, najbardziej prześladował mnie ten błądzący wzrok.

Głos płynący z głośników zalecał, by wracać na zajęcia do swoich sal. Staliśmy nadal w bezruchu, przyglądając się różowej twarzy, rękom minstrela i czarnym jak sadza oczom, kiedy nosze, spiralnym ruchem, niesiono schodami w dół. Szmer głosów przyci-chał i ponownie się wznosił wraz z przybliżaniem się i oddalaniem noszy. Była to jedna z tych scen, które, wydarzając się na czyichś oczach, nie tylko nabrały cech snu, ale stały się nawet jakby jego wspomnieniem.

Kiedy nosze znalazły się poza zasięgiem wzroku, szepty zaczęły narastać. Były coraz głośniejsze i wyraźniejsze. Ta niemal magiczna istota ułożona na noszach stała się bardziej namacalna, zdobyła jakąś przeszłość, nazwisko, tożsamość. Poszkodowany okazał się jednym z wyjątkowo aktywnych członków Muzułmańskiego Stowarzyszenia Studentów. Stwierdzenie, że był aktywny, oznaczało, iż zaliczał się do najbardziej fanatycznych jego działaczy. Należał do grupy odpowiedzialnej za plakaty i slogany rozwieszane na ścianach. Grupa ta zamieszczała również ogłoszenia przy wejściach na uniwersytet, wymieniając nazwiska tych, którzy złamali obowiązujące zasady stroju.

Myślałam o nim, leżącym na noszach, znoszonym po schodach, kiedy mijał nieistotne teraz fotografie ze scenami wojny, wizerunki ajatollaha Chomeiniego, który nawet po śmierci patrzył gniewnym wzrokiem na tę procesję ze swoim charakterystycznym, surowym i nieprzeniknionym spojrzeniem oraz tak cenione przez siebie hasła dotyczące wojny: NIEZALEŻNIE OD TEGO, CZY ZABIJAMY, CZY ZOSTANIEMY ZABICI, BĘDZIEMY ZWYCIĘZCAMI! BĘDZIEMY WALCZYĆ, BĘDZIEMY GINĄĆ, NIE PÓJDZIEMY NA ŻADNE UGODY!

We wszystkich naszych katnpusach spotykało się mnóstwo młodzieńców takich jak on. W początkach rewolucji byli bardzo młodzi, wielu z nich pochodziło z prowincji bądź ze staroświeckich rodzin. Każdego roku coraz więcej studentów przyjmowano na uniwersytety na podstawie ich lojalności wobec rewolucji. Należeli do rodzin strażników rewolucji lub jej męczenników i nazywano ich „udziałem przysługującym rządowi". Byli dziećmi rewolucji, tymi, którzy mieli nieść jej dziedzictwo i w końcu zastąpić ukształtowaną wpływami Zachodu siłę roboczą. Rewolucja oznaczała dla nich niechybnie wiele rzeczy - przede wszystkim władzę i dostęp do ważnych stanowisk. Byli jednak także uzurpatorami, którzy zostali przyjęci na uniwersytet i otrzymali władzę nie ze względu na swoje zasługi czy wytężoną pracę, ale z powodu przynależności ideologicznej. Tego ani oni, ani my nie mogliśmy zapomnieć.

Schodziłam po schodach, tym razem powoli, otoczona grupą studentów, którzy z podnieceniem ze sobą rozmawiali. Kimkolwiek ten młody człowiek był, stał się już pretekstem do naszych wspomnień i opowieści. Moi studenci rozmawiali z ożywieniem o upokorzeniach, które przysporzyły im wielu cierpień. Doznali ich z rąk członków jego organizacji. Przypominali historię innego przywódcy Muzułmańskiego Stowarzyszenia Studentów, który zginął podczas wojny. Twierdził on, że podniecał go seksualnie widok białego skrawka skóry, wystającego spod chusty. Nawet śmierć nie wymazała wspomnienia o tym incydencie i o karze, którą młoda dziewczyna musiała za to zapłacić.

Publicznie nie było okazji do zrzucenia z siebie piętna tego typu upokorzeń. Uciekaliśmy się więc do przypadkowych okazji, aby snuć opowieści o naszych urazach i nienawiści. Traciły one jednak na sile, kiedy tylko zostały opowiedziane. Bardzo niewiele wiedziano o przeszłości rannego studenta i wydawało się, że nikt się tym nie przejmuje. Uświadomiłam sobie znacznie później, że mimo dokładności, z jaką pamiętałam wszystkie związane z nim i jego towarzyszami historie, nie mogłam sobie przypomnieć jego nazwiska. Zamienił się w rewolucjonistę, męczennika i wojennego weterana, ale nie konkretną osobę. Czy kiedykolwiek się zakochał? Czy zdarzało mu się pragnąć przytulić jedną z tych dziewcząt, których szyje świeciły oślepiającą białością spod okrywających je chust?

Podobnie jak wiele innych osób na uczelni przemierzałam uniwersyteckie korytarze ze stale towarzyszącym mi uczuciem urazy. Wymazała ona całą dwuznaczność w naszych spotkaniach z takimi ludźmi jak on; zostaliśmy spolaryzowani na „nas" i na „nich". Nie przyszło do głowy ani mnie, ani moim studentom, ani moim koleżankom i kolegom, kiedy tego dnia dzieliliśmy się opowieściami i anegdotami jak spiskowcy czerpiący radość z niepowodzenia o wiele potężniejszego przeciwnika, że on, dzierżący pozornie tak wielką władzę, był w rzeczywistości tym, który odczuwał najsilniejsze pragnienie samozniszczenia. Czy podpalając siebie, przywłaszczył sobie nasze prawo do zemsty?

On, który za życia nic dla mnie nie znaczył, po śmierci stał się obsesją. Wszystko, czego zdołaliśmy się dowiedzieć o jego życiu osobistym mieściło się w krótkiej wzmiance, że pochodził z biednej rodziny. Jedyną bliską osobą studenta była bardzo stara matka, pozostająca na jego utrzymaniu. Poszedł na wojnę jako wolontariusz. Został porażony falą uderzeniową* i wcześnie odesłany do domu. Widocznie nigdy całkowicie do siebie nie doszedł. Po zawarciu „pokoju" z Irakiem wrócił na uniwersytet. Ale pokój przyczynił się do narastającego poczucia rozczarowania. Podniecające doświadczenie związane z wojną minęło, a wraz z tym wielu młodych rewolucjonistów utraciło swoją władzę.

TA WOJNA BYŁA DLA NAS BŁOGOSŁAWIEŃSTWEM! My nigdy nie czuliśmy się prawdziwą jej częścią. Jednak dla ludzi jego pokroju, na swój osobliwy sposób, wojna musiała być błogosławieństwem. Dawała poczucie wspólnoty i celu, a także władzę. Stracił to wszystko, kiedy tylko wrócił z frontu. Jego przywileje i władza nic teraz nie znaczyły, a tymczasem koledzy - islamscy studenci - ewoluowali. Jakie myśli musiały przechodzić mu przez głowę, kiedy widział, że dawni towarzysze woleli oglądać uroczystość rozdania Oscarów transmitowaną przez zakazaną telewizję satelitarną niż urywki z wojny? Mógł poradzić sobie z nami, ale co miał począć z panem Forsatim, który stał się mu równie obcy i równie niezrozumiały jak postaci z powieści Henry'ego Jamesa?

Wciąż o nim myślałam. Wyobrażałam sobie, że przyszedł wcześnie na uniwersytet z dwoma kanistrami benzyny. Prawdopodobnie nie został przeszukany, ponieważ był uprzywilejowanym weteranem wojennym. Widziałam oczami wyobraźni, jak wchodzi do pustej sali wykładowej i wylewa sobie benzynę na głowę. Następnie zapala zapałkę i powoli się podpala. Czy podpalił się tylko raz, czy w kilku miejscach? Potem biegł korytarzem i wpadł do swojej sali wykładowej, krzycząc: „Oni nas zdradzili! Okłamali nas! Spójrzcie, co z nami zrobili!". I to było jego ostatnie znaczące wystąpienie.

* W Iranie znany jest problem z żołnierzami, którzy podczas wojny obronnej z Irakiem zostali porażeni falą uderzeniową po wybuchu bomby (pers. moudii). Mimo że fizycznie mogli nie ucierpieć, to przeżycie odbiło się negatywnie na ich zdrowiu psychicznym (przyp. I.N.).

Nie trzeba było się z nim zgadzać ani pochwalać jego zachowania, by zrozumieć, w jakim się znalazł położeniu. Wrócił z wojny, do której przynależał, i włączył się w nurt uniwersyteckiego życia, którego części nigdy nie stanowił. Nikt nie chciał słuchać opowiadań o jego przeżyciach. Tylko moment jego śmierci mógł wzbudzić zainteresowanie. Było ironią losu, że ten mężczyzna, którego życie do tego stopnia zdeterminowały doktrynalne pewniki, zyskał tak wielką złożoność osobowości po śmierci.

Zmarł tej nocy. Czy jego towarzysze opłakiwali go jedynie w swoim gronie? Nic nie zostało o nim powiedziane - nie było zwyczajowych uroczystości dla uczczenia jego śmierci, żadnych kwiatów ani mowy pogrzebowej w kraju, w którym pogrzebom i żałobie nadawano bardziej okazałą postać niż jakiejkolwiek innej formie sztuki państwowej. Ja, dumna ze swojego otwarcie krytycznego stosunku do przymusu noszenia hedżabu i do innych form nękania społeczeństwa, też zachowywałam milczenie. Oprócz dochodzących zewsząd szeptów, jedyną nietypową rzeczą tego dnia był stale płynący z głośników komunikat, że popołudniowe zajęcia odbędą się bez zmian. Istotnie mieliśmy zajęcia tego popołudnia. Ale nie przebiegały one tak samo jak co dzień.

Część IV

Austen

- Jest powszechnie znaną prawdą, że muzułmanin, niezależnie od swego majątku, potrzebuje dziewięcioletniej  żony dziewicy -oświadczyła Jaśmina tym swoim szczególnym tonem, śmiertelnie poważnym, a jednocześnie łagodnie ironicznym, który przy rzadkich okazjach, a była to jedna z nich, graniczył z parodią.

- A może jest powszechnie uznaną prawdą - odparowała Manna

- że muzułmanin potrzebuje nie jednej, ale wielu żon?

Spojrzała na mnie porozumiewawczo, a w jej czarnych oczach błyskały iskierki humoru. Zdawała sobie sprawę, że przyciągnie mój wzrok. W przeciwieństwie do Mahszid, Manna miała swój sposób sekretnego komunikowania się z kilkoma osobami, które lubiła. Kontaktowała się z ludźmi, przede wszystkim skupiając wzrok na określonej osobie albo też unikając patrzenia na nią. Wypracowałyśmy między sobą ukryty szyfr i jedynie wówczas, gdy czuła się obrażona - a łatwo ją było urazić - spuszczała wzrok, odwracając spojrzenie, a jej słowa traciły żartobliwy ton.

Był jeden z tych zimnych, szarych wczesnych grudniowych poranków, kiedy pochmurne niebo i chłodne powietrze wydawały się zwiastować opady śniegu. Poprosiłam rano Biżana, żeby rozpalił w kominku, zanim wyjdzie do pracy. Ogień migotał teraz, przynosząc kojące ciepło. Przytulnie - słowo, którym Jaśmina posługiwała się bardzo często - byłoby najwłaściwszym określeniem naszego samopoczucia. Składało się na to wiele czynników: zaparowane okna, kubki napełnione gorącą parującą kawą, trzaskający ogień, powoli jedzone ptysie, grube wełniane swetry i zmieszane zapachy dymu, kawy i pomarańczy. Jaśmina rozsiadła się na kanapie na swoim tradycyjnym miejscu pomiędzy Manną i Azin. Ilekroć na nią patrzyłam, nie mogłam pojąć, jak takie maleńkie ciało może zajmować tyle miejsca. W powietrzu zabrzmiał kokieteryjny śmiech Azin. Nawet Mahszid obdarowała nas cieniem uśmiechu. Nasrina przesunęła swoje krzesło bliżej kominka, a jej niespokojne dłonie wrzucały do ognia skórki pomarańczy.

Dzięki ogromnej zażyłości, jaka zrodziła się między nami, potrafiłyśmy z łatwością przechodzić od żartów i przekomarzania się do poważnej dyskusji nad powieścią. Czerpałyśmy wiele przyjemności z rozmów o wszystkich pisarzach, ale szczególnie dobrej zabawy dostarczała nam Austen. Niekiedy nawet poddawałyśmy się niepohamowanemu szaleństwu - stając się przekorne i prawie dziecinne. Jednym słowem, zwyczajnie przyjemnie spędzałyśmy czas. Jak można było przeczytać pierwsze zdanie powieści Duma i uprzedzenie i nie zorientować się, że tego właśnie Austen oczekuje od swoich czytelników?

Owego chłodnego ranka czekałyśmy na Sanaz. Mitra, której przy uśmiechu w policzkach robiły się dołeczki, poinformowała grupę, że Sanaz chciała, byśmy na nią poczekały - miała dla nas niespodziankę. Wszystkie nasze szalone domysły spotkały się z powściągliwym uśmiechem.

- Mogły się zdarzyć tylko dwie rzeczy - spekulowała Azin. - Kolejna awantura z bratem, w wyniku której postanowiła w końcu opuścić dom i wprowadzić się do swojej cudownej cioci. - Uniosła rękę, podzwaniając złotymi i srebrnymi bransoletami. - Albo wychodzi za mąż za swego ukochanego.

- Sądząc po wyrazie twarzy Mitry, jej małżeństwo z ukochanym wydaje się bardziej prawdopodobne z obu wymienionych możliwości - stwierdziła Jaśmina, prostując się nieco.

Dołeczki Mitry pogłębiły się, ale nie odpowiedziała na naszą prowokację. Patrząc na nią, pomyślałam o jej niedawnym ślubie z Hamidem. Jego ukradkowe konkury musiały mieć miejsce tuż pod moim nosem, a ja niczego nie podejrzewałam. Zaprosili mnie na uroczystość, chociaż Mitra nigdy przedtem nie wspominała o swoim związku z Hamidem.

- Zakochałaś się? - zapytałam ją na którychś zajęciach z niepokojem w głosie.

- Znów to nudne pytanie - skwitowała wtedy Manna.

W kręgu moich przyjaciół żartowano między sobą, że nigdy nie potrafiłam się oprzeć zadawaniu swego obsesyjnego pytania świeżo poślubionym małżonkom.

- Zakochałaś się? - dopytywałam się natarczywie i z przejęciem, prowokując prawie zawsze pobłażliwe uśmiechy zebranych.

- No cóż, tak, oczywiście - odparła zarumieniona Mitra.

- Któż teraz myśli o miłości? - powiedziała Azin z udawaną skromnością.

Miała włosy związane w koński ogon, a gdy odwróciła głowę, w jej kolczykach zakołysało się kilka maleńkich turkusowych paciorków.

- Islamska Republika przeniosła nas z powrotem do czasów Ja-ne Austen. Niech Bóg błogosławi aranżowane małżeństwa! Obecnie dziewczęta wychodzą za mąż, ponieważ zmusza je do tego rodzina, żeby zdobyć zieloną kartę, zapewnić sobie stabilizację finansową, bądź uprawiać seks - wychodzą za mąż z wielu różnych powodów, ale rzadko z miłości.

Spojrzałam na Mahszid, która, chociaż zachowywała milczenie, wydawała się mówić: „I znów do tego wracamy".

- A przecież - kontynuowała Azin, sięgając po swój kubek

- mówimy o wykształconych dziewczętach, takich jak my, które poszły na uczelnię i można by pomyśleć, że mają większe ambicje.

- Nie wszystkie postępują w ten sposób - powiedziała spokojnie Mahszid, nie patrząc na Azin. - Wiele kobiet jest niezależnych. Spójrz tylko, ile mamy bizneswoman. Są też kobiety, które wybrały życie w pojedynkę.

„To prawda - pomyślałam w duchu - a ty jesteś jedną z nich, pilną, pracującą kobietą. W wieku trzydziestu dwóch lat wciąż mieszkasz z rodzicami".

- Ale większość nie ma wyboru - stwierdziła Manna. - I sądzę, że jesteśmy daleko w tyle za epoką Jane Austen.

Był to jeden z niewielu momentów, które sobie przypominam, kiedy Manna bez zastrzeżeń stanęła po stronie Azin przeciwko Mahszid.

- Moja matka mogła sama wybrać, kogo chce poślubić. Ja mam mniejszą swobodę wyboru, a moja młodsza siostra jeszcze mniejszą

- zakończyła posępnie.

- A co z tymczasowym małżeństwem? - zapytała Nasrina, układając skórki z pomarańczy na swoim talerzu jak puzzle. - Wydaje się, że zapomniałaś o światłej alternatywie naszego prezydenta.

Nawiązywała do muzułmańskiej zasady charakterystycznej dla Iranu, zgodnie z którą mężczyźni mogą mieć cztery oficjalne żony oraz ile zechcą tymczasowych żon. Kryła się za tym logika konieczności zaspokajania ich potrzeb, kiedy żony były niedostępne lub nie potrafiły ich zadowolić. Mężczyzna mógł zawrzeć tego typu kontrakt na dziesięć minut albo na dziewięćdziesiąt dziewięć lat. Prezydent Rafsandżani, uhonorowany potem tytułem reformatora, zaproponował, by młodzi ludzie zawierali tymczasowe małżeństwa. Rozgniewało to zarówno reakcjonistów, którzy uważali, że było to sprytne posunięcie ze strony prezydenta, aby przypochlebić się młodym, jak i zwolenników postępu, równie sceptycznych co do kwestii motywów prezydenta, a ponadto uznających je za obraźliwe, szczególnie dla kobiet. Niektórzy nie wahali się nazwać czasowych małżeństw uświęconą formą prostytucji.

- Nie jestem zwolenniczką tymczasowego małżeństwa - powiedziała Mahszid. - Ale mężczyźni s ą słabsi imają więcej potrzeb seksualnych. Poza tym - dodała ostrożnie - wybór należy do dziewczyny. Nikt jej do tego nie zmusza.

- Wybór należy do dziewczyny? - powtórzyła Nasrina z oczywistym niesmakiem. - Masz naprawdę zabawne wyobrażenia na temat wyboru.

Mahszid spuściła wzrok i nic nie odpowiedziała.

- Niektórzy mężczyźni, nawet ci najbardziej wykształceni - kontynuowała z wściekłością Nasrina - uważają nowe zarządzenie prezydenta za postępowe. Byłam zmuszona spierać się z kolegą, że jedynym sposobem, w jaki mógłby mnie przekonać o postępowym charakterze tego zarządzenia, byłby fakt zagwarantowania kobietom tych samych praw, jakie mają mężczyźni. Chcesz wiedzieć, jak wolni od uprzedzeń są ci mężczyźni? Nie mówię o duchownych, tylko o osobach świeckich - powiedziała, wrzucając kolejną skórkę pomarańczy do kominka. -Zapytaj ich tylko o małżeństwo. Całe to gadanie to zwykła hipokryzja!

- Prawdą jest, że ani moja mama, ani ciotki nie wyszły za mąż z miłości - oświadczyła Jaśmina, marszcząc brwi - ale wszyscy moi wujkowie ożenili się z miłości. To dziwne, kiedy się o tym pomyśli.

Można by zadać sobie pytanie, gdzie nas to sytuuje - mam na myśli rodzaj naszego dziedzictwa. Przypuszczam - dodała, rozpromieniwszy się po chwili zastanowienia - że Austen na naszym miejscu potwierdziłaby powszechnie uznaną prawdę, iż muzułmanin, niezależnie od swego majątku, potrzebuje dziewięcioletniej żony dziewicy.

W ten właśnie sposób zaczęłyśmy naszą zabawę, opierając się na słynnym pierwszym zdaniu powieści Austen. Tego typu pokusę musiał odczuwać przynajmniej raz niemal każdy jej czytelnik.

Zabawę przerwał dźwięk dzwonka. Mahszid, która znajdowała się najbliżej wyjścia, powiedziała, że otworzy. Usłyszałyśmy dźwięk zamykanych drzwi od ulicy. Na schodach rozległ się odgłos kroków, po czym zapadła cisza. Mahszid otworzyła drzwi wejściowe i do naszych uszu dobiegły odgłosy powitania. Sanaz weszła do środka, uśmiechając się radośnie. Trzymała w ręku pudełko ciastek.

- Z jakiej okazji przynosisz ciastka? - zapytałam. - To nie twoja kolej.

- Tak, ale mam dobre wieści - oznajmiła tajemniczo.

- Może wychodzisz za mąż? - zapytała leniwie Jaśmina z głębi kanapy.

- Pozwólcie, że najpierw usiądę - powiedziała Sanaz, zdejmując swój długi płaszcz i wełnianą chustę. Odrzuciła głowę do tyłu z dumną swobodą kobiety o pięknych włosach i oświadczyła: - Będzie padać śnieg.

Zastanawiałam się, czy przeprosi za spóźnienie, nawet przy tej okazji, kiedy miała dobre wytłumaczenie i nikt jej za to nie potępia?

- Przepraszam, że znów jestem spóźniona - powiedziała z rozbrajającym uśmiechem, który nie wyrażał skruchy.

- Uzurpujesz sobie moje prawa - powiedziała Azin. - Spóźnianie się to moja specjalność.

Sanaz chciała wstrzymać się z przekazaniem swojej wiadomości aż do przerwy. Starałyśmy się przestrzegać zasady, by osobiste relacje, które coraz bardziej wkradały się do naszych czwartkowych sesji, nie kolidowały z zajęciami. Ale w tym wypadku nawet ja byłam zbyt podekscytowana, by czekać.

- Wszystko przebiegło bardzo szybko - wyjaśniła Sanaz, ustępując pod naciskiem naszych próśb.

Zupełnie niespodziewanie zadzwonił pretendent i poprosił, żeby wyszła za niego za mąż. Powiedział, że rozmawiał już ze swoimi rodzicami, którzy z kolei rozmawiali z rodzicami Sanaz (nie zadając sobie trudu, by najpierw zapytać samą zainteresowaną, jak zauważyłam mimochodem). Byli uszczęśliwieni, a ponieważ nie mógł przyjechać do Iranu ze względu na to, że nie odbył służby wojskowej, zaproponował, by wraz ze swoją rodziną przyjechała do Turcji. Irańczycy nie potrzebowali wiz do Turcji, toteż podróż można było szybko zorganizować. Sanaz zupełnie oniemiała. Spodziewała się tego od dawna, ale wciąż nie mogła uwierzyć, że faktycznie wydarza się wielka zmiana w jej życiu.

- Ogień w kominku niemal zgasł - powiedziała, przerywając swoją opowieść. - Jestem naprawdę dobra w rozpalaniu kominka. Pozwólcie, że się tym zajmę.

Dodała kilka polan do gasnącego ognia i energicznie w nim pogrzebała. Buchnął długi płomień i równie szybko zgasł.

W początkach dwudziestego stulecia dopuszczalny wiek kobiety do zawarcia małżeństwa w Iranie wynosił - zgodnie z prawem sza-riatu - dziewięć lat. Później dokonano zmiany i za zdolne do małżeństwa uznano trzynastolatki, a następnie osiemnastolatki. Moja matka sama zdecydowała, kogo chce poślubić i była jedną z sześciu pierwszych kobiet wybranych do parlamentu w 1963 roku. W latach sześćdziesiątych, kiedy dorastałam, między prawami, jakimi cieszyłam się w mojej ojczyźnie, a prawami kobiet w krajach zachodniej demokracji istniały niewielkie różnice. Nie mieścił się wówczas w nurcie nowoczesnego myślenia pogląd, że nasza kultura nie dostraja się do nowoczesnej demokracji, a zatem, że istnieją dwie wersje demokracji i praw człowieka: zachodnia i islamska. Wszyscy pragnęliśmy nowych możliwości i rozwiązań realizowanych w warunkach wolności. Dlatego właśnie popieraliśmy rewolucyjne zmiany - domagaliśmy się większych praw, a nie ograniczonych zakazami swobód.

W przeddzień rewolucji wyszłam za mąż za mężczyznę, którego kochałam. W owym czasie Mahszid, Nasrina, Manna i Azin były nastolatkami, Sanaz i Mitra miały o kilka lat mniej, a Jaśmina miała dwa lata. Do czasu, kiedy pięć lat później moja córka przyszła na świat, prawa uległy regresowi i stały się bardziej konserwatywne niż w epoce mojej babci. Pierwszym prawem, które zostało uchylone na wiele miesięcy przed ratyfikacją nowej konstytucji, była ustawa o ochronie rodziny która określała prawa kobiet zarówno w domu, jak i w pracy. Poinformowano nas, że wiek zawierania małżeństwa został obniżony do dziewięciu, bądź ośmiu i pół lat księżycowych; cudzołóstwo i prostytucja miały być karane śmiercią przez ukamienowanie, zaś kobiety - zgodnie z obowiązującymi normami - uznano za warte połowę tego, co mężczyźni. Prawo szaria-tu zastąpiło istniejący system orzecznictwa i stało się normą. W okresie mojej młodości dwie kobiety awansowały do rangi ministra. Po rewolucji te same dwie kobiety zostały skazane na śmierć za grzech wojowania z Bogiem i szerzenia prostytucji. Jedna z nich, minister do spraw kobiet, podczas rewolucji przebywała za granicą i pozostała na emigracji, gdzie stała się czołową rzeczniczką praw kobiet i praw człowieka. Drugą, dawną dyrektorkę mojej szkoły średniej, sprawującą funkcję ministra edukacji, wsadzono do worka i ukamienowano lub zastrzelono. Z biegiem czasu moje studentki zaczęły myśleć o nich z szacunkiem i nadzieją: jeżeli mieliśmy takie kobiety w przeszłości, nie ma żadnego powodu, dla którego nie mielibyśmy mieć im podobnych w przyszłości.

Nasze społeczeństwo było znacznie bardziej nowoczesne niż jego nowi władcy, toteż kobiety, niezależnie od swoich przekonań religijnych i ideologicznych, wyszły wtedy na ulice, by zaprotestować przeciwko nowym prawom. Zakosztowały już władzy i nie miały zamiaru zrezygnować z niej bez walki. To właśnie wówczas zakorzenił się mit o islamskim feminizmie - sprzeczne pojęcie, usiłujące pogodzić prawa kobiet z zasadami islamu. Dzięki niemu władcy mogli mieć ciastko i zjeść ciastko: twierdzili, że są postępowi i islamscy, podczas gdy nowoczesne kobiety były potępiane za uleganie wpływom Zachodu oraz za przejawy dekadencji i nielojalności. Potrzebowali nas, nowocześnie myślących kobiet i mężczyzn, byśmy wskazali im drogę, ale jednocześnie musieli utrzymać nas w ryzach.

Tym, co różniło tę rewolucję od innych totalitarnych rewolucji dwudziestego wieku był fakt, że dokonała się w imieniu przeszłości: była to zarówno jej siła, jak i słabość. My, cztery pokolenia kobiet - moja babcia, matka, ja i moja córka - żyłyśmy w teraźniejszości, ale także w przeszłości; doświadczałyśmy równocześnie dwóch różnych stref czasowych. Ciekawe, myślałam, jak wojna i rewolucja sprawiły, że stałyśmy się nawet bardziej świadome naszej osobistej gehenny - szczególnie małżeństwa, u podstaw którego leżała kwestia indywidualnej wolności, co już dwa wieki temu ukazała Jane Austen. Ona to odkryła, zastanawiałam się w duchu, ale co z nami, siedzącymi w tym pokoju, w innym kraju pod koniec innego stulecia? Nerwowy śmiech Sanaz wyrwał mnie z zadumy.

- Tak się boję - powiedziała, sięgając prawą ręką do czoła, by odgarnąć nieistniejący kosmyk włosów. - Do tej pory poślubienie mego ukochanego było swego rodzaju marzeniem, czymś, co zajmowało moje myśli, kiedy sprzeczałam się z bratem. Nigdy nie wiedziałam - i do tej pory nie wiem -jakie szansę powodzenia ma nasz związek w realnym życiu.

Sanaz niepokoiła się podróżą do Turcji i ponownym spotkaniem z wybrankiem.

- Co będzie, jeżeli mu się nie spodobam? - martwiła się.

Nie zapytała jednak: „A co będzie, jeżeli mnie się on nie spodoba?" albo: „Co się stanie, gdy nam nie uda się nawiązać dobrych stosunków?". Czy jej brat będzie jeszcze bardziej nieznośny, a mama wpadnie w większe przygnębienie? Czy matka Sanaz o wyglądzie męczennicy sprawi, że dziewczyna poczuje się winna, jakby celowo ją zawiodła? Pytania te stanowiły poważne problemy dla Sanaz. Trudno było powiedzieć, czy jedzie do Turcji, by zrobić przyjemność innym, czy dlatego, że jest zakochana. Na tym właśnie polegał mój problem z Sanaz - nigdy nie było wiadomo, czego naprawdę chce.

- Minęło już sześć lat. Bóg jeden wie, jaki on teraz jest - powiedziała Nasrina, w roztargnieniu obracając w dłoniach kubek z kawą.

Popatrzyłam na nią z pewnym niepokojem, co robiłam niemal zawsze, kiedy nasze rozmowy zwracały się w stronę małżeństwa i mężczyzn. Nie mogłam opędzić się od myśli, jak sobie radziła ze swoimi pogrzebanymi wspomnieniami. Czy porównywała się z przyjaciółkami, które nie miały tego typu doświadczeń? I czy rzeczywiście były one wolne od podobnych przeżyć?

Sanaz spojrzała na Nasrinę z wyrzutem. Czy naprawdę musiała teraz wysłuchiwać takich uwag? W każdym razie wyjazd do Turcji będzie dla niej korzystny, nawet gdyby się nie udał. Przynajmniej na dobre przestanie o nim myśleć.

- Kochasz go? - zapytałam, usiłując zignorować sardoniczne uśmiechy dziewcząt. - Postanowienie wyjścia za mąż zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem, ale moje pytanie brzmi następująco: czy teraz go kochasz?

- Kochałam go, kiedy byłam bardzo młoda - powiedziała powoli Sanaz, zbyt podekscytowana, aby uczestniczyć w żartach pozostałych dziewcząt. - Teraz nie wiem. Zawsze kochałam wyobrażenie o nim, ale od tak dawna jest daleko stąd. Miał wiele okazji, by spotkać inne kobiety... A jakie ja miałam szansę spotkania innych mężczyzn? Zapewne, jak mówi moja ciocia, nie muszę się od razu deklarować. Ona twierdzi, że jeżeli chcemy poznać prawdziwe uczucia wobec siebie, powinniśmy spotkać się w Turcji sami i spędzić pewien czas razem bez naszych rodzin, które wciąż by się do czegoś wtrącały.

- Cóż za niezwykle mądra ciocia - powiedziałam, nie potrafiąc się powstrzymać przed uczynieniem tej arbitralnej uwagi. - Wiesz, ona ma rację.

Mahszid zerknęła na mnie, po czym ponownie spuściła wzrok. Azin szybko złowiła spojrzenie Mahszid i powiedziała:

- Zgadzam się z doktor Nafisi. Byłoby to rozsądne z waszej strony, gdybyście spróbowali przez jakiś czas pomieszkać razem, zanim podejmiecie jakiekolwiek decyzje.

Mahszid postanowiła nie połykać przynęty i skromnie milczała. Czy tylko mi się wydawało, czy też rzeczywiście rzuciła w moją stronę pełne wyrzutu spojrzenie, zanim spuściła oczy i utkwiła wzrok w niewidocznej plamie na dywanie?

- Pierwszą rzeczą, którą powinnaś zrobić, żeby sprawdzić, czy rzeczywiście do siebie pasujecie - powiedziała Nasrina - to z nim zatańczyć.

Początkowo byłyśmy zdziwione jej oświadczeniem, które wydawało się naciągane nawet w wypadku Nasriny. Dopiero po chwili zrozumiałam, co miała na myśli. Nawiązywała do Stowarzyszenia Drogiej Jane, które wymyśliłyśmy podczas ostatniego roku moich wykładów na Uniwersytecie Tabatabajego. Pomysł powołania do życia tego stowarzyszenia - martwego, zanim jeszcze powstało -zaczął się od pamiętnego tańca.

Widzę tę scenę, jakbym oglądała ją przez duże okno domu usytuowanego pośrodku pustego ogrodu. Przyciskam twarz do szyby i oto nadchodzą: pięć kobiet, wszystkie ubrane w czarne płaszcze, z chustami na głowach. W chwili, gdy każda przechodzi obok okna, mogę rozróżnić ich twarze. Jedna stoi i patrzy na cztery pozostałe. Nie są pełne gracji, a ich ruchy wydają się raczej niezgrabne; wpadają na siebie nawzajem i na krzesła. Są hałaśliwe w osobliwie irytujący sposób.

Na prowadzonym przeze mnie tej wiosny seminarium magisterskim porównywałam konstrukcję Dumy i uprzedzenia do osiemna-stowiecznego tańca. Po zajęciach niektóre dziewczęta zostały, by o tym porozmawiać. Nie bardzo zrozumiały, co miałam na myśli. Doszłam do wniosku, że wytłumaczę im najlepiej istotę zagadnienia, przerabiając z nimi krok po kroku wszystkie taneczne ruchy. Sugerowałam, żeby zamknęły oczy i wyobraziły sobie taniec, w którym poruszają się w tył i w przód.

- Byłoby dobrze - powiedziałam - gdybyście potrafiły ujrzeć oczyma wyobraźni, że mężczyzną stojącym naprzeciwko was jest niezrównany pan Darcy; może nawet nie on, pomyślcie o kimkolwiek, kto przyjdzie wam do głowy.

Usłyszałam chichot jednej z dziewcząt. Niespodziewanie poczułam inspirację, ujęłam niechętne ręce Nasriny i zaczęłam z nią tańczyć, raz dwa, raz dwa. Poprosiłam też inne dziewczęta, aby stanęły w szeregu. Wkrótce tańczyłyśmy wszystkie. Nasze długie, czarne płaszcze wirowały wkoło, czasem wpadałyśmy jedna na drugą lub na krzesła.

Stają naprzeciw swoich partnerek, składają lekki ukłon, robią krok w przód, ich dłonie dotykają się i wówczas pary zaczynają się obracać. Mówię:

- Teraz, kiedy wasze dłonie się spotykają,  spójrzcie sobie w oczy; dobrze, zorientujmy się, do jakiego stopnia możecie ze sobą swobodnie rozmawiać. Spróbujcie coś do siebie powiedzieć.

- Widzę, że z trudem mogą sobie patrzeć w oczy.

- Problem polega na tym, że wszystkie chciałybyśmy przeistoczyć się w Elżbietę i Darcy'ego - stwierdziła Możgan.

- Nie miałabym nic przeciwko temu, żeby być Jane - powiedziała Nasrina - zawsze chciałam być najpiękniejsza. Potrzebujemy pana Collinsa. No, chodź, Mahszid, czy nie miałabyś ochoty nadepnąć mi na odcisk?

Mahszid niechętnie odnosi się do tej propozycji.

- Nigdy w życiu nie tańczyłam - mówi z zakłopotaniem.

- O ten jeden taniec nie musisz się martwić - powiedziałam.

- Faktycznie, jako twoja wykładowczyni, nakazuję ci to zrobić. Potraktuj to jako część swojej pracy domowej - dodałam.

Była to jedna z nielicznych chwil, kiedy posłużenie się mym autorytetem sprawiło mi przyjemność.

- W przód i w tył, przerwa, obrót i jeszcze raz obrót, musisz zharmonizować kroki z resztą tancerzy. Na tym polega cała trudność. Koncentruj się przede wszystkim na sobie i swojej partnerce, ale także na wszystkich pozostałych; wasz krok nie może się nie zgadzać z krokiem reszty tancerzy. No cóż, tak, to trudna część, ale pannie Elizie Bennet przychodzi ona zupełnie naturalnie. Cały taniec jest występem i sposobem prezentacji - mówiłam im - ale czy dostrzegacie, jak różne tańce zachęcają do różnych interpretacji?

- Ależ oczywiście - powiedziała Nasrina. - Porównajmy dotychczasowe próby z perskim tańcem. Gdyby ci Brytyjczycy mogli tak poruszać swymi ciałami jak my... w porównianiu z nami są tacy powściągliwi!

- Kto potrafi zatańczyć w perskim stylu? - zapytałam.

Wszystkie spoglądają na Sanaz. Jest nieśmiała i nie chce zatańczyć. Droczymy się z nią i usilnie namawiamy, by jednak zatańczyła. Otaczamy ją kręgiem. Kiedy zaczyna się poruszać, początkowo z zażenowaniem, klaszczemy i cicho podśpiewujemy słowa piosenki. Nasrina ostrzega nas, żebyśmy nieco się uciszyły. Sanaz zaczyna nieśmiało, drobiąc pełnymi wdzięku, małymi kroczkami, poruszając talią z pełną wigoru gracją. Im bardziej się śmiejemy i żartujemy, tym większej nabiera odwagi. Porusza głową z boku na bok, a każda część ciała tancerki zaznacza swoje istnienie, rywalizując o uwagę z pozostałymi. Jej ciało wije się, kiedy stawia drobne kroczki i wykonuje taneczne ruchy palcami i dłońmi. Twarz Sanaz przybrała szczególny wyraz. Jest śmiała i kusząca, ma przyciągać uwagę widzów, ale jednocześnie trzyma ich na dystans z siłą, która nagle znika, kiedy dziewczyna przestaje tańczyć.

Istnieją różne rodzaje uwodzenia. Sposób uwodzenia, jakiego byłam świadkiem, oglądając występy perskich tancerek, jest absolutnie unikalny. Zawiera w sobie taką mieszankę subtelności i bezwstydu, że nie potrafię znaleźć zachodniego odpowiednika. Widziałam kobiety o bardzo różnym pochodzeniu, jednak zawsze na ich twarzach malował się ten sam wyraz, charakteryzujący się zamglonym, leniwym, kokieteryjnym spojrzeniem. Odnalazłam spojrzenie Sanaz wiele lat później w twarzy mojej wyrafinowanej przyjaciółki Lejli, mającej za sobą francuską edukację, kiedy nagle zaczęła tańczyć do muzyki, przez którą przewijały się długie partie naz, eszwe i kereszme. Odpowiedniki wszystkich tych słów w języku angielskim — zalotność, przekomarzanie się, kokieteria — wydają się nie tylko ubogie, ale też nieadekwatne.

Ten rodzaj uwodzenia jest nieuchwytny, a jednocześnie namacalny. Zakręca, wiruje, wije się i rozwija. Ręce schodzą się i rozchodzą, falując, podczas gdy talia zamienia się niemal w spiralę. Wszystko jest starannie wykalkulowane. Można przewidzieć efekt, zanim tancerka uczyni kolejny mały krok i znów następny, także mały. Ten rodzaj uwodzenia jest kokieteryjny na sposób, o jakim panna Daisy Miller i podobne jej bohaterki powieści nie mogłyby nawet marzyć. Perski taniec jest otwarcie uwodzicielski, ale nie wyraża postawy poddańczej. Wszystko to znajduje odzwierciedlenie w tańcu Sanaz. Obszerny czarny płaszcz i czarna chusta na głowie - obramowująca kościstą twarz, duże oczy i bardzo szczupłe, kruche ciało - o dziwo dodają uroku jej ruchom. Z każdym krokiem dziewczyna wydaje się uwalniać z warstw czarnego stroju. Płaszcz staje się przezroczysty, zaś jego faktura przydaje rytmowi jej tańca tajemniczości.

Zostałyśmy zaskoczone przez studentkę, która otworzyła drzwi i patrzyła na nas zdumiona. Godzinna przerwa na obiad dobiegła końca. Nie zauważyłyśmy upływu czasu. Patrząc na studentkę, stojącą na progu z jedną nogą w sali, zaczęłyśmy się śmiać.

To spotkanie sprawiło, że zawarłyśmy tajny pakt. Rozmawiałyśmy o powołaniu do życia sekretnej grupy i nazwaniu jej Stowarzyszeniem Drogiej Jane. Miałyśmy się spotykać, tańczyć, jeść ptysie i wymieniać się wiadomościami. Chociaż nigdy nie utworzyłyśmy tego rodzaju tajnego stowarzyszenia, od tej pory każda z dziewcząt nazywała samą siebie Drogą Jane. Stało się ono zaczątkiem naszych obecnych cotygodniowych spotkań. Zapomniałabym o tym wszystkim, gdybym ostatnio nie zaczęła myśleć o Nasrinie.

Przypominam sobie teraz, że właśnie tego dnia, kiedy razem z Mahszid i Nasriną szłyśmy do mojego gabinetu, zupełnie niespodziewanie, wcale o tym przedtem nie myśląc, poprosiłam je, żeby brały udział w moich sekretnych zajęciach. Patrząc na ich zdziwione twarze, szybko nakreśliłam im koncepcję, improwizując być może na temat czegoś, o czym marzyłam i co planowałam od wielu lat.

- Czego będzie się od nas wymagać? - zapytała Mahszid.

- Całkowitego zaangażowania w pracę i w grupę - powiedziałam impulsywnie i stanowczo. Tymczasem nie one, tylko ja sama zaangażowałam się wtedy najbardziej w ideę tego przedsięwzięcia.

Patrzę na wszystko z naukowego punktu widzenia: napisałam zbyt wiele prac i artykułów, abym mogła przekształcić moje doświadczenia i poglądy w samą tylko narrację, unikając przy tym niepotrzebnego perorowania. Chociaż tego właściwie pragnę, opowiadać i ponownie wymyślać siebie samą wraz z wszystkimi innymi postaciami. Kiedy piszę, droga przede mną wydaje się jasna: mężczyzna z cyny odzyskuje swoje serce, a lew odwagę, ale to nie jest moja historia. Idę inną drogą, której końca nie mogę przewidzieć. Wiem równie niewiele o tym, dokąd prowadzi ta droga, co wiedziała Alicja, gdy po raz pierwszy pobiegła za Białym Królikiem, który nosił kamizelkę oraz zegarek i mruczał pod nosem: „Jestem spóźniony, jestem spóźniony".

Nie mogłam znaleźć lepszego sposobu wytłumaczenia konstrukcji powieści Duma i uprzedzenie i wyjaśnienia jej grupom moich studentów niż przez porównianie jej do osiemnastowiecznego tańca, z rodzaju tych, które sobie wyobrażamy. Darcy i Elżbieta tańczyli na jednym z licznych, odwiedzanych przez nich balów. Chociaż bale i tańce stanowią instrumenty akcji w innych powieściach Au-sten - na przykład w Mansfield Park czy w Emmie - w żadnej z nich tańce nie odgrywają tak istotnej roli. Nie chodzi tu o ich liczbę. Jak już wspomniałam, cała konstrukcja powieści przypomina taniec, który jest zarówno aktem publicznym jak i osobistym. Atmosfera Dumy i uprzedzenia ma w sobie świąteczny nastrój balu.

A zatem konstrukcja powieści opiera się na tańcu oraz dygresji. Akcja toczy się równolegle, kontrapunktowo, nie tylko pod względem wydarzeń i postaci, ale również otoczenia. Początkowo widzimy Elżbietę w jej własnej scenerii, a następnie w scenerii Darcy'ego, po czym znów Darcy zostaje osadzony w swym prawdziwym otoczeniu - zaś każda z tych zmian w perspektywie zbliża ich do siebie. Oświadczyny Darcy'ego przebiegają równolegle z oświadczynami Collinsa. Istnieją również podobieństwa między postaciami Darcy'ego i Wickhama. Podobnie jak w aparacie fotograficznym, widok Elżbiety coraz wyraźniej znajduje się w zasięgu wzroku Darcy'ego, aż do całkowitego zbliżenia. W drugiej części powieści dzieje się akurat na odwrót, kiedy Elżbieta przesuwa się w stronę Darcy'ego.

Wszystkich głównych aktorów poznajemy podczas pierwszego tańca. Wywołany w tym momencie konflikt staje się źródłem napięcia, które będzie nam towarzyszyć na kartach całej powieści. W trakcie tego pierwszego tańca Elżbieta ustosunkowuje się wrogo do Darcy'ego, usłyszawszy przypadkowo, jak mówi on Bingleyowi, że nie jest dostatecznie ładna, aby z nim zatańczyć. Później, kiedy Darcy spotykają na kolejnym balu, zaczyna zmieniać zdanie na jej temat, ona jednak odrzuca jego zaproszenie do tańca. W Netherfield spotykają się ponownie i wówczas tańczą razem. Mimo cywilizowanych pozorów, taniec jest naładowany napięciem. Ona pociąga go coraz bardziej, tymczasem on w tym samym stopniują odpycha. Fałszywe nuty w prowadzonej przez nich rozmowie przeczą płynnym ruchom ich ciał na parkiecie.

Bohaterowie Austen są osobami prywatnymi umieszczonymi w miejscach publicznych. Ich pragnienie intymności i refleksji jest nieustannie przystosowywane do sytuacji, w jakiej się znajdują w ramach bardzo małej społeczności, która sprawuje nad nimi ciągłą kontrolę. Równowaga między sferą publiczną i osobistą stanowi w tym świecie kwestię zasadniczą.

Rytm tańca w tył i w przód powtarza się w działaniach i ruchach dwójki bohaterów, wokół których budowana jest intryga powieści. Przebiegające równolegle wydarzenia zbliżają ich do siebie, po czym ich od siebie odpychają. Dzieje się tak od początku do końca powieści. Za każdym razem, kiedy posuwają się do przodu, przygotowywany jest grunt do kolejnego ruchu. Cofaniu się towarzyszy ponowna ocena poprzedniego ruchu w przód. Taniec wymaga wzajemnych ustępstw, ciągłego przystosowywania się do potrzeb i kroków partnera. Zauważmy na przykład, jak straszny jest pan Collins na tanecznym parkiecie, podobny nieokrzesanemu Thorpe'owi w Opactwie Northanger. Ich nieudolność w tańcu stanowi oznakę niezdolności przystosowania się do potrzeb swoich partnerek.

Centralne znaczenie rozmowy w Dumie i uprzedzeniu dobrze przystaje do konstrukcji powieści podobnej do tańca. Wydaje się, że niemal w każdej scenie ma miejsce dialog toczący się między Elżbietą i Darcym. Jest on albo realny, albo wyimaginowany, ale przez cały czas absorbuje bohaterów, prowadząc od wymiany myśli z inną osobą do rozmowy z samym sobą. Temu głównemu dialogowi pomiędzy Elżbietą i Darcym, a także Elżbietą i nią samą towarzyszy mnogość innych konwersacji.

Jedną z najcudowniejszych zalet Dumy i uprzedzenia jest różnorodność głosów, które powieść zawiera. Istnieje tak wiele różnych form rozmowy: może się ona toczyć między kilkoma lub dwiema osobami, jest też wewnętrzny dialog i rozmowa poprzez listy. Wszystkie napięcia powstają i są rozwiązywane przez rozmowę. Zdolność Austen do kreowania tak dużej wielogłosowości, tak różnorodnych głosów i intonacji w obrębie spójnej konstrukcji powieści, stanowi jeden z najlepszych przykładów demokratycznego aspektu jej książki. W powieściach Austen istnieje również przestrzeń dla rywali, którzy nie muszą eliminować jedni drugich, by móc egzystować. Znajduje się także miejsce dla koniecznej autorefleksji i samokrytycyzmu. Tego typu refleksja jest przyczyną zmiany. Nie potrzebowaliśmy przesłania ani kategorycznego wezwania do pluralizmu, aby udowodnić zalety takiej praktyki. Wystarczyło jedynie czytać i docenić kakofonię głosów, by zrozumieć jego demokratyczny imperatyw. Na tym właśnie polega niebezpieczeństwo Austen.

To nie przypadek, że najbardziej antypatyczni bohaterowie w powieściach Austen nie potrafią nawiązać autentycznej rozmowy z innymi. Rozprawiają. Pouczają. Karcą. Nieumiejętność prowadzenia prawdziwego dialogu oznacza niezdolność do tolerancji, autorefleksji i empatii. Później, w twórczości Nabokova, nieumiejętność ta przybiera straszną postać u takich bohaterów jak Humbert Humbert w Lolicie i Kinbote w Bladym ogniu.

Duma i uprzedzenie nie jest powieścią poetycką, ale ma swoje własne kakofonię i harmonie; głosy zbliżają się, oddalają i krążą wewnątrz pomieszczenia. W tym momencie, kiedy przerzucam strony powieści, słyszę, jak z nich wyskakują. Udaje mi się wyłowić patetyczny, oschły głos Mary, pokasływanie Kitty i surowe insynuacje panny Bingley, rozróżniam też słowo wypowiedziane przez uprzejmego sir Lucasa. Nie jestem w stanie wyraźnie dosłyszeć nieśmiałej i skrytej panny Darcy, ale do moich uszu dobiegają kroki osób wchodzących i schodzących po schodach, lekka kpina Elżbiety i pełen rezerwy, czuły głos Darcy'ego, a kiedy zamykam książkę, rozpoznaję ironiczny ton narratora. I nawet wówczas, gdy książka pozostaje zamknięta, głosy nie zanikają - rozlegają się ich echa, które wydają się ulatywać z kart powieści, sprawiając, że wciąż dźwięczy nam ona w uszach.

-Naszą Sanaz natura obdarzyła licznymi zdolnościami - stwierdziła Azin, uważnie przyglądając się swoim paznokciom. - Nie potrzebuje byle jakiego chłopaka, zwłaszcza takiego, którego największym osiągnięciem było uniknięcie poboru do wojska i przeniesienie się do Anglii.

Zupełnie niepotrzebnie mówiła te słowa ostrym tonem, nie adresując ich w szczególności do żadnej z obecnych uczestniczek spotkania. Właśnie wtedy zwróciłam baczną uwagę na paznokcie Azin. Zaczęła je malować na kolor jasnoczerwony i wydawała się całkowicie pochłonięta studiowaniem ich kształtu i koloru. Podczas zajęć, gdy tylko nadarzyła się okazja, przypatrywała się swoim paznokciom, jakby czerwony lakier łączył ją z innym wymiarem, miejscem znanym tylko jej. Kiedy wyciągała rękę, sięgając po ciastko lub pomarańczę, uważnie śledziła ruch swoich palców z jaskrawo pomalowanymi paznokciami.

Podczas przerwy rozmawiałyśmy o Sanaz. Powinna była wrócić z Turcji w przyszłym tygodniu. Mitra, jedyna osoba, która utrzymywała z nią kontakt, przekazała nam najświeższe nowiny: był uroczy, kochała go, zaręczyli się. Pojechali razem nad morze; będą zdjęcia, wiele zdjęć. Ciocia jednak wcale nie sądzi, by młody człowiek stanowił tak wspaniałą zdobycz. Uważa, że jest miłym chłopcem, którego lepiej mieć w charakterze przyjaciela, potrzebuje kogoś, kto pomógłby mu podtrzymywać spodenki (od uśmiechu Mitrze zrobiły się w policzkach dołeczki). Naszej Sanaz wydawało się to wcale nie przeszkadzać.

- Cóż w tym złego, że ktoś jest młody - zaszczebiotała Jaśmina. - Tak właśnie zaczynał mój wujek i jego żona. Na domiar wszystkiego nie mieli pieniędzy. Faktycznie, kiedy o tym myślę, dochodzę do wniosku, że w ten sposób pobrało się trzech moich wujków, oprócz najmłodszego, który nigdy się nie ożenił. Przyłączył się natomiast do organizacji politycznej - dodała, jakby miało to wyjaśnić, dlaczego pozostał kawalerem.

Snuła teraz często opowieści o wujkach, ponieważ najstarszy przebywał w Iranie na trzytygodniowych wakacjach. Był ulubionym wujkiem Jaśminy. Przysłuchiwał się wierszom autorstwa siostrzenicy, oglądał obrazy jej siostry Miny, komentował opowiadania ich nieśmiałej matki. Zawsze cierpliwy i pełen troski, potrafił zachęcić do podejmowania wielu działań. Jednocześnie był zdolny do wyrażenia pewnej dozy krytycyzmu, wskazując bądź to na mały błąd, bądź na jakiś słaby punkt. Jaśmina czuła się uszczęśliwiona, ilekroć przychodził z wizytą albo, co zdarzało się rzadziej, gdy pisał lub dzwonił ze Stanów i chciał porozmawiać właśnie z nią. Był jedyną osobą, która mogła podsuwać Jaśminie różne pomysły, a ona nie robiła mu z tego powodu wyrzutów. Początkowo zachęcał ją, żeby kontynuowała lekcje muzyki. Pewnego dnia powiedział: „Dlaczego nie miałabyś pójść na uniwersytet w Teheranie?". Teraz radził jej, żeby kontynuowała studia w Ameryce. Wszystko, co mówił Jaśminie - na przykład o wydarzeniach, które wydawały mu się normalne i rutynowe - nabierało w jej oczach magicznego blasku. Niekiedy weryfikowała te opowieści w rozmowie ze mną, ja zaś zawsze miałam coś do dodania. Nie mogłam oprzeć się wrażeniu, że wspólnie z jej wujkiem byliśmy spiskowcami, sprowadzającymi młodą Jaśminę na manowce. Przysparzało mi to wielu zmartwień i wciąż zadawałam sobie pytanie: a może namawiamy ją do życia, które w gruncie rzeczy nie będzie dla niej dobre? Widziałam, że nasze zachęty sprawiają, iż Jaśmina, czuła, lojalna dziewczyna, bardzo przywiązana do swojej kochającej rodziny, staje się przygnębiona i rozdarta wewnętrznie. Robiła sobie żarty z samej siebie, podkreślając, że ciągle czuje się...

- Niezdecydowana? - pytałam.

- Nieee, jak się to mówi? - Nagle jej twarz rozjaśniała się. - Kłótliwa!

- Nie, Jaśmino, to nieodpowiednie słowo. Zdecydowanie nie jesteś kłótliwa.

- No cóż, niezdecydowana, jak również nieprzystosowana - taka się istotnie czuję, ale czuję się też kłótliwa.

Ostatnio wydawało mi się, że wszystkie moje dziewczęta chcą opuścić Iran - wszystkie oprócz Mahszid, która była bardziej niż zwykle zajęta swoją pracą. Pragnęła awansu i stabilizacji, czego odmawiano jej ze względu na polityczne powiązania z religijną grupą opozycyjną w przeszłości. Mitra złożyła już formularz o wizę do Kanady, chociaż ona sama, a także Hamid mieli pewne wątpliwości. Jego matka była temu przeciwna. Przyszłość w Kanadzie stanowiła wielką niewiadomą, podczas gdy życie w Iranie, pomimo licznych wad, było czymś znajomym. Hamid miał dobrą pracę, mogli zatem czuć się bezpieczni. „Tutaj - jak wciąż przypomina nam jego matka -jesteśmy kimś, ale tam...".

- Myślę o wyjeździe - powiedziała nagle Azin. - Jeżeli Sanaz ma chociaż odrobinę rozsądku, po prostu tam pojedzie, albo wyjdzie za swojego faceta i pojedzie, a potem się z nim rozwiedzie. No co? - zapytała w odruchu obronnym, gdy napotkała zdumione spojrzenia innych dziewczyn. Nerwowo wyjęła z torebki papierosa. - Czy powiedziałam coś zdrożnego?

Nie zapaliła papierosa - nigdy tego nie robiła podczas zajęć - ale trzymała go pomiędzy długimi, białymi palcami z pomalowanymi na czerwono paznokciami. Nagle uświadomiła sobie nasze milczenie i jak dziecko przyłapane na kradzieży czekolady spojrzała na swojego niezapalonego papierosa. Następnie zgniotła go w popielniczce z rozbrajającym uśmiechem.

- W jaki sposób uchodzi ci na sucho chodzenie z pomalowanymi paznokciami? - zapytałam ją, żeby zmienić temat.

- Noszę rękawiczki - odparła. - Nawet latem wkładam ciemne rękawiczki.

Pomalowane paznokcie, podobnie jak makijaż, stanowiły wykroczenie podlegające karze w postaci chłosty, grzywny i do roku więzienia.

- Oczywiście oni znają tę sztuczkę - stwierdziła -jeżeli rzeczywiście będą chcieli mnie zdemaskować, każą mi je zdjąć. - Paplała w dalszym ciągu, mówiąc o rękawiczkach i paznokciach, po czym niespodziewanie zamilkła. - To sprawia, że czuję się szczęśliwa -dodała po chwili słabiutkim głosikiem, który nie sugerował jakiegokolwiek śladu szczęścia. - Moje paznokcie są tak czerwone, że pozwalają mi oderwać myśli od innych spraw.

- Od jakich spraw? - zapytała łagodnie Nasrina.

- Och, wiesz, od różnych - powiedziała i wybuchnęła płaczem. Zdziwione  siedziałyśmy  w  milczeniu.   Manna  niechętnie,

w oczywistej próbie powstrzymania łez Azin, podała jej pudełko chusteczek higienicznych. Mahszid ponownie zamknęła się w swojej skorupie, a Nasrina pochyliła się do przodu, splatając dłonie w silnym uścisku. Jaśmina, siedząca najbliżej Azin, skłoniła się w jej stronę, delikatnie ściskając jej prawe ramię.

Teraz już nigdy nie odróżnię prawdziwych ran skrywanych przez Azin od nieprawdziwych, które przed nami odkryła. Szukam jakiejś odpowiedzi, przyglądając się wspólnej fotografii. Zrobiłyśmy ją sobie podczas mojego ostatniego wieczoru w Teheranie. Patrzę na niej w bok, gdyż moją uwagę zwrócił błysk okrągłych złotych kolczyków Azin. Zdjęcia mogą być zwodnicze, chyba że ktoś posiada podobny talent jak mój czarodziej, by wyczytać coś z łuku czyjegoś nosa. Ja nie mam takich zdolności.

Kiedy przyglądam się temu zdjęciu, trudno mi sobie nawet wyobrazić, że Azin mogłaby mieć jakieś problemy. Wydaje się zupełnie beztroska; jej blond włosy pasują do bladej cery i oczu w kolorze ciemnego miodu. Uwielbiała szokować i fakt, że trzy razy była mężatką, uzasadniał jej roszczenia do tytułu osoby ekstrawaganckiej. Po raz pierwszy wyszła za mąż przed ukończeniem osiemnastego roku życia i rozwiodła się w przeciągu roku. Nigdy nie wyjaśniła, co się stało z drugim mężem. Być może wychodziła za mąż tak często, ponieważ zawarcie małżeństwa w Iranie było łatwiejsze niż posiadanie sympatii.

Jej męża - powiedziała nam - wydawało się denerwować wszystko, co ją interesowało. Był zazdrosny o książki żony, o komputer i czwartkowe poranne spotkania. Z przyklejonym uśmiechem opowiadała, że czuł się upokorzony przez - jak to określał - jej „niezależny umysł". Bił ją, a następnie próbował udobruchać, przysięgając dozgonną miłość. Czułam się niemal fizycznie zraniona jej relacją. Bardziej niż bicie niepokoiły mnie jego szyderstwa. Krzyczał, że nikt się z nią nie ożeni, że jest już „przechodzona" jak używany samochód, a żaden mężczyzna nie będzie chciał mieć żony z drugiej ręki. Mówił jej, że on w każdym wieku mógłby poślubić świeżą, osiemnastoletnią dziewczynę. Wciąż to powtarzał, a jednak nie potrafił jej zostawić. Przypominam sobie nie tyle słowa Azin, ale fakt, że w miarę jak kontynuowała swą straszną opowieść, jej uśmiech zadawał kłam lśniącym w oczach łzom. Na zakończenie, kiedy opowiedziała nam swoją historię, stwierdziła:

- Teraz już wiecie, dlaczego tak często zjawiam się niepunktual-nie na zajęcia.

Później Manna podsumowała jej słowa bez specjalnej sympatii „Azin zawsze próbuje wygrać coś dla siebie, wykorzystując w tym celu nawet swoje problemy".

Wkrótce wszystkie zaangażowałyśmy się w małżeńskie problemy Azin. Pewnego wieczoru po kolacji opowiedziałam o nich Biżanowi, a potem rozmawiałam na ten temat z -moją najlepszą przyjaciółką, doskonałą prawniczką, która miała słabość do przegranych spraw. Udało mi sieją przekonać, żeby zajęła się prowadzeniem jej sprawy w sądzie. Od tej pory Azin -jej niezdecydowanie, mąż, skargi, szczerość albo jej brak - stały się nieustannym tematem naszych dyskusji.

Te dygresje na temat spraw osobistych nie były przewidziane jako część zajęć, ale przenikały nasze rozmowy, przynosząc ze sobą coraz to nowe wypadki zapuszczania się w prywatne życie. Zaczynając od abstrakcji, wędrowałyśmy do sfery własnych doświadczeń. Przytaczałyśmy różne przykłady, w których fizyczne i psychiczne znęcanie się nad kobietami było uważane przez orzekającego sędziego za niewystarczający powód dla uzyskania rozwodu. Omawiałyśmy przypadki, kiedy sędzia nie tylko odmówił prośbie żony o udzielenie jej rozwodu, ale próbował obwiniać ją o prowokowanie przemocy fizycznej ze strony męża i nakazał, aby zastanowiła się nad niewłaściwym zachowaniem i złem, jakie wyrządziła, wywołując niezadowolenie swego partnera. Robiłyśmy sobie żarty, opowiadając historię sędziego, który regularnie bił swoją żonę. W naszym przypadku prawo rzeczywiście było ślepe; w niesprawiedliwym traktowaniu kobiet nie znało religii, ani rasy.

Mówi się, że życie osobiste zalicza się do sfery polityki. Nie jest to oczywiście prawda. U podstaw walki o prawa polityczne leży pragnienie, by chronić siebie samych, nie dopuszczając, aby polityka zakłóciła nasze życie prywatne. Kwestie osobiste i polityka są współzależne, ale nie są tym samym zagadnieniem. Królestwo wyobraźni stanowi pomost między obiema sferami życia, nieustannie modelując jedną zgodnie z warunkami drugiej. Wiedział o tym zarówno król-filozof Platona jak i niewidomy cenzor, nic więc dziwnego, że pierwszym zadaniem Islamskiej Republiki było zatarcie linii i granic pomiędzy życiem osobistym a politycznym, a tym samym zniszczenie obu tych sfer.

Kiedy jestem pytana o życie w Islamskiej Republice Iranu, nie mogę oddzielić osobistych i prywatnych aspektów naszej egzystencji od spojrzenia niewidomego cenzora. Myślę o moich dziewczętach, które pochodziły z bardzo różnych środowisk. Ich dylematy, niezależnie od rodzin, z jakich się wywodziły, i własnych przekonań, były wspólne i brały się z zawłaszczania ich najbardziej intymnych chwil, a także osobistych aspiracji przez panujący system. Konflikt ten stanowił sedno paradoksu wykreowanego przez władzę islamską. Teraz, kiedy mułłowie sprawowali rządy nad krajem, religią posługiwano się jako instrumentem władzy, ideologią. Ideologiczne podejście do wiary wprowadzało rozróżnienie między ludźmi będącymi u władzy a milionami zwykłych, wierzących obywateli, takich jak Mahszid, Manna i Jaśmina, uznających Islamską Republikę za swego najgorszego wroga. Osoby mego pokroju nienawidziły ucisku, ale inni ludzie musieli dodatkowo poradzić sobie ze zdradą. Nawet jednak w wypadku tych ludzi, sprzeczności i zahamowania, jakie miały miejsce w ich życiu prywatnym, angażowały ich w sposób bardziej bezpośredni niż wielkie kwestie wojny i rewolucji. Mieszkałam w Islamskiej Republice przez osiemnaście lat, a jednak nie udało mi się w pełni ogarnąć tej prawdy ani podczas pierwszych lat politycznych wstrząsów, pośród publicznych egzekucji i krwawych demonstracji, ani też w ciągu ośmiu lat wojny, kiedy dźwięki czerwonych i białych

alarmów mieszały się z odgłosem rakiet i bomb. Stało się to dla mnie jasne dopiero po wojnie i śmierci Chomeiniego, bowiem te dwa elementy, póki trwały, przymusowo jednoczyły kraj, nie dopuszczając do pojawienia się głosów dezaprobaty i wypłynięcia na powierzchnię rozmaitych sprzeczności.

Poczekaj, powiesz - niezgoda, sprzeczności? Czyż nie był to czas nadziei, reformy i pokoju? Czy nie mówiłaś nam, że gwiazda pana Qomiego blednie, a gwiazda pana Forsatiego świeci coraz jaśniejszym blaskiem? Przypomnisz mi o zakończeniu poprzedniego rozdziału, w którym radykalni rewolucjoniści stali przed dwojakim wyborem: mogli albo się podpalić, albo zmienić z biegiem czasu, przystosowując się do sytuacji. Co do Mahszid, Nasriny i Manny, stwierdzisz: przeżyły - dostały drugą szansę. Czy nie dramatyzujesz nadmiernie - będziesz się dopytywał - dla uzyskania większego efektu swojej opowieści?

Nie, nie dramatyzuję. Życie w Islamskiej Republice było zawsze zbyt wybuchowe, zbyt dramatyczne i chaotyczne, aby ukształtować je w porządek konieczny dla uzyskania efektu narracyjnego. Czasy pokoju często uzmysławiają ludziom rozmiar zniszczenia, ustawiając na pierwszym planie ziejące kratery, tam gdzie poprzednio stały domy. To właśnie wówczas przyciszone głosy, złe duchy, które były uwięzione w butelce, ulatują w różnych kierunkach.

Manna zwykła mówić, że są dwie Islamskie Republiki: jedna to republika słów, a druga to rzeczywistość. W Islamskiej Republice słów dekada lat dziewięćdziesiątych zaczęła się obietnicami pokoju i reformy. Pewnego ranka obudziliśmy się, by usłyszeć, że po dyskusji Rada Strażników wybrała poprzedniego prezydenta hodżatoleslama Alego Chamenei na następcę ajatollaha Chomeiniego. Zanim dokonano tego wyboru, jego polityczna pozycja wydawała się niepewna. Był związany z niektórymi najbardziej konserwatywnymi i reakcyjnymi grupami rządzącej elity, ale cieszył się też opinią mecenasa sztuki. Przestawał z poetami i zasłużył sobie na surową naganę Chomeiniego za złagodzenie tonu fatwy wydanej przeciwko Salmanowi Rushdiemu.

Jednak ta sama osoba, nowy Najwyższy Przywódca - do którego należał teraz wymagający bezgranicznego szacunku najwyższy religijny i polityczny tytuł w kraju - był zwykłą blagą. Wiedział o tym zarówno on sam, jak i my, a co najgorsze, zdawali sobie z tego sprawę jego współpracownicy i duchowni, którzy go wybrali. Media i rządowa propaganda pominęły fakt, że człowiek ten awansował do rangi ajatollaha z dnia na dzień. Na tego rodzaju pozycję należało zapracować i dopiero wtedy taki tytuł mógł zostać nadany, zaś jego wybór był wyraźnym naruszeniem zasad i ustaleń mianowania duchownych. Chamenei postanowił przyłączyć się do najbardziej reakcyjnego skrzydła. Podjął tę decyzję nie tylko ze względu na swoje religijne przekonania; zrobił to z konieczności, dla uzyskania politycznego wsparcia i ochrony, aby zrekompensować sobie brak szacunku ze strony innych duchownych. W ciągu jednej nocy zmienił się z powściągliwego liberała w zatwardziałego dogmatyka. Pewnego razu, w momencie rzadkiej szczerości, pani Rezwan powiedziała:

- Znam tych ludzi lepiej niż ty; zmieniają swoje słowa częściej niż ubrania. Islam stał się biznesem, jak nafta dla Texaco. Każda osoba, która zajmuje się islamem, próbuje go opakować ładniej niż poprzednia. My tymczasem jesteśmy na nich skazani. Nie sądzisz chyba, że kiedykolwiek byliby skłonni przyznać, że moglibyśmy lepiej żyć bez nafty, nieprawdaż? Czy mogą zatem powiedzieć, że islam nie jest potrzebny dla dobrego sprawowania władzy? Nie, nie mogą, jednak reformatorzy są sprytniejsi; dadzą ci ropę nieco taniej i obiecają, że ją oczyszczą.

Nasz prezydent, potężny były przewodniczący parlamentu hodża-toleslam Rafsandżani, który jako pierwszy zyskał sobie tytuł reformatora, był nową nadzieją. Jednak ten człowiek, który określał sam siebie mianem generała odbudowy i zyskał przezwisko ajatollah Gorbaczow, był znany z finansowej i politycznej korupcji oraz swego zaangażowania w zastraszanie dysydentów zarówno w kraju, jak i za granicą. Mówił oczywiście o pewnej liberalizacji obowiązujących praw - po raz kolejny, jak przypomniała nam Manna, reformy te oznaczały, że mogłeś być taki trochę islamski, trochę oszukiwać na boku, pokazać kosmyk włosów spod chusty.

- To tak, jakby mówiono, że możesz być trochę faszystą, umiarkowanym faszystą lub komunistą - dodałam.

- Albo trochę w ciąży - podsumował żartobliwie Nima.

W rezultacie Sanaz i Mitra nie obawiały się nosić chust bardziej odważnie, ukazując nieco włosów, ale policja do spraw obyczajowości miała prawo je aresztować. Gdyby przypomniały policji o słowach prezydenta, strażnicy rewolucji natychmiast by je aresztowali i wsadzili do więzienia, obrzucając obelgami prezydenta i jego matkę, każdego innego ...syna, który wydał tego typu zalecenia na ziemi islamu. Jednak liberalizm prezydenta - podobnie jak stało się to w przypadku jego następcy, prezydenta Chatamiego - zatrzymał się w tym punkcie. Ci, którzy uwierzyli w reformy, zapłacili wysoką cenę, niekiedy cenę życia, podczas gdy ich oprawcy nadal cieszyli się wolnością i nie zostali ukarani. Kiedy dysydencki pisarz Saidi Sirdżani, łudzący się iluzją prezydenckiego wsparcia, trafił do więzienia, był torturowany i w końcu został zamordowany, nikt nie przyszedł mu z pomocą. Stanowiło to kolejny przykład ustawicznej walki między Islamską Republiką słów i czynów, walki, która trwa po dziś dzień.

- Realizują przede wszystkim własne interesy - przypominała mi z upodobaniem pani Rezwan. - Niezależnie od tego, jak usilnie twierdzą, że są liberalni, nigdy nie rezygnują z islamskiej fasady: jest to ich znak firmowy. Kto potrzebowałby pana Rafsandżaniego w demokratycznym Iranie?

Był to okres nadziei, my jednak łudzimy się, że czasy nadziei są wolne od napięć i konfliktów, gdy tymczasem -jak wynika z mojego doświadczenia - niosą one największe niebezpieczeństwo. Nadzieja dla jednych oznacza stratę dla innych; kiedy ludzie pozbawieni nadziei znów ją odzyskują, osoby pozostające u władzy - a zatem ci, którzy ją odebrali - zaczynają się bać, czynią starania, by w sposób zdecydowany chronić swoje zagrożone interesy, w związku z czym uciekają się do represji. W różnoraki sposób owe czasy nadziei, większej pobłażliwości, były równie niepokojące jak okres wcześniejszy. Życie nabrało charakteru fabuły powieści napisanej przez złego pisarza, który nie potrafi narzucić porządku i logiki swoim postaciom, gdy wpadają w amok. Był to czas pokoju, czas na odbudowę, kiedy życie powinno było nabrać zwyczajnego rymu i rytmu, a zamiast tego przytłoczyła nas kakofonia głosów, zastępując ponure pomruki wojny.

Wojna z Irakiem dobiegła końca. Rząd tymczasem kontynuował swoją wojnę przeciwko wrogom wewnętrznym oraz tym, których uważał za przedstawicieli kulturalnej dekadencji i wpływów zachodnich. Zamiast osłabić tych wrogów i ich wyeliminować, owa kampania ucisku w pewnym sensie wzmocniła tych ludzi. Partie polityczne i polityczni wrogowie znajdowali się w więzieniu bądź byli na indeksie, ale na polu kultury - literatury, muzyki, sztuki i filozofii - dominujący trend wyznaczały siły świeckie; islamskiej elicie nie udało się uzyskać przewagi w żadnej z tych dziedzin. Bitwa o kulturę stała się kluczowa, kiedy bardziej radykalna muzułmańska młodzież, intelektualiści, dziennikarze i nauczyciele akademiccy opowiedzieli się po stronie opozycji. Rozczarowani Islamską Rewolucją i stając w obliczu ideologicznej próżni, która nastąpiła po upadku Związku Radzieckiego, nie mieli gdzie się zwrócić, jak tylko ku zachodnim demokracjom, tak przez nich niegdyś gwałtownie krytykowanym. Tych, których reżim próbował zniszczyć lub uciszyć poprzez oskarżanie ich o uleganie wpływom Zachodu, nie można było zmusić do milczenia ani zlikwidować. Byli oni w równym stopniu częścią irańskiej kultury, jak jej samo-zwańczy strażnicy. Największe obawy islamskiej elity wzbudzał jednak fakt, że właśnie oni stali się teraz wzorami dla coraz bardziej rozczarowanych dawnych rewolucjonistów, jak również dla młodych ludzi - tak zwanych dzieci rewolucji.

Wielu urzędników w Ministerstwie Islamskiej Kultury i Orientacji zaczęło brać stronę pisarzy i artystów, pozwalając, by książki, które wcześniej określano mianem niezgodnych z duchem islamu, zostały opublikowane. Moją książkę o Nabokovie wydano w 1994 przy poparciu grona światłych urzędników w ministerstwie. Doświadczeni reżyserzy, których filmy zostały zabronione po rewolucji, otrzymali pozwolenie pokazywania swych obrazów dzięki postępowemu przewodniczącemu Fundacji Filmowej Farabiego.

Później reakcjoniści z kręgów władzy zaczęli zwalczać jego fundację i postawili ją w stan oskarżenia. Samo ministerstwo stało się polem bitwy pomiędzy różnymi frakcjami, które określilibyśmy dzisiaj mianem twardogłowych i reformistów. Wielu dawnych rewolucjonistów czytało i interpretowało dzieła zachodnich myślicieli i filozofów, kwestionując własne ortodoksyjne podejście. Nadzieją napawał fakt, nawet jeżeli miało to posmak ironii, że zmienili się pod wpływem tych samych idei i systemów, które niegdyś zamierzali zniszczyć.

Niezdolni do rozszyfrowania i zrozumienia komplikacji i nieprawidłowości, rozgniewani zdradą we własnych szeregach, funkcjonariusze reżimu byli zmuszeni do narzucania swoich prostych formułek literaturze pięknej, tak jak czynili to w realnym życiu. Podobnie jak cenzurowali kolory i tony rzeczywistości, by dostosować je do swego czarno-białego świata, usiłowali też cenzurować wszelkie formy intymnych przeżyć bohaterów utworów literackich. Paradoksalnie w ich oczach, jak i w oczach ich oponentów, dzieła literackie, które nie niosły politycznego przesłania, uchodziły za niebezpieczne. W ten sposób w osobie takiej pisarki jak na przykład Austen, niezależnie od tego, czy o tym wiedzieli, czy nie, znaleźli naturalnego przeciwnika.

- Powinna pani przestać obwiniać Islamską Republikę za wszystkie nasze problemy - powiedział mój czarodziej.

Zmarszczyłam brwi, grzebiąc w śniegu czubkami botków. Nadeszła najlepsza część teherańskiej zimy, a poranek był mroźny i słoneczny. Gładka pokrywa śniegu, otulająca drzewa i wznosząca się wysoko na chodnikach, wydawała się świecić milionem maleńkich iskierek.

Był to jeden z tych dni, które sprawiają, że człowiek czuje się radosny jak dziecko mimo budzących się w nim sprzeciwów wobec zanieczyszczenia środowiska i mniej zauważalnych, ale ważniejszych skarg, które nosi się w sercu i umyśle. Nawet kiedy próbowałam się wyżalić, blade wspomnienie domowej roboty wiśniowego syropu mojej matki, który zwykła mieszać ze świeżym śniegiem, buntowało się przeciwko posępności, jaką wyrażały niekiedy rysy mojej twarzy. Nie należałam jednak do osób, które łatwo ulegają tego typu nastrojom. Przytłaczały mnie myśli o mężu Azin i młodym narzeczonym Sanaz. Przez ostatnie piętnaście minut próbowałam przekazać zgryzoty dziewcząt mojemu czarodziejowi, doprawiając opowieść usprawiedliwionymi i nieusprawiedliwionymi oskarżeniami przeciwko najważniejszej przyczynie wszystkich naszych niedoli: Islamskiej Republice Iranu.

W pierwszym tygodniu po powrocie z podróży, Sanaz pojawiła się na zajęciach w nastroju z trudem tłumionej euforii. Szklany blat stołu pokryły zdjęcia: rodzina w hotelowym holu, Sanaz i młody mężczyzna o ciemnobrązowych włosach i łagodnych piwnych oczach, w dżinsach i niebieskiej koszuli, opierający się o balustradę; przyjęcie zaręczynowe; Sanaz w czerwonej sukience. Jej cudowne włosy pieszczą nagie ramiona, kiedy spogląda w górę na przystojnego młodzeńca w ciemnym garniturze i jasnoniebieskiej koszuli, a on z czułością wpatrujący się w jej oczy. Na innym zdjęciu on wsuwa jej na palec zaręczynowy pierścionek, zaś ona smutno nań spogląda (szkoda, że jego rodzice kupili pierścionek, nie konsultując się z nami, powiedziała później). A oto buntownicza ciotka, przygnębiona matka i okropny brat. Nie zdążyli się nawet odrobinę sobą nacieszyć, a narzeczony już musiał wracać do Londynu, ona zaś do Teheranu. (Ali i ja mieliśmy tak niewiele okazji do rozmowy - powiedziała nam potem Sanaz z nutką rozczarowania w głosie - zawsze otaczała nas rodzina).

Dwa tygodnie później, podczas dyskusji na spotkaniu naszego kółka wydawała się wyraźnie przygaszona. W czasie przerwy zgnębiona przepraszała, że zajęła grupie czas w trakcie wykładu, opowiadając historie ze swego prywatnego życia. Miała oczy pełne łez, a prawą dłonią wciąż odgarniała z czoła nieistniejący kosmyk włosów. Oświadczyła, że wszystko jest nieaktualne, małżeństwo zostało odwołane. Narzeczony ją porzucił. Zadzwonił do Sanaz i powiedział, że nie wie, w jaki sposób mógłby uczynić ją szczęśliwą. Wciąż jest studentem; jak mógłby zatem ją utrzymać? Jak dużo czasu musi minąć, aby mogli faktycznie razem zamieszkać? To nie jest sprawiedliwe, wciąż powtarzał, to nie jest w stosunku do niej uczciwe. Wymyślał wszelkie możliwe sposoby wytłumaczenia zaistniałej sytuacji.

- Potrafię zrozumieć jego punkt widzenia - powiedziała - podzielałam jego niepokoje, niemniej jednak wolałabym, żeby nie poczuwał się do tak cholernej uczciwości!

Zapewniał, że zawsze będzie ją kochał.

- Cóż więcej mógł powiedzieć? - zapytała nas Sanaz. „Przeklęty tchórz" - pomyślałam.

W rezultacie wszyscy byli niezwykle mili dla Sanaz. Rodzina narzeczonego wyraźnie demonstrowała wobec niego swe niezadowolenie. Zepsuły go te lata, które spędził wśród zimnych i nieczułych Anglików, stwierdziła jego matka. Oni - ludzie z Zachodu - nie mają takich uczuć jak my. Zmieni zdanie, powiedział jego ojciec z przekonaniem, trzeba mu tylko dać trochę czasu. Żadne z nich nie zdawało sobie sprawy, że ich wtrącanie się w sprawy syna i nacisk, jaki na niego wywierali, być może zmusiły go do zrobienia kroku, którego nie był pewien.

Wszystkie te wyrazy współczucia były trudne do zniesienia dla Sanaz. Nawet jej brat okazywał zrozumienie. Krążyły pogłoski o innej kobiecie.

- Zawsze tak się dzieje - wtrąciła się do rozmowy Azin - tacy są mężczyźni.

- Nie - zaprzeczyła Sanaz, odpowiadając na pytania Mahszid - nie była to Iranka, zresztą to nie ma żadnego znaczenia. Niektórzy mówili, że Szwedka, inni, że Angielka.

- Oczywiście! Cudzoziemka; zawsze jest dobrą przynętą - kto to powiedział?

Rozpacz Sanaz pogłębiała jeszcze milcząca, żałobna atmosfera, jaką stwarzali wokół niej rodzina i przyjaciele.

- Gdyby tylko mój brat wpadł w gniew - powiedziała, próbując uśmiechnąć się przez łzy - zabrał mi samochód lub spłatał innego złośliwego figla. - Dzisiaj po raz pierwszy miała szansę uwolnić się od nich i od razu poczuła się lepiej.

- Mężczyźni są zawsze sympatyczniejsi i bardziej pożądani, kiedy są nieosiągalni - stwierdziła Manna zadziwiająco rozgoryczonym tonem. Po chwili dodała enigmatycznie: - I nie mówię tego, żeby być miła dla Sanaz.

- Mężczyźni! - powiedziała ze złością Nasrina.

- Mężczyźni! - powtórzyła jak echo Azin.

Jaśmina, która nagle skurczyła się jakby do swego normalnego rozmiaru, usiadła wyprostowana z rękami na kolanach.

- Tylko ciotka jest szczęśliwa - poinformowała nas Sanaz. - Dzięki Bogu, uratował cię przed twoją własną głupotą - brzmiały jej pierwsze słowa. - Czego się spodziewałaś? Tylko głupiec myślałby, że to normalne, iż chłopak w jego wieku może żyć samotnie, nie nawiązując romansów. - Ja tak myślałam. - No cóż, byłaś głuptaskiem.

Ogólnie rzecz biorąc, reakcja Sanaz była raczej spokojna. Zdołała się jakoś pozbierać. Niemal pozbyła się ciężaru niedawnych przeżyć. Już przedtem w jej umyśle tliła się myśl, że to nie może się udać. Jednak rana pozostała: dlaczego ją odrzucił? Czy stała się dla niego zbyt prowincjonalna w porównaniu z innymi dziewczętami, na przykład ze wspaniałą Angielką, której nie paraliżował wstyd i która nie bała się zostać na noc?

- Zawód miłosny pozostaje zawodem miłosnym - uznałam. - Nawet angielskie i amerykańskie dziewczyny są porzucane przez swoich kochanków. Czytałyśmy wiele świetnych opowiadań - The Jilting ofGranny Weatherall (Porzucenie babci Weatherall), pamiętacie?

Wśród naszych lektur znalazło się też oczywiście opowiadanie A Rosę for Miss Emily (Róża dla panny Emily). Sanaz żartowała później, że myślała, by stać się bardziej godną zapamiętania, naśladując pannę Hawiszam, swojego aktualnego idola.

- Tylko że ona nawet nie kupiła sukni ślubnej - dodała smutno.

Jak odeszłyśmy od kłopotliwego tematu położenia Sanaz i zaczęłyśmy mówić o życiu w Islamskiej Republice? Udało nam się jakoś zakończyć dyskusję, przytaczając anegdoty o władzy: o liczbie duchownych i wysokich rangą urzędników z zielonymi kartami, kompleksie niższości rządzącej elity, paleniu amerykańskiej flagi z jednej strony i przyjmowaniu służalczej postawy w stosunku do mieszkańców Zachodu, a szczególnie do amerykańskich dziennikarzy z drugiej. Przywołaliśmy Faeze Rafsandżani, córkę prezydenta, z jej niebieskimi dżinsami, butami firmy Reebok i utlenionymi włosami wymykającymi się spod czadom.

Wyjaśniłam to wszystko szczegółowo mojemu czarodziejowi, szkicując mu barwne i rozdzierające serce obrazki zawodu miłosnego Sanaz i smutku Azin. Zakończyłam swoją opowieść dramatycznym stwierdzeniem, że ta władza do tego stopnia przeniknęła serca i umysły ludzi, zakradając się do naszych domów, a nawet śledząc nas w sypialniach, iż zdołała nas ukształtować wbrew naszej woli. Jak, poddani takiej kontroli, mogliśmy oddzielić niedole osobiste od politycznych? Poczułam się usatysfakcjonowana, wiedząc, na co mogę zwalić winę. Stanowiło to jedną z nielicznych rekompensat bycia ofiarą - „a cierpienie jest kolejnym złym nawykiem", jak powiedział Bellow w Herzogu.

Czarodziej uniósł prawą brew, po czym rzucił mi lekko zdziwione, ironiczne spojrzenie.

- Niech mi pani powie - powiedział sardonicznie - w jaki sposób porzucenie przez kochanka pięknej dziewczyny ma się do Islamskiej  Republiki? Czy chce pani przez to powiedzieć,  że w innych częściach świata mężczyźni nie znęcają się nad kobietami, że nie są one wystawiane do wiatru?

Byłam zbyt rozdrażniona i być może bezradna, by zareagować rozsądnie, chociaż potrafiłam dostrzec logikę jego argumentów, toteż zachowałam milczenie.

- Ponieważ władza nie zostawi pani w spokoju, czy zamierza pani wejść z nią w tajne układy i dać jej absolutną kontrolę nad swoim życiem? - kontynuował. Jak zawsze chciał mi udowodnić słuszność swojego punktu widzenia. - Oczywiście ma pani rację -powiedział po chwili. - Reżimowi udało się do tego stopnia zapuścić macki w każdą sferę naszego istnienia, że nie potrafimy już myśleć o naszym życiu jako o czymś odrębnym od jego egzystencji. Stał się tak wszechwładny, że być może nie jest aż tak wielką przesadą obciążanie go winą za sukces lub niepowodzenie naszych romansów. Pozwoli pani, że nawiążę do pana Bellowa, pani ostatniej sympatii.

Przez kilka sekund zatrzymał się na słowie sympatia.

- Czy przypomina sobie pani zdanie, które cytowała pani z jego książki; jedno z wielu, jakimi raczyliśmy się w ciągu dwóch minionych tygodni: „Najpierw ludzie ci zamordowali cię, a następnie zmusili do rozpamiętywania ich zbrodni". - Czy pani mnie słucha?

- zapytał, przybliżając swoje kpiące oczy do mojej twarzy. - Gdzie pani błądziła myślami?

- Jestem tutaj i słucham - odparłam. - Po prostu się zamyśliłam.

- W porządku - powiedział, wierny swoim nienagannym brytyjskim manierom.

- Naprawdę słuchałam - potwierdziłam. - Przed chwilą coś mi pan wyjaśnił - coś, o czym ostatnio dużo myślałam.

Czekał, co mu jeszcze powiem.

- Myślałam o życiu, wolności i pogoni za szczęściem, o tym, że moje dziewczęta nie są szczęśliwe. Chodzi mi o to, że one czują, iż są skazane na bycie nieszczęśliwymi istotami.

- I co pani proponuje zrobić, by zrozumiały, że to j e s t ich prawo?

- zapytał. - Z pewnością nie poprzez zachęcanie ich, by zachowywały się jak ofiary. Powinny się nauczyć walczyć o swoje szczęście.

Dalej wbijałam botki głęboko w śnieg, starając się jednocześnie dotrzymać mu kroku.

- Jak długo jednak nie uda nam się tego pojąć i będziemy walczyć o wolność polityczną, nie rozumiejąc jej zależności od wolności indywidualnej, nie uświadomimy sobie faktu, że pani Sanaz nie musiała odbywać tej całej podróży do Turcji, by ktoś się do niej zalecał, nie będziemy na te prawa zasługiwać.

Przysłuchując się jego wykładowi i nie znajdując w nim niczego, czemu mogłabym zaprzeczyć, pozwoliłam sobie na uruchomienie mego własnego ciągu myślowego. Przez pewien czas szliśmy w milczeniu.

- Nie widzi pan jednak, że próbując sprawić, by to zrozumiały, mogę tym dziewczętom wyrządzić więcej szkody niż przynieść im korzyści? - powiedziałam, może nieco dramatyzując. - Wie pan, przebywając w moim towarzystwie i słuchając o moich dawnych doświadczeniach, nieustannie tworzą sobie ten bezkrytyczny, błyszczący obraz innego świata, Zachodu... który ja, sama nie wiem, sądzę jednak, że...

- Ma pani na myśli, że pomaga im pani kreować fantazję - powiedział - która zderza się z inną fantazją, jaką Islamska Republika uczyniła z ich życia.

- Zgadza się - przytaknęłam podekscytowana.

- No cóż, po pierwsze, nie wszystko jest pani winą. Nikt z nas nie jest w stanie żyć i przetrwać w tym świecie fantazji. Wszyscy musimy stworzyć raj, w którym moglibyśmy się schronić. Poza tym - powiedział -jest c o ś, co mogłaby pani w tej sprawie zrobić.

- Naprawdę? - zapytałam z przejęciem. Z jednej strony czułam się zniechęcona, a z drugiej choć ten jeden raz umierałam z ciekawości, by dowiedzieć się, co powinnam zrobić.

- Tak, rzeczywiście jest coś takiego i faktycznie robi to pani podczas spotkań waszego kółka. Miejmy nadzieję, że pani tego nie popsuje.  Niech pani  czyni to  samo,  co wszyscy poeci ze  swoimi królami-filozofami. Nie musi pani tworzyć równoległej fantazji Zachodu. Niech pani da im coś najlepszego, co ten inny świat może ofiarować: proszę je obdarować czystą fikcją, przywrócić im wyobraźnię! -zakończył triumfalnie i spojrzał na mnie, jakby spodziewał się okrzyków „hurra!" i oklasków w podziękowaniu za swoją mądrą radę. - Wie pani, że dobrze by pani zrobiło, gdyby dla odmiany wprowadziła pani w życie zasady, które pani głosi. Niech pani weźmie przykład takiej Jane Austen - powiedział, jak mi się wydawało, protekcjonalnym tonem. - Mówiła nam pani, że pisarka ignorowała politykę, bynajmniej nie dlatego, że się na niej nie znała. Broniła się, by jej pracy i wyobraźni nie pochłonęło otaczające ją społeczeństwo. W czasie, gdy Europę ogarnęły wojny napoleońskie, stworzyła swój własny, niezależny świat, o którym dwa wieki później, w Islamskiej Republice Iranu, naucza pani jako o fikcyjnym ideale wyobraźni. Nie wiem, czy pamięta pani jeszcze swoje słowa, że pierwsza lekcja w zwalczaniu tyranii polega na tym, by robić to, co do nas należy i słuchać własnego sumienia? - kontynuował cierpliwie. - Wciąż pani mówi o demokratycznej przestrzeni, a także o potrzebie przestrzeni osobistej i twórczej. Doskonale, kobieto, śmiało, niech je pani stworzy! Proszę przestać się dręczyć, koncentrując energię na tym, co Islamska Republika robi, o czym mówi i zamiast tego skupić się na swojej Austen.

Wiedziałam, że ma rację, chociaż czułam się zbyt sfrustrowana i zła na siebie, by to przyznać. Literatura piękna nie była panaceum, ale ofiarowała nam krytyczny sposób oceniania i pojmowania świata - nie tylko naszego świata, ale i tego innego, który stał się przedmiotem naszych pragnień. Miał rację. Nie słuchałam, w przeciwnym bowiem wypadku musiałabym przyznać, że moje dziewczęta, podobnie jak miliony innych obywateli, odmawiając zrezygnowania ze swego prawa pogoni za szczęściem, spowodowały powstanie rysy na surowym kształcie fikcyjnego świata Islamskiej Republiki.

Gdy ponownie się odezwał, jego głos wydawał się dobiegać z daleka i docierać do mnie jak przez mgłę.

- Kiedy informowała mnie pani o stworzeniu tego tajnego seminarium, pomyślałem, że to może dobry pomysł - mówił - częściowo dlatego, że zajęcia te odwrócą pani uwagę od polityki. Widzę jednak, że stało się odwrotnie - sprawiły one, że jeszcze bardziej się w nią pani zaangażowała.

Gdy powiedziałam mu po raz pierwszy o mojej decyzji zrezygnowania z uniwersytetu i zorganizowania tajnego kółka, zapytał:

- W jaki sposób będzie pani zdolna tu przetrwać? Zerwała pani swoje kontakty publiczne, nauczanie jest pani ostatnim schronieniem.

Oświadczyłam, że chcę prowadzić zajęcia, warsztaty literackie w domu jedynie z kilkoma wybranymi studentkami, które naprawdę kochają literaturę.

- Czy pomoże mi pan? - zapytałam.

- Oczywiście, że pani pomogę - odparł - ale czy wie pani, co to oznacza?

- Co mianowicie?

- To, że wkrótce nas pani opuści. Coraz bardziej wycofuje się pani do swego wnętrza. Rezygnuje pani stopniowo ze wszystkich form aktywności.

- Tak, ale jeżeli utworzę swoją grupę?

- Zajęcia będą odbywać się w domu. Mówiła pani o napisaniu następnej książki w języku perskim. Teraz wszystko, o czym mówimy, kręci się wokół tego, co pani powie na następnej konferencji w Stanach Zjednoczonych lub w Europie. Pisze pani dla innych czytelników.

- Mam przecież pana - powiedziałam.

- Ja nie jestem dobrym przykładem - odparł. - Posługuje się pani mną jako częścią swojej krainy marzeń.

Po naszym rozstaniu, kiedy wracałam do domu, mój nastrój zdążył się już zmienić. Myślałam o nowej powieści, którą ostatnio planowałam dodać do naszej listy lektur - The Dean's December (Grudzień pana dziekana) - powieści, w której Bellow zajmuje się gehenną Wschodu i Zachodu. Czułam się winna za potok mych narzekań, jakich musiał wysłuchać czarodziej. Tak bardzo chciałam, by od razu wszystko zmienił. Mógłby potrzeć czarodziejską lampę i spowodować, by zniknięli strażnicy rewolucji wraz z mężem Azin i szefem Mahszid. Pragnęłam, aby powstrzymał to wszystko, a on tymczasem ostrzegał mnie przed nadmiernym zaangażowaniem. Wstydziłam się za siebie, ponieważ nie chciałam go zrozumieć. Za-chowywałam się jak nadąsane dziecko, beztrosko zadające pięścią cios ukochanemu rodzicowi.

Kiedy wróciłam do domu, słońce zaczęło już zachodzić. Wydawało się zabierać jedno po drugim błyszczące światełka rozsypane na śniegu. Gdy weszłam do mieszkania, poczułam wdzięczność za ogień buzujący w kominku. Biżan wyglądał pogodnie, siedząc na krześle blisko kominka. Na stole obok niego stał kieliszek wódki pochodzącej z nielegalnego źródła, on zaś pogrążony był w lekturze The Long Goodbye (Długiego pożegnania). Z okna widziałam pokryte śniegiem gałęzie i niewyraźne zarysy gór, ledwo dostrzegalne za mgiełką.

- Próbowali być w tej sprawie bardzo nowocześni - powiedziała Ja-śmina z odrobiną sarkazmu, rozwalona na swoim tradycyjnym miejscu na kanapie. Opowiadała o swojej ostatniej przygodzie, jak to określała - „z dzwoniącym dżentelmenem". Wywierano na nią wielki nacisk, by wyszła za mąż: jej najlepsze przyjaciółki i najbliższe kuzynki albo już kogoś poślubiły, albo już proszono je o rękę. Zarówno jego rodzina, jak i moja zgodziły się w istotnej kwestii. Ich zdaniem powinniśmy się poznać, zanim podejmiemy jakiekolwiek decyzje. Toteż poszliśmy do parku, gdzie, jak się spodziewano, będziemy mogli zawrzeć bliższą znajomość, spacerując i rozmawiając przez godzinę - powiedziała tym samym sarkastycznym tonem, ale jej wyraz twarzy świadczył o tym, że dobrze się bawi.

- Szliśmy oboje z przodu, a w ślad za nami podążali moi rodzice, starsza siostra i dwie jego siostry. Niemal je słyszę, jak udają, że rozmawiają od niechcenia o wszelkich możliwych  sprawach, podczas gdy my udajemy, iż lekceważymy ich obecność. Zapytałam go o studia: studiował mechanikę. Czy czytał coś interesującego? Nie miał czasu na czytanie. Czułam, że chce na mnie popatrzeć, ale nie może. Kiedy przyszedł do domu mego wuja, by oficjalnie poprosić o moją rękę, musiał stać ze spuszczoną głową i teraz znów nie ma okazji, żeby dobrze mi się przyjrzeć. Toteż idziemy obok siebie ze wzrokiem utkwionym w ziemię. Przez cały czas krążą mi po głowie szalone myśli, na przykład: „Skąd mężczyzna ma wiedzieć, że kobieta, którą chce poślubić, nie jest łysa?".

- To proste - powiedziała Nasrina. - W dawnych czasach kobiety z rodziny mężczyzny miały zwyczaj dokładnego przypatrywania się przyszłej pannie młodej. Nawet jej zębom.

-Dzięki Bogu, mam wszystkie zęby! W każdym razie w ten właśnie sposób spędzaliśmy czas, aż nagle przyszedł mi do głowy wspaniały pomysł: przyśpieszyłam kroku, zupełnie zaskakując naszą obstawę. Kiedy krewni próbowali dopasować tempo do moich kroków, niespodziewanie się zatrzymałam, tak że omal na nas nie wpadli. Był szczerze zdumiony, ale starał się to ukryć, dostosowując się do mojego tempa. Poczyniłam kilka bezowocnych prób napotkania jego wzroku. Oto, co postanowiłam: „Jeżeli domyśli się mojej gry i zacznie się śmiać, dam mu szansę. Jeżeli tak się nie stanie, nie będę tracić czasu". Wiedziałam, że każdy z moich wujów natychmiast przyłączyłby się do zabawy.

Po tych słowach zamilkła.

- A zatem, co się stało?

- Och - westchnęła, jakby obudziła się z jakiegoś transu - nic. -Nic?

- Nie, ten idiota nawet mnie nie zapytał, dlaczego nagle zaczę łam iść szybciej. Z grzeczności usiłował po prostu dorównać m kroku. Po chwili poczułam się znużona i niebawem się pożegnaliśmy. Nie odpowiadałam na dociekliwe pytania rodziny, aż przestał mi je zadawać. Jestem pewna, że jest teraz szczęśliwym małżonkiem dziewczyny szczuplejszej ode mnie - powiedziała, patrząc m nas wesoło. Zawsze lubiła opowiadać ciekawe historie, nawet jeżeli sama stawała się obiektem żartów.

Był to wyczerpujący tydzień dla Jaśminy, obfitujący w różne wydarzenia: pojawił się nowy konkurent, a wujek wyjeżdżał do Stanów. Za każdym razem, kiedy wujek odwiedzał Iran - a nie zdarzało się to zbyt często - jego wizyta budziła w Jaśminie pytania i wątpliwości, dręczące ją potem przez całe tygodnie. Pojawiały się wówczas mgliste i niepokojące tęsknoty, które sprawiały, że czegoś pragnęła, ale nie mogła dokładnie określić, czego. Wiedziała teraz, że powinna pojechać do Ameryki, tak jak w wieku dwunastu lat wiedziała, że musi grać na zakazanym instrumencie muzycznym. Nauka gry, usilne naleganie, by studiować na uniwersytecie w Teheranie, udział w spotkaniach naszego kółka - wszystkie te działania stanowiły przygotowania, które miały ją doprowadzić do ostatecznego celu: fizycznego znalezienia się w miejscu, gdzie przebywali jej wujowie i skosztowania kuszącego owocu. Owoc ten zawsze wisiał nad życiem jej matki i ciotek, wabiąc je, a jednak pozostając poza ich zasięgiem. Kobietom tym nie brakowało inteligencji i rozsądku, ale brakowało im wolności. Jaśmina nie miała innego wyjścia: chciała być podobna do swoich wujów, może niekoniecznie dokładnie taka, jak oni, ale pragnęła posiadać to, co postrzegała jako ich niezbywalne prawa.

Nie chciałam, żeby wyszła za mąż. Życzyłam jej, by przeszła przez wszystkie ciężkie próby i pokonała wszelkie przeszkody. Piętrzyły się przed nią ogromne problemy i miała niewielkie szansę, począwszy od sprzeciwu rodziny - było rzeczą niespotykaną, by panna wyjeżdżała na studia za granicę - po ogromne trudności finansowe. Następnie istniała kwestia otrzymania wizy i przyjęcia jej przez amerykański college. Chciałam, żeby się jej udało, nie tylko ze względu na nią samą, ale także z uwagi na nas wszystkie. Zawsze pragnęłam, by ziściły się marzenia niemożliwe do spełnienia.

Był to dzień relacji o różnych wielbicielach. Sanaz też miała nam do opowiedzenia mnóstwo historii. Po niepowodzeniu, jakim skończyły się jej zaręczyny, ruszyła do dzieła, umawiając się na randki z rozmaitymi konkurentami. Opowiadała nam szczegółowo o wykształconym w Ameryce inżynierze. Nowy wielbiciel dysponował zieloną kartą, stanowiącą symbol statusu. Wypatrzył ją na rodzinnej fotografii. Po przyjeździe do Teheranu odszukał i zaprosił do szwajcarskiej restauracji. Innym był bogaty kupiec, któremu bardzo podobała się myśl o wykształconej, atrakcyjnej żonie. Chciał jej kupić całą bibliotekę, żeby nie wychodziła z domu. Opowieściom nie było końca. Randki te stanowiły dla Sanaz swego rodzaju oczyszczenie.

- Ucz się od nas - powiedziała Azin. - Dlaczego musisz wychodzić za mąż? - Kokieteryjna nuta w jej głosie powróciła na krótko. - Nie bierz tych ludzi poważnie - po prostu umawiaj się z nimi dla rozrywki.

Moja koleżanka prawniczka miała sporo trudności, próbując pomóc Azin. Początkowo Azin była przekonana, że chce rozwodu. Dziesięć dni później przyszła do biura prawniczki ze swoim mężem, teściową i szwagierkami. Liczyła jeszcze na możliwość pojednania. Wkrótce potem wparowała bez uprzedniego umówienia się. Była posiniaczona i twierdziła, że mąż znów ją pobił, a w dodatku oddał ich małą córeczkę do domu swojej matki. Wieczorem ukląkł przy jej łóżku, płacząc i błagając, by go nie opuszczała. Kiedy wspomniałam Azin o możliwości rozwodu, wybuchnęła płaczem, mówiąc, że on zabierze jej dziecko, jeżeli rozpocznie procedurę rozwodową. Dziewczynka była całym jej życiem, a opieka nad dzieckiem zawsze zostaje przyznana ojcu. Wiedziała, że jedynym powodem, dla którego on chce dziecka, była chęć zranienia jej. Nigdy nie będzie się troszczył o córkę; prawdopodobnie odeśle ją do swojej matki. Azin wystąpiła o kanadyjską wizę, ale nawet w wypadku, gdyby jej wniosek został rozpatrzony pozytywnie, nie mogłaby wyjechać z kraju bez zgody męża. „Bez jego zgody mogę tylko targnąć się na swoje życie", powiedziała rozpaczliwie.

Manna zgadzała się z Azin, ale trudno jej było przyznać się do tych myśli.

- Na twoim miejscu wyjechałabym z tego kraju, póki jest to możliwe - radziła Sanaz. - Nie zostawaj tutaj i nie wychodź za mąż za nikogo, kto będzie musiał zostać w Iranie. Tutaj tylko zgnijesz.

Mahszid spojrzała na nią z wyrzutem.

- To twój kraj - powiedziała, sznurując wargi. - Możesz tu wiele zrobić.

- Nic nie możesz zrobić, nic- powiedziała Manna stanowczo.

- Możesz pisać i uczyć - powiedziała Mahszid, rzucając mi przelotne spojrzenie. - Potrzebujemy dobrych krytyków i wykwalifikowanych nauczycieli.

- Tak - powiedziała Manna - takich jak doktor Nafisi. Wysilasz umysł przez tak wiele lat, a potem co? Pewnego dnia Nima stwierdził, że zarobiłby więcej, będąc ulicznym sprzedawcą, zamiast spędzać te wszystkie lata na zdobywaniu magisterium z literatury angielskiej.

- Jeżeli wszyscy wyjadą - powiedziała Mahszid ze wzrokiem utkwionym w ziemię - to kto zaangażuje się, by zrobić coś z tego kraju? Jak możemy być tak nieodpowiedzialni?

Pytanie to zadawałam sobie dzień i noc. Nie możemy wszyscy wyjechać z Iranu - mówił mi Biżan - to jest nasz dom. Świat jest wielki - powiedział mój czarodziej, kiedy udałam się do niego z moimi żalami. - Może pani pisać i uczyć, gdziekolwiek się pani znajdzie. Prawdę mówiąc, byłaby pani bardziej czytana i lepiej słyszana, gdyby znalazła się pani gdzieś w świecie. - Jechać czy nie jechać? - Na dłuższą metę to sprawa bardzo osobista - zastanawiał się mój czarodziej. - Zawsze podziwiałem uczciwość pani dawnego kolegi - powiedział. - Którego dawnego kolegi? - Doktora A. Mówił, że jedyną przyczyną, dla której wyjeżdża, to fakt, że lubi swobodnie pić piwo. Mam dość ludzi skrywających swoje wady i pragnienia pod pozorem patriotycznego zapału. Zostają, ponieważ nie mają środków, aby żyć gdziekolwiek indziej. Gdyby wyjechali, nie byliby grubymi rybami, jakimi są tutaj, ale prawią nam o poświęceniu dla ojczyzny. Ci zaś, którzy wyjeżdżają, twierdzą, że zrobili to, by móc krytykować i demaskować reżim. Po co te wszystkie usprawiedliwienia?

Miał rację, ale sprawy nie były takie proste. Wiedziałam, że Biżan chce zostać nie dlatego, że w Stanach nie mógłby znaleźć sobie pracy czy miejsca. Przebywała tam zresztą większość członków jego najbliższej rodziny, a on sam mieszkał w Ameryce dłużej niż w Iranie. Chcę zostać, bo kocham ten kraj, powiedział mi. Powinniśmy zostać, wyrażając w ten sposób swój sprzeciw. Pokażemy, że nie uda się wyprowadzić nas w pole. Sama nasza obecność jest cierniem w ich ciele. W jakimże innym miejscu w świecie, zapytał mnie, wykład na temat powieści Pani Bovary przyciągnąłby takie tłumy i niemal doprowadził do zamieszek? Nie możemy się poddać i wyjechać; jesteśmy tu potrzebni. Kocham ten kraj, powtórzył. Czy ja nie kochałam tego kraju? - pytałam samą siebie.

- Biżan zgadza się z tobą - powiedziałam Mahszid. - Jest bardzo przywiązany do wyobrażenia domu. Stworzył ten dom, w dosłownym tego słowa znaczeniu, budując go w górach i ustanowił pewne rutynowe czynności jak oglądanie BBC i przygotowywanie potraw z grilla dla przyjaciół. Jest znacznie trudniej zlikwidować swój świat i odbudować go gdzie indziej. Sądzę, że powinniśmy wszyscy dokonywać własnych wyborów zgodnie z naszym potencjałem i ograniczeniami - powiedziałam. Wypowiadając tego typu opinie, zdawałam sobie sprawę z tego, jak powierzchownie musiały brzmieć w ich uszach moje słowa.

- Mam najlepsze usprawiedliwienie wyjazdu do Ameryki -powiedziała zuchwała Jaśmina. - To dlatego, że jestem taka pulchna. Mówiono mi, że puszyste dziewczyny mają tam znacznie lepsze samopoczucie. Podobno Amerykanie lubią dziewczyny przy kości.

- To zależy od dziewczyny - Mitra lekko szturchnęła Jaśmi-nę. Mitra oczywiście nie miałaby problemu nigdzie na świecie ze swymi uroczymi dołeczkami w policzkach i dużymi, brązowymi oczami. Ona i Hamid postanowili pojechać na tydzień do Syrii na rozmowę w ambasadzie kanadyjskiej w sprawie uzyskania prawa stałego pobytu. Kanada nie udzielała wiz imigracyjnych w Iranie. Mitra wciąż jednak nie mogła się zdecydować, czy wyjechać, czy zostać.

- Tutaj mamy swoją tożsamość - powiedziała niepewnie. - Możemy coś zrobić z naszym życiem. Tam życie jest nieznane.

- Męka wolności - powiedziała Nasrina, przypominając moje ulubione zdanie z Bellowa.

Tylko Mahszid zachowywała milczenie. Zdawałam sobie sprawę, że ona wie lepiej od pozostałych dziewcząt, czego pragnie. Nie chciała wychodzić za mąż. Pomimo tradycyjnych przekonań i imperatywów moralnych, Mahszid, w przeciwieństwie do Sanaz, była osobą w znacznie mniejszym stopniu dążącą do małżeństwa. Nie pochwalała reżimu, ale jej problemy były natury bardziej praktycznej niż egzystencjalnej. Od dawna sceptyczna co do szansy poślubienia idealnego mężczyzny i zupełnie pozbawiona iluzji o możliwości swego przetrwania za granicą, całym sercem i umysłem poświęciła się pracy. W tej chwili problem Mahszid polegał na tym, w jaki sposób przezwyciężyć głupotę i ignorancję szefów, którzy nagradzali jej wyjątkową pracę uczuciem zbliżonym do zawiści. Dysponowali ponadto wiedzą na temat jej politycznej przeszłości, co wciąż wisiało nad jej głową niczym miecz.

Martwiłam się o Mahszid i samotną drogę, którą wybrała. Niepokoiłam się także o Jaśminę i jej żywiołowe fantazje o krainie marzeń, w której żyli jej wujowie. Byłam pełna troski o Sanaz i jej złamane serce, również o Nasrinę i jej wspomnienia, a także o Azin. Martwiłam się o nie wszystkie, ale najbardziej martwiłam się o Mannę. Cechowała ją uczciwa, stawiająca wysokie wymagania inteligencja, która jest najsurowsza wobec  własnej  osobowości. Wszystko w obecnej sytuacji Manny wzbudzało w niej urazę, poczynając od faktu, że zarówno ona, jak i jej mąż wciąż są finansowo uzależnieni od jej rodziny, na miernym statusie intelektualistów i codziennych okrucieństwach islamskiego reżimu kończąc. Nima, podzielając te uczucia i pragnienia, pogłębiał jej narzuconą samej sobie izolację. W przeciwieństwie do Jaśminy jednak, Manna uparcie odmawiała zrobienia czegokolwiek, by zmienić istniejącą sytuację. Wydawała się czerpać niemal radosną satysfakcję z faktu, że jej talenty zostaną zmarnowane. Podobnie jak mój czarodziej, postanowiła być bardziej surowa dla siebie niż dla otaczającego ją świata. Oboje obwiniali się za to, że tak poślednie osoby sprawują kontrolę nad ich życiem.

- Jak to się dzieje, że w naszych rozmowach wciąż wracamy do tematu małżeństwa - powiedziała Mitra - podczas gdy spotykamy się tutaj, by rozmawiać o książkach?

- Tym, czego potrzebujemy - powiedziałam ze śmiechem - jest to, by pan Nahwi przypomniał nam, jak bardzo jesteśmy banalne, spędzając czas na czytaniu Austen i rozprawianiu o małżeństwie.

Co jakiś czas przywoływałyśmy w naszych rozmowach pana Nahwiego, z jego zakurzonym garniturem, zapiętą pod szyję koszulą, wycieniowanymi włosami i biegającymi na wszystkie strony oczami i stawał się on łatwym celem naszych żartów. Zyskał moją wieczną pogardę tego dnia, kiedy oświadczył, że bohaterka Matki Gorkiego jest znacznie wspanialszym przykładem kobiecości niż wszystkie płoche, młode damy w powieściach Jane Austen.

Olga milczała.

- Ach - westchnął Władimir - dlaczego nie możesz mnie pokochać tak, jak ja ciebie?

- Ja kocham swoją ojczyznę! - odparła. - - Ja też! - zapewnił ją.

- Jest też coś, co kocham jeszcze bardziej - ciągnęła Olga, uwalniając się z jego objęć.

.-To znaczy? - zainteresował się Władimir. , Olga spojrzała na niego swymi jasnymi, niebieskimi oczami i odpowiedziała bez namysłu:  -Partię.

Każda wspaniała książka, którą czytaliśmy, stawała się wyzwaniem wobec panującej ideologii. Stanowiła potencjalne zagrożenie nie tyle z powodu tego, o czym mówiła, ale tego, jak to mówiła, z powodu prezentowanej w niej postawy wobec życia i fikcji. Wyzwanie to było najbardziej widoczne w dziełach Jane Austen.

Wiele czasu na moich zajęciach na Uniwersytecie Tabatabajego poświęciłam porównaniu Flauberta, Austen i Jamesa z ideologicznymi dziełami, takimi jak Matka Gorkiego, Cichy Don Szołochowa oraz tak zwaną realistyczną beletrystyką powstającą w Iranie. Powyższy fragment, cytowany przez Nabokova w Wykładach o literaturze rosyjskiej, wywołał wielką wesołość w jednej z moich grup na Uniwersytecie Tabatabajego.

- Co się dzieje - zapytałam - kiedy odmawiamy naszym bohaterom najmniejszej odrobiny indywidualności? Kto jest bardziej spełniony w swoim człowieczeństwie, Emma Bovary czy Olga o przejrzystych, niebieskich oczach?

Pewnego dnia po zajęciach pan Nahwi ruszył za mną do mojego gabinetu. Próbował mi powiedzieć, że Austen jest nie tylko antyislamska, ale ma też na sumieniu inny grzech: jest pisarką kolonialną. Zdziwiłam się, słysząc te słowa z ust osoby, która do tej pory przeważnie przytaczała cytaty z Koranu, często zresztą błędnie. Oznajmił, że pewne fragmenty w powieści Mansfield Park świadczą o akceptacji niewolnictwa. Ponadto -jak twierdził - nawet na Zachodzie ludzie dostrzegają teraz błędy w swoim postępowaniu. W zakłopotanie wprawiał mnie fakt, że byłam niemal pewna, iż pan Nahwi nie czytał Mansfield Park.

Dopiero później, kiedy podczas podróży do Stanów kupiłam egzemplarz książki Edwarda Saida Culture and Imperialism (Kultura i imperializm), zorientowałam się, skąd pan Nahwi czerpał swoje poglądy. Zakrawało na ironię losu, że muzułmański fundamentalista cytuje Saida, by zwalczać Austen. Było też równie paradoksalne, iż najbardziej reakcyjne elementy w Iranie zaczęły się utożsamiać z pracami i teoriami tych, których na Zachodzie uważano za rewolucjonistów.

Pan Nahwi wciąż towarzyszył mi w drodze do gabinetu i perorował, rzucając perełki mądrości. Rzadko zdarzało mu się zabierać głos na zajęciach. Zazwyczaj zachowywał milczenie, przybierając spokojny i obojętny wyraz twarzy, jak gdyby zgadzał się pozostawać na wykładach, aby zrobić nam grzeczność. Był jednym z niewielu studentów, w którym nie potrafiłam znaleźć żadnej zalety. Mogłam powiedzieć, jak Elżbieta Bennet, że nie należał do rozsądnych mężczyzn. Pewnego dnia, po naprawdę wyczerpującej polemice, powiedziałam mu:

- Panie Nahwi, chciałam panu o czymś przypomnieć: nie porównuję pana teraz z Elżbietą Bennet. Z pewnością nie ma pan w sobie nic z niej, jesteście tak różni od siebie, jak człowiek i mysz. Pamięta pan jednak, jaką miała obsesję na punkcie Darcy'ego, nieustannie próbując znaleźć w nim wadę, biorąc w niemal krzyżowy ogień pytań każdego nowego znajomego, chcąc potwierdzić, że jest tak zły, jak myślała? Czy przypomina pan sobie jej relacje z Wickhamem? Podstawę jej sympatii do niego stanowiły nie tyle uczucia, które wobec niego żywiła, ile jego antypatia w stosunku do Darcy'ego. Niech pan zauważy, jak pan mówi o świecie zwanym przez pana Zachodem. Nigdy nie potrafi pan o nim mówić, nie przydając mu przymiotnika lub nie przypisując mu jakiegoś atrybutu - dekadencki, plugawy, skorumpowany, imperialny. Niech pan się ma na baczności, pamiętając, co przydarzyło się Elżbiecie!

Wciąż widzę wyraz jego twarzy, kiedy to mówiłam. Chociaż raz wykorzystałam mój przywilej, by jako jego nauczycielka mieć ostatnie słowo.

Pan Nahwi miał wielkie wpływy na naszym uniwersytecie. Pewnego razu doniósł na Nasrinę do komitetu dyscyplinarnego. Jego sokole oczy wyśledziły ją, jak spóźniona na zajęcia, wbiegała na schody. Na-srina początkowo odmówiła podpisania zobowiązania, że nigdy więcej nie będzie biegać na terenie uniwersytetu, nawet gdyby spóźniała się na wykłady. W końcu ustąpiła pod naciskiem pani Rezwan, która przekonała ją, że jej uparty opór nie jest wart wyrzucenia z uniwersytetu.

Podczas naszych wspomnień dotyczących pana Nahwiego zauważyłam, że Mitra i Sanaz szepczą między sobą i chichoczą. Kiedy poprosiłam je, by wyjawiły nam powód swojej wesołości, Sanaz zachęciła zarumienioną Mitrę, by opowiedziała swoją historię. Wyznała ona, że w gronie przyjaciół nazywają pana Nahwiego panem Collinsem Uniwersytetu Tabatabajego, wzorując się na postaci napuszonego pastora, jednego z bohaterów powieści Jane Austen.

Pewnego dnia po zajęciach pan Nahwi niespodziewanie wyrósł przed Mitrą. Wydawał się inny niż zwykle...

- Był osobą budzącą respekt? - sugerowała niepoprawna Jaśmina.

- Nie, niezupełnie.

- Pełen namaszczenia? Napuszony? Wyniosły? - kontynuowała niczym niezrażona Jaśmina.

Nie. W każdym razie pan Nahwi nie wydawał się sobą. Jego arogancja ustąpiła miejsca wielkiej nerwowości, kiedy podawał Mitrze kopertę. Sanaz szturchała Mitrę łokciem, zachęcając ją, by opisała, jak wyglądała koperta.

- Miała okropny niebieski kolor - powiedziała Mitra. - i śmierdziała.

- Śmierdziała?

- Tak, tanimi perfumami, a dokładnie wodą różaną.

W kopercie Mitra znalazła jednostronicowy list w tym samym strasznym kolorze, wydzielający identyczny zapach, napisany czarnym atramentem, nieskazitelnym charakterem pisma.

- Powiedz im, jak zaczął ten list - zachęcała Sanaz.

- Cóż, list zaczynał się od słów... - Mitra zawiesiła głos, jakby nie mogła znaleźć odpowiednich słów.

- Mój złoty żonkilu! - zawołała Sanaz, wybuchając śmiechem.

- Naprawdę?! Złoty żonkilu?

- Tak, a w dalszej części listu pan Nahwi dawał wyraz swej dozgonnej miłości do Mitry, której każdy ruch i słowo zapadły mu głęboko w serce i umysł. Nic, żadna władza nigdy nie przyniosła mu tyle satysfakcji i przyjemności, co jej uśmiech, który - miał nadzieję - był przeznaczony tylko dla niego. I tak dalej, i tak dalej.

Co zrobiła Mitra? Wszystkie chciałyśmy wiedzieć. Wydarzenie to miało miejsce w czasie utrzymywanych w wielkim sekrecie zalotów pomiędzy Mitrą i Hamidem. Następnego dnia, kiedy pan Nahwi pojawił się nie wiadomo skąd, zatrzymując ją na ulicy, próbowała mu wytłumaczyć, że odwzajemnienie jego uczucia jest dla niej rzeczą niemożliwą. Filozoficznie skinął głową i oddalił się, ale po dwóch dniach pojawił się ponownie. Przed zajęciami Mitra zaparkowała samochód w pobliżu uniwersytetu i właśnie otwierała drzwi swego małego auta, kiedy uświadomiła sobie czyjąś obecność tuż za plecami.

- Niczym cień Śmierci - złowrogo wtrąciła Nasrina.

Kiedy się odwróciła, zobaczyła pana Nahwiego, jego pofalowane włosy, rozbiegane oczy i odstające uszy. Trzymał w ręku książkę, był to zbiór wierszy E.E. Cummingsa. Pomiędzy stronami można było dostrzec kolejną niebieską kopertę. Zanim Mitra miała czas zaprotestować, wcisnął jej w ręce książkę i zniknął.

- Powiedz doktor Nafisi, co napisał - nakłaniała ją Sanaz. - Sprawi jej przyjemność, gdy się dowie, że prowadzone przez nią zajęcia przydały się na coś panu Nahwiemu.

Wewnątrz widniały słowa: „Do mojej nieśmiałej róży".

- I co poza tym? - zapytałam.

- Cóż, przepisał wiersz, który analizowaliśmy z panią na wstępie do literatury:

Tam, dokąd nigdy nie dotarłem, poza granicę wszelkich doświadczeń, twoje oczy zachowują milczenie: w ledwo zauważalnym geście kryją się bliskie mi sprawy, których nie mogę dzielić, choć czuję ich dotknięcie

twoje ulotne spojrzenie z łatwością odczytuje uczucia chociaż zamykam je w sobie jak skarb w ściśniętej dłoni, otwierasz mnie rozchylając płatek za płatkiem; tak czyni wiosna [dotykając zręcznie i tajemniczo] z pąkiem pierwszej róży

jeżeli jednak pragniesz zamknąć mnie na powrót,

wówczas cicho i bezzwłocznie uleci moje życie

zaś strwożone serce kwiatu przywoła obraz

czasu, gdy delikatne płatki śniegu pokryją wszystko wokół

nic, co zdołamy dostrzec w obrębie naszego świata nie dorówna potędze twej subtelnej delikatności

ostrukturze kolorytu różnych pięknych krain, oddalając na zawsze śmierć z każdym nowym oddechem

[jest dla mnie tajemnicą, co w tobie zamyka się i otwiera; rozumiem tylko tyle, że wyraz twoich oczu przyćmiewa wszystkie róże] nikt, nawet deszcz nie ma tak małych dłoni

- To wystarczy, by zrazić człowieka do uczenia poezji - powiedziałam, gdyż udzielił mi się ich dziewczęcy nastrój.

- Od tej pory powinna pani sięgać tylko do makabrycznych wierszy, na przykład do Childe Harolda lub The Rime of the An-cient Mariner (Wiersza pradawnego żeglarza) - zasugerowała Mahszid.

Tym razem Mitra poczuła, że powinna uciec się do bardziej drastycznych środków, zanim sprawy wymkną się spod kontroli. Po kilku naradach z przyjaciółkami doszła do wniosku, że zwyczajne, kategoryczne „nie" mogłoby się okazać zbyt niebezpieczne w stosunku do kogoś tak wpływowego jak pan Nahwi. Najlepiej byłoby mu powiedzieć przekonujące kłamstwo, które postawiłoby go w sytuacji bez wyjścia.

Kiedy ich drogi ponownie się skrzyżowały, Mitra zebrała się na odwagę, by zatrzymać pana Nahwiego. Rumieniąc się i jąkając, powiedziała mu, że poprzednio ogarnęła ją zbyt wielka nieśmiałość, aby przyznać się do prawdziwego powodu, dla którego odrzuciła jego miłość: jest zaręczona z dalekim krewnym. Jego rodzina należy do wpływowych i bardzo tradycyjnych, toteż Mitra żywi obawy, do czego byłaby zdolna się posunąć, gdyby dowiedziała się o wynurzeniach pana Nahwiego. Młody mężczyzna zatrzymał się na ułamek sekundy, jakby wrósł w ziemię, a następnie odwrócił się bez słowa, pozostawiając Mitrę, nadal lekko drżącą, na środku szerokiej ulicy.

Podczas minionego Nowego Roku pani Rezwan była w Teheranie i kupiła mi trzy małe spinki. Były to spinki do włosów, za pomocą których wiele kobiet spinało sobie chusty pod szyją. W zasadzie nigdy nie nauczyłam się nosić mojej chusty we właściwy sposób, toteż stało się to swego rodzaju rytuałem, że zanim zaczęłyśmy rozmowę lub zajęcia, pani Rezwan sprawdzała i upewniała się, czy chusta znajduje się mniej więcej na swoim miejscu.

- Moja droga doktor Nafisi - powiedziała - przykro mi, że zapamiętasz mnie z tego powodu, ale martwię się o ciebie. Czy obiecasz mi, że będziesz zakładać chustę po moim wyjeździe? Chciałabym cię tutaj zobaczyć, kiedy wrócę.

Pani Rezwan przygotowywała się do wyjazdu do Kanady. W końcu, po latach zabiegów, zdobyła wreszcie upragnione stypendium w celu kontynuowania doktoratu. Przez lata o tym marzyła, ale teraz czuła zbyt wielki niepokój, by cieszyć się tą chwilą. Nieustannie się przejmowała, czy jej się uda, czy jest gotowa, by podjąć się tego zadania. Byłam szczęśliwa, że wyjeżdża, zarówno ze względu na nią samą, jak i dla mego własnego dobra. Wiadomość o jej wyjeździe niemal sprawiła mi ulgę.

Wyczuwałam wówczas, że była nadmiernie ambitna i wykorzystywała mnie i ludzi mego pokroju, by zdobyć to, co zamierzała. Później odkryłam, że chodziło o coś więcej. Jej ambicją były nie tylko wyjazdy w różne miejsca czy objęcie funkcji dziekana wydziału, chociaż niewątpliwie o tym myślała. Pragnęła również zostać osobistością literacką. Jej miłość do literatury była autentyczna, lecz talenty ograniczone, zaś ambicja sprawowania władzy i kontroli niekiedy tę miłość przewyższała, czy wręcz z nią kolidowała. Wzbudzała we mnie mnóstwo sprzecznych uczuć. Odnosiłam wrażenie, że zawsze jest bliska powiedzenia mi czegoś ważnego o sobie samej, czegoś, co odkryłoby ją przede mną. Może powinnam była okazać większą ciekawość. Niewykluczone, źe gdybym była mniej pochłonięta jej wtrącaniem się i żądaniami, mogłabym zauważyć więcej.

Pod koniec lata 1990 roku, po raz pierwszy od jedenastu lat wyjechałam wraz z rodziną na wakacje na Cypr, żeby spotkać się z moimi szwagierkami, które nigdy nie widziały naszych dzieci. Przez wiele lat nie pozwalano mi wyjeżdżać z kraju i kiedy w końcu dostałam takie pozwolenie, czułam się sparaliżowana i nie mogłam się zmusić, by wystąpić o paszport. Gdyby nie cierpliwość i upór Biża-na, nigdy bym przez to nie przeszła. W końcu jednak otrzymałam paszport i udało się nam bez przeszkód wyjechać. Mieszkaliśmy u przyjaciółki, jednej z dawnych studentek pani Rezwan. Powiedziała, że pani Rezwan często pytała ją o mnie, a także o moją pracę i rodzinę.

Później, po naszym powrocie do domu, ta koleżanka poinformowała mnie, że w dniu, kiedy wylecieliśmy, prawdopodobnie na pokładzie tego samego samolotu, którym wracaliśmy do Teheranu, pani Rezwan przyleciała na Cypr na wakacje. Była sama. Zadzwoniła do mojej koleżanki, żeby o mnie zapytać. Powiedziała jej, że wyjechałam. Opowiadała, że pani Rezwan chciała, by zabrać ją w te same miejsca, które odwiedziłam podczas mego pobytu. Pytała, co tam robiłam, gdzie chodziłam. Pewnego dnia poszły na plażę, na którą chadzałyśmy pływać.

Pani Rezwan była wstydliwa. Wahała się, czy włożyć kostium kąpielowy, a kiedy to zrobiła, chciała pójść na pustą część plaży, gdzie nikt nie mógłby jej zobaczyć. Wbiegła do wody, ale wyszła z niej po krótkiej chwili, mówiąc mojej koleżance, że niezależnie od tego, jak by się starała, nie może przyzwyczaić się do paradowania w kostiumie kąpielowym.

Wyjechawszy z Iranu, zniknęła z mego życia. Jej nieobecność była równie wszechogarniająca jak jej obecność. Nie pisała, ani nie dzwoniła, gdy zdarzało się jej sporadycznie odwiedzać Iran. Wieści o niej docierały do mnie od sekretarki z Wydziału Anglistyki. Dwukrotnie prosiła o przedłużenie pobytu, by ukończyć doktorat. Od czasu do czasu, idąc korytarzami lub przechodząc obok jej biura, przypominałam sobie o pani Rezwan, której nieobecność sprawiła mi ulgę, a jednocześnie była przyczyną smutku.

Kilka miesięcy po moim przyjeździe do Ameryki usłyszałam, że jest chora na raka. Zadzwoniłam do niej, ale nie było jej w domu. Odezwała się wkrótce. W jej głosie dźwięczał ton swego rodzaju oficjalnej bliskości, typowej dla naszych rozmów w Teheranie. Chciała dowiedzieć się czegoś o kilku naszych wspólnych studentach i o mojej pracy. Wówczas to po raz pierwszy otworzyła się i zaczęła mówić o sobie. Nie mogła pisać, gdyż sprawiało jej to wielki ból. Czuła się ciągle słaba i zmęczona. Pomagała jej najstarsza córka. Pani Rezwan miała tak wiele marzeń. Wciąż nie traciła nadziei na poprawę. Jej otwartość wyrażała się nie tyle w słowach, jakie wypowiadała, co w tonie głosu, który nadawał pewną aurę zaufania zwyczajnej relacji o słabości, niezdolności napisania listu, czy uzależnieniu od córki. Była pełna optymizmu po ostatnim leczeniu, chociaż rak dał już rozległe przerzuty. Zapytała o moją pracę. Nie powiedziałam jej, że jestem zdrowa, piszę książkę i ogólnie rzecz biorąc, cieszę się życiem.

Rozmawiałam z nią wtedy ostatni raz. Niedługo potem była już zbyt chora, by rozmawiać przez telefon. Obsesyjnie o niej myślałam. Uważałam to za niesprawiedliwe, że zaczął ją niszczyć rak, kiedy znalazła się tak blisko celu. Nie chciałam z nią rozmawiać, by jej nie przypominać, że po raz kolejny to mnie dopisało szczęście. Dostałam nieco więcej czasu na ziemi, czasu, który tak niesprawiedliwie jej wykradziono.

Zmarła wkrótce po naszej ostatniej rozmowie. Jej uciążliwe wtrącanie się w moje sprawy przybrało odtąd inną postać. Od czasu do czasu wskrzeszam ją i odtwarzam w moim umyśle. Próbuję zgłębić niewypowiedziane uczucia i emocje, które zawisły pomiędzy nami. Wciąż idzie w moim kierunku przez migocące światło -jak miało to miejsce podczas naszego pierwszego spotkania - rzucając ironiczne spojrzenia z ukosa. Przechodzi jakby na wskroś kontur mej postaci, pozostawiając mnie z moimi wątpliwościami i żalami.

Wiosną 1996 roku, a konkretnie na początku marca, po raz pierwszy zauważyłam metamorfozę Nasriny. Pewnego dnia przyszła na zajęcia bez płaszcza i chusty, z którymi zazwyczaj się nie rozstawała. Mahszid i Jaśmina nosiły na głowie różnokolorowe chusty, ale zdejmowały je, kiedy tylko znalazły się w moim mieszkaniu. Nasri-na jednak zawsze ubierała się identycznie. Jedynym urozmaiceniem, na które sobie pozwalała, był kolor płaszcza. Nosiła wymiennie granatowy, czarny albo ciemnobrązowy.

Tego dnia przyszła na zajęcia później niż zwykle i swobodnie zdjęła okrycie. Była ubrana w jasnoniebieską bluzkę, granatowy żakiet i dżinsy. Długie, delikatne, czarne włosy zaplotła w warkocz, który kołysał się z jednej strony na drugą wraz z ruchami jej głowy. Manna i Jaśmina wymieniły między sobą spojrzenia, a Azin powiedziała jej, że ładnie wygląda, tak jakby zmieniła uczesanie.

- Wyglądasz... - powiedziała Jaśmina swoim zwykłym, kpiącym tonem - właściwie wyglądasz na osobę absolutnie nieustraszoną! To znaczy bosko.

Pod koniec zajęć Nasrina wydawała się tak naturalna w nowym stroju, że zaczęłam mieć trudności, by wyobrazić ją sobie w innej postaci.

Kiedy chodziła w czadorze lub płaszczu i chuście, jej chód wydawał się wyzywający. Poruszała się podobnie, jak robiła wszystkie pozostałe rzeczy - niespokojnie i z pewnego rodzaju brawurą. Będąc już bez hedżabu, sprawiała wrażenie, jakby usiłowała coś zakryć. W trakcie naszej dyskusji o kobietach w powieściach Austen zauważyłam, co pragnie ukryć. Czador skrywał urok jej seksownej, kobiecej figurki. Musiałam się pilnować, aby nie wydać jej polecenia, by opuściała ręce i przestała zakrywać piersi. Teraz, kiedy nie miała wierzchniego okrycia, mogłam się domyślić, że czador stanowił próbę maskowania tych części ciała, których usiłowała się wyprzeć. Zachowywała się w taki sposób, ponieważ istotnie nie wiedziała, jak sobie z tym problemem poradzić. Miała niezdarny sposób chodzenia, niczym maluch stawiający swoje pierwsze kroki, tak jakby w każdej chwili mogła upaść.

Kilka tygodni później została po zajęciach i zapytała, czy mogłaby umówić się ze mną na spotkanie. Powiedziałam jej, żeby przyszła do nas do domu, ale przybrała bardzo oficjalny ton i zaproponowała spotkanie w kawiarni, do której od czasu do czasu chodziłam ze studentkami. Teraz, kiedy patrzę wstecz, uświadamiam sobie, jak wiele opowieści i wyznań o najbardziej osobistych sprawach zostało mi przekazanych w miejscach publicznych: w moim gabinecie, kawiarniach, w taksówkach, a także podczas spacerów krętymi uliczkami w pobliżu mego domu.

Kiedy weszłam do kawiarni, Nasrina siedziała przy małym drewnianym stoliku, na którym stał wazon z krwistoczerwonymi woskowymi goździkami. Zamówiłyśmy waniliowo-czekoladowe lody dla Nasriny i mrożoną kawę dla mnie. Nasrina poprosiła o to spotkanie z zamiarem oficjalnego poinformowania mnie o tym, że ma sympatię.

- Czy go znam? - zapytałam, gdy ona tymczasem gwałtownie zanurzała łyżeczkę w lodach.

- Nie. To znaczy - szukała odpowiednich słów - mogła go pani widzieć. On oczywiście panią zna. Ja znam go od dawna - kontynuowała, jak gdyby przyznawała się do wstydliwego faktu. - Od przeszło dwóch lat - westchnęła - ale chodzimy ze sobą od kilku miesięcy.

Wiadomość ta wzbudziła moje zdziwienie. Próbowałam to ukryć, usiłując powiedzieć coś właściwego, ale jej wyraz twarzy nie pozwalał na tego typu wybiegi.

- Od dawna chciałam go pani przedstawić - powiedziała - ale po prostu nie wiedziałam, jak mam to zrobić. A poza tym, obawiałam się.

- Ale czego? Czy ten chłopak jest kimś przerażającym? - zapytałam, próbując żartować.

- Nie, bałam się, że może go pani nie polubić - oświadczyła, mieszając łyżeczką topiące się lody.

- Nasrino - powiedziałam - to nie ja powinnam go lubić. Współczułam jej. Była zakochana - powinien to być najlepszy

okres jej życia, a martwiła się i niepokoiła mnóstwem rzeczy. Musiała oczywiście okłamywać ojca, mówiąc mu zazwyczaj, że wychodzi, by przetłumaczyć jakieś teksty. Żyła w tak wielu równoległych światach: realnym świecie swojej rodziny, pracy i społeczeństwa; sekretnym świecie naszego kółka i ukochanego młodego mężczyzny, a także w świecie, który stworzyła ze swoich kłamstw. Nie byłam pewna, czego ode mnie oczekuje. Czy powinnam przejąć rolę matki i powiedzieć jej o sprawach praktycznych? Czy należałoby wykazać się większą ciekawością i zapytać o różne szczegóły dotyczące młodego człowieka oraz ich związku? Czekałam, próbując - co wymagało pewnego wysiłku - oderwać oczy od hipnotycznych czerwonych goździków i skoncentrować się na Nasrinie.

- Nie miałabym pani za złe, gdyby zaczęła pani stroić sobie ze mnie żarty - stwierdziła z wyraźnym przygnębieniem, mieszając łyżeczką w płynnych już lodach.

- Nasrino, nigdy bym czegoś podobnego nie zrobiła - zaprotestowałam. - Dlaczego miałabym to robić? Bardzo się z tego cieszę.

- To żałosne - powiedziała, śledząc tok własnych myśli i nie zwracając uwagi na moje słowa. - Mama miała dorosłe dziecko, kiedy była w moim wieku. Pani już uczyła, a ja zachowuję się jak dziesięcioletnia dziewczynka. O tym właśnie powinnyśmy rozmawiać na spotkaniach naszej grupy.

- O tym, że zachowujesz się jak dziesięciolatka? - zapytałam, usiłując, być może niezgrabnie poprawić jej humor.

- Ależ skąd - odłożyła łyżeczkę na stół - należałoby mówić o tym, jak my wszystkie, które czytałyśmy powieści Austen, Nabo-kova i wielu innych pisarzy, które potrafimy prowadzić dyskusje o Derridzie, Barthesie i sytuacji na świecie -jak nie wiemy nic, ale to absolutnie nic o stosunkach między mężczyzną a kobietą, na przykład o tym, co to oznacza mieć sympatię. Moja dwunastoletnia siostrzenica prawdopodobnie znacznie lepiej orientuje się w tych sprawach. Przypuszczalnie chodziła z większą liczbą chłopców niż ja. - Mówiła z wściekłością, zaciskając i prostując palce.

W pewnym sensie miała rację i fakt, że była gotowa o tym mówić sprawił, iż odczułam w stosunku do niej czułość i opiekuńczość.

- Nasrino - powiedziałam - nikt z nas nie jest tak obeznany z tymi sprawami, jak ci się wydaje. Wiesz, z każdą nową osobą zawsze czuję, jakbym zaczynała od zera. Te rzeczy są instynktowne. Powinnaś teraz nauczyć się pozbywać swoich zahamowań, powrócić do dzieciństwa, kiedy grałaś z chłopcami w kulki lub w cokolwiek innego i w ogóle o tym nie myślałaś.

Nasrina nie odpowiadała. Bawiła się płatkami woskowych kwiatów, pieszcząc ich śliską powierzchnię.

-Wiesz - powiedziałam - z moim pierwszym mężem... Tak, byłam już raz mężatką, zanim poślubiłam Biżana. Miałam wtedy zaledwie osiemnaście lat. Chciałabyś się dowiedzieć, dlaczego się ze mną ożenił? Powiedział, że podoba mu się moja niewinność; nie wiedziałam, co to jest francuski pocałunek. Urodziłam się i dorastałam w liberalnych czasach, wychowywałam się w tolerancyjnej rodzinie - rodzice wysłali mnie za granicę, kiedy miałam zaledwie trzynaście lat - a jednak proszę: zdecydowałam się poślubić mężczyznę, którym głęboko pogardzałam, kogoś, kto chciał mieć niewinną żonę, dziewicę i - przykro mi to powiedzieć - wybrał mnie.

Romansował z wieloma dziewczętami, a gdy pojechałam z nim do Oklahomy, gdzie chodził do college'u, jego przyjaciele byli zdumieni, ponieważ do czasu wyjazdu do Iranu na letnie wakacje, mieszkał z młodą Amerykanką, którą przedstawiał każdemu jako swoją żonę. Sama zatem widzisz, że wcale nie musisz się źle czuć. Te sprawy są skomplikowane. Czy jesteś szczęśliwa? - zapytałam ją z niepokojem.

Nastąpiła długa pauza, podczas której wzięłam do ręki wazonik i przesunęłam go w bok, w stronę ściany.

-  Nie wiem - powiedziała. - Nikt nigdy nie uczył mnie, jak być szczęśliwą. Wpajano nam, że przyjemność jest wielkim grzechem, zaś seks służy prokreacji i tak dalej, i tak dalej. Czuję się winna, chociaż nie powinnam. Nie powinnam mieć poczucia winy tylko dlatego,  że interesuję się mężczyzną.  Mężczyzną, powtórzyła. Wmoim wieku! Prawdą jest, że nie wiem, czego chcę i czy postępuję właściwie. Zawsze mówiono mi, co jest słuszne... i nagle już tego nie wiem. Wiem, czego nie chcę, ale nie wiem, czego chcę -powiedziała, spoglądając na lody, których ledwo skosztowała.

- No cóż, nie dostaniesz ode mnie odpowiedzi - powiedziałam. Pochyliłam się, chcąc dotknąć dłoni Nasriny, żeby przynieść jej

pewną pociechę. Jednak nie dotknęłam jej, nie ośmieliłam się tego zrobić. Wydawała się taka odległa i zamknięta w sobie.

- Chętnie się z tobą spotkam i porozmawiam, kiedy będziesz mnie potrzebowała, ale jeżeli prosisz o radę, nie mogę ci jej dać -sama musisz znaleźć odpowiedź. Baw się dobrze - prosiłam nieprzekonująco. - Jak można być zakochanym i odmawiać sobie odrobiny radości?

Młody wybranek Nasriny miał na imię Ramin. Widziałam go przedtem kilka razy, po raz pierwszy na spotkaniu z okazji wydania mojej książki o Nabokovie. Miał stopień magistra filozofii i uczył na niepełnym etacie. Nasrina spotkała go na konferencji, gdzie wygłaszał referat, a po obradach zaczęli rozmawiać. Czy była to miłość od pierwszego wejrzenia? Chciałam ją o to zapytać. Jak dużo czasu minęło, zanim wyznali sobie swoje uczucia? Czy kiedykolwiek się pocałowali? Były to szczegóły, które bardzo chciałam poznać, ale oczywiście nie zapytałam.

Kiedy wychodziłyśmy z kawiarni, Nasrina zaproponowała z wahaniem:

- Czy poszłaby pani z nami na koncert? -Koncert?

- Występują niektórzy studenci Ramina. Moglibyśmy załatwić pani i pani rodzinie kilka biletów. Powinnam napisać słowo koncert w cudzysłowie, ponieważ tego typu imprezy stanowiły parodię prawdziwych wydarzeń kulturalnych. Odbywały się w domach prywatnych, zaś ostatnio w centrum kulturalnym zbudowanym przez władze samorządowe miasta na południu Teheranu. Stały się przedmiotem znacznych kontrowersji, ponieważ mimo nałożonych na nie licznych ograniczeń, wiele osób w rządzie uważało je za podejrzane. Występy uważnie obserwowano. Przeważnie występowali w nich aktorzy lub muzycy amatorzy jak ci, których przyjechaliśmy zobaczyć tego wieczoru. Sala była jednak zawsze wypełniona ludźmi, bilety wyprzedane, a program zaczynał się z pewnym opóźnieniem.

Biżan nie miał ochoty iść na koncert. Wolał słuchać dobrej muzyki w domowym zaciszu, zamiast oglądać mierne występy na żywo, stać w długich kolejkach po bilety i nieuchronnie narażać się na nieprzyjemności, które się wiązały z tego typu imprezami. W końcu jednak ustąpił pod naporem enuzjazmu dzieci i moich próśb. Po rewolucji niemal każdego typu aktywność związana z wychodzeniem z domu - oglądanie filmów, słuchanie muzyki, wspólny posiłek z przyjaciółmi - przeniosła się do prywatnych domów. Wyjście od czasu do czasu stanowiło odświeżające doświadczenie, nawet wówczas, gdy było to tak przypadkowe wydarzenie kulturalne.

Spotkaliśmy ich przy wejściu. Nasrina sprawiała wrażenie zdenerwowanej, a Ramin nieśmiałego. Był wysoki i chudy, niewiele po trzydziestce, ale wyglądał na wiecznego studenta, na swój sposób atrakcyjnego. Pamiętałam go jako pewnego siebie i rozmownego, ale teraz, kiedy został nam przedstawiony w nowej roli, wydawało się, że stracił swoją zwykłą elokwencję i chęć do rozmowy. Podziękowałam mu za zaproszenie i wszyscy udaliśmy się w kierunku długiej kolejki, składającej się w większości z młodych mężczyzn i kobiet. Nasrina zajęła się moimi dziećmi, a ja, nagle nie mogąc wykrztusić słowa, próbowałam zapytać Ramina o jego zajęcia. Jedynie Biżan wydawał się nie przejmować niezręcznością sytuacji. Wystarczyło, że poświęcił się, wychodząc wieczorem w dzień powszedni ze swego wygodnego domu i nie uważał, by miał jeszcze udzielać się towarzysko.

Kiedy w końcu weszliśmy na widownię, zobaczyliśmy ludzi stłoczonych w sali koncertowej, siedzących w przejściach, na podłodze i stojących tłumnie pod ścianami. Należeliśmy do grona gości honorowych, toteż mieliśmy miejsca zarezerwowane w drugim rzędzie i naprawdę mogliśmy siedzieć. Program zaczął się z opóźnieniem. Zostaliśmy powitani przez pewnego dżentelmena, który znieważał widzów przez dobre piętnaście lub dwadzieścia minut, mówiąc, że kierownictwo nie życzy sobie zabawiać publiczności złożonej z „bogatych imperialistów", skażonych dekadencką kulturą Zachodu. Wywołało to uśmiechy na twarzach wielu osób przybyłych tego wieczoru, żeby posłuchać muzyki zespołu Gipsy Kings. Dżentelmen ostrzegał również, że jeżeli ktoś zachowa się niezgodnie z zasadami islamu, zostanie wyrzucony. Poinstruował też kobiety, by przestrzegały reguł i przepisów dotyczących noszenia hedżabu.

Trudno jest przywołać dokładny obraz tego, co się działo owego wieczoru. Grupa składała się z czterech młodych Irańczyków, samych amatorów, którzy zabawiali nas swoją interpretacją piosenek Gipsy Kings. Nie pozwolono im śpiewać; mogli jedynie grać na instrumentach. Podczas występu zabroniono też muzykom przejawiania entuzjazmu: pokazywanie emocji byłoby nieislamskie. Kiedy siedziałam w tym zatłoczonym pomieszczeniu, doszłam do wniosku, że jedynym sposobem, w jaki ten wieczór mógłby zamienić się dla mnie w rozrywkę, byłoby udawanie obserwatora z zewnątrz, który nie przyszedł po to, by mieć dobrą zabawę, ale by zdać relację z wieczornego koncertu amatorskiego zespołu muzycznego w Islamskiej Republice Iranu.

Jednak mimo restrykcji i jakości występu, nasi młodzi muzycy nigdzie na świecie nie mogliby znaleźć publiczności tak chłonnej i wielkodusznej wobec popełnianych przez nich błędów, a przy tym tak głęboko wdzięcznej, że może słuchać ich muzyki. Za każdym razem, kiedy widzowie, przeważnie ludzie młodzi i niekoniecznie bogaci, zaczynali się poruszać lub klaskać w dłonie, z każdej strony sceny pojawiało się dwóch mężczyzn w garniturach i gestykulując, pokazywało im, żeby przestali klaskać, nucić, bądź też poruszać się w takt muzyki. Nawet gdy próbowaliśmy słuchać, by zapomnieć o  tych akrobatach, udawało im się narzucić swoją obecność w naszym polu widzenia. Byli tam ciągle, gotowi nagle wyskoczyć na scenę i interweniować. Niezmiennie to my ponosiliśmy winę.

Muzycy zachowywali powagę. Ponieważ było rzeczą niemal niemożliwą grać z beznamiętnym wyrazem twarzy, ich miny stały się posępne. Wiodący gitarzysta wydawał się zły na publiczność. Marszczył brwi, starając się utrzymać ciało w bezruchu - zadanie niełatwe, zwłaszcza że grał muzykę zespołu Gipsy Kings.

Stosując się do sugestii Biżana, próbowaliśmy wyjść wcześniej, zanim -jak powiedział - zadepcze nas tłum. Publiczność, mając zakaz ujawniania emocji podczas występu, mogła zemścić się, depcząc opuszczających salę innych uczestników koncertu. Na zewnątrz staliśmy przez kilka minut przy wejściu. Biżan, który rzadko się odzywa, tym razem wydawał się poruszony.

- Współczuję tym dzieciakom - powiedział. - Ci muzycy nie są całkowicie pozbawieni talentu, ale nigdy nie będą oceniani za jakość swojej muzyki. Reżim krytykuje ich za uleganie wpływom Zachodu i dekadencję. Od publiczności natomiast zbierają bezkrytyczne pochwały, nie dlatego, by byli znakomitymi profesjonalistami, ale ponieważ grają zakazany rodzaj muzyki. Jak zatem - zapytał, nie zwracając się do nikogo konkretnego - mają się nauczyć grać?

- To prawda - powiedziałam, czując, że muszę wypełnić ciszę, która zapadła. - Nikt nie jest osądzany zgodnie z wartością swojej pracy. Ludzie bez najmniejszej wiedzy o muzyce nazywają się muzykami.

Nasrina była ponura, a Ramin spokojny i zażenowany. Byłam zdumiona metamorfozą młodego człowieka i postanowiłam nie wzmagać jego skrępowania poprzez zmuszanie go do mówienia.

Nagle Nasrina ożywiła się.

- Nabokov nie chciałby mieć z czymś podobnym nic wspólnego. Spójrzmy na siebie samych - to żałosne, że jesteśmy zmuszeni przychodzić na coś takiego w poszukiwaniu rozrywki - powiedziała podnieconym głosem. Żywo gestykulowała i mówiła, nie mogąc złapać tchu, jakby chciała ukryć swoje zakłopotanie za potokiem nerwowej wymowy. - Odbyłby zajęcia w terenie, gdyby był tutaj. Istna poszłost'.

- Co? - zapytała Negar, której nie tyle podobała się muzyka, co sam wieczór poza domem.

- Poszłost' - powtórzyła Nasrina i, co nie było w jej stylu, nie dodała nic więcej.

Narzekałam sama do siebie, w roztargnieniu nakrywając stół do kolacji. Biżan odwrócił się do mnie i zapytał:

- Co tam mamroczesz pod nosem?

. - Nie będziesz tym zainteresowany - powiedziałam niepotrzebnie zbyt ostrym tonem.

- Wypróbuj mnie - poprosił.

- Zgoda. Myślałam o menopauzie. Wrócił do słuchania BBC.

- Masz rację. Nie jestem tym zainteresowany - powiedział. Dlaczego nie miałby być zainteresowany? Czy nie powinien był

chcieć wiedzieć o czymś, co przydarzyło się jego matce, co przydarzy się żonie, siostrom, córce, a nawet - kontynuowałam posępnie -jeżeli kiedykolwiek będzie miał romans, kochance? Wiedziałam, że jestem w stosunku do niego niesprawiedliwa. Nie był obojętny na trudności, jakich nie szczędziło nam życie w Islamskiej Republice, ale przyjmował pozycję obronną, kiedy zaczynałam narzekać. Protestowałam, jakby był winny tym wszystkim niedolom, które ściągnął na nas reżim, a to z kolei sprawiało, że zamykał się w sobie i zachowywał tak, jakby były mu obojętne sprawy, które w gruncie rzeczy bardzo żywotnie go obchodziły.

Ostatnie spotkanie naszej grupy zakończyło się dziwną nutą: dyskutowałyśmy o matkach moich studentek - ich udrękach i problemach, a także o tym, że naprawdę nic nie wiedzą o menopauzie. Dyskusja zaczęła się od Manny. Poprzedniego wieczoru ona i Nima oglądali po raz trzeci film Vincente Minnellego Designing Woman, który mogli zobaczyć dzięki antenie satelitarnej. Film ten wprawił Mannę w wielki smutek. Przyszło jej do głowy, że nigdy w sferze wyobraźni nie doświadczyła miłości w perskim kontekście. Miłość jest miłością, ale istnieje tak wiele sposobów jej wyrażania. Kiedy czytała Panią Bovary lub oglądała film Casablanca, mogła odczuć i doświadczyć zmysłowego charakteru tych dzieł; mogła usłyszeć, dotknąć, a nawet poczuć zapach i zobaczyć. Nigdy nie słyszała miłosnej piosenki, nie czytała powieści i nie oglądała filmu, które nasunęłyby myśl, iż mogłoby to być również jej doświadczenie. W perskich filmach, kiedy dwoje ludzi uchodziło za zakochanych, nie czuło się tego w ich spojrzeniach i gestach. Miłość była zabroniona, wyrzucona ze sfery publicznej. Jak można było jej doświadczyć, jeżeli okazywanie uczucia było niemożliwe?

Dyskusja ta otworzyła mi oczy. Odkryłam, że niemal wszystkie moje dziewczęta oddzielały to, co nazywały intelektualną lub duchową miłością (dobra) od seksu (zły). Faktycznie najważniejsza była pełna uniesienia sfera powinowactwa duchowego. Nawet Mitra przekonywała, że seks nie jest w związku dwojga ludzi istotny, a seksualna satysfakcja nigdy się dla niej nie liczyła. Najgorszy cios - w moim odczuciu - został wymierzony przez Azin. Kokieteryjnym tonem, który wskazywał, że wróciła do normy - był to okres połowicznego rozejmu z mężem -Azin stwierdziła, że najważniejszą rzeczą w życiu jest mistyczny związek, jaki człowiek odczuwa ze wszechświatem. Dodała filozoficznie, że mężczyźni są po prostu naczyniami, które służą do wypełniania ich tą wyższą miłością duchową. Naczyniami? Do tego więc sprowadzały się wszystkie jej twierdzenia o seksualnej przyjemności i fizycznej wzajemnej zgodności. Nawet Mahszid, która wymieniła szybkie spojrzenie z Manną, była zdziwiona.

- A więc - powiedziała Nasrina, zachowująca do tej pory milczenie - kiedy twój mąż cię bije, możesz udawać, że to wszystko dzieje się jedynie w twoim umyśle, ponieważ jest on po prostu pustym naczyniem, które wypełniasz swoimi fantazjami. Zresztą nie tylko Azin tak twierdzi - oświadczyła. - Reszta z was zasadniczo mówi to samo.

- A jak się ma sprawa między tobą i Nimą? - zapytała Mannę Mitra. - Wydaje się, że w waszym związku istnieje równowaga.

- Lubię go, ponieważ nie ma na świecie drugiej osoby, z którą mogłabym rozmawiać tak jak z Nimą - powiedziała Manna, wzruszając ramionami.

- Biedny Nima - skwitowała Jaśmina.

- Wcale nie jest biedny. - Manna była tego dnia w złym humorze. - On też nie ma nikogo innego, z kim mógłby porozmawiać. Niedola potrzebuje towarzystwa i może stanowić równie wielką siłę jak miłość.

- Wszystkie  mnie  rozczarowujecie - powiedziała Jaśmina. - Miałam nadzieję usłyszeć, że bardzo liczy się pociąg fizyczny, a miłość nie jest jedynie duchowa i intelektualna. Spodziewałam się, że powiecie mi, iż nauczę się kochać fizycznie i przekonam się, że byłam w błędzie. Jestem absolutnie zdumiona - powiedziała, zapadając się głębiej w kanapę. - Prawdę mówiąc, czuję się zbita z pan-tałyku - zakończyła z triumfalnym uśmiechem.

- Uch! - krzyknęłam.

-,,  Biżan oderwał wzrok od telewizora. , - Czy coś się stało? - zapytał.

- Nie, po prostu przecięłam sobie palec.

Kroiłam ogórki do słynnego Biżanowego kebabu z kurczaka. Poszedł do łazienki i wrócił z plastrem, który ostrożnie przykleił mi na skaleczenie. Uśmiechając się z pobłażaniem i nie mówiąc ani słowa, podszedł do szafki, wlał miarkę domowej wódki do małej szklaneczki, postawił ją na stoliku obok talerzyka z pistacjami i wrócił do oglądania programu BBC. Wchodziłam i wychodziłam z kuchni, narzekając pod nosem.

- Nic dziwnego, że życie tu mu odpowiada. Robiłby dokładnie to samo, gdybyśmy mieszkali w Ameryce. To dla mnie bardzo trudne - zrzędziłam, tłumacząc nieznanej interlokutorce, która zawsze kwestionowała i naśmiewała się z moich narzekań. - To dla mnie naprawdę trudne - powtórzyłam raz jeszcze, ignorując obciążoną poczuciem winy świadomość, że Biżan znosi swoje trudności bez większych narzekań i nie powinnam mu zazdrościć jego wódeczki i BBC.

W czasie, kiedy siekałam ogórki i zioła, dodając je do jogurtu, doszłam do pewnego wniosku: nasza kultura odrzuca seks, ponieważ jest nim za bardzo zaabsorbowana. Musi gwałtownie poskramiać seks z tego samego powodu, z jakiego impotent będzie zamykał swoją piękną żonę na klucz. Zawsze oddzielaliśmy seks od uczucia i miłości intelektualnej, toteż człowiek był albo czysty i cnotliwy, jak powiedział wuj Nasriny, albo też brudny i żądny uciech. Obcy jest nam eros i prawdziwa zmysłowość. Te dziewczęta, moje dziewczęta, mają dużą wiedzę o Jane Austen, mogą prowadzić inteligentne dyskusje na temat Joyce'a i Woolf, ale niemal nic nie wiedzą o swoich ciałach, o tym, czego mogą się po nich spodziewać i które -jak im mówiono - są źródłem wszelkich pokus.

W jaki sposób powiedzieć kobiecie, że musi nauczyć się kochać siebie i własne ciało, zanim będzie mogła kochać lub być kochana? Zanim dodałam do przygotowywanego dania sól i pieprz, przyszła mi do głowy odpowiedź na to pytanie. Dlatego na następne spotkanie poszłam już zaopatrzona w egzemplarz Dumy i uprzedzenia w jednej ręce i Our Bodies, Ourselves (Nasze ciała, nasze życie), jedyną książkę o seksualności, jaką miałam - w drugiej.

Charlotte Bronie nie lubiła Jane Austen. „Namiętności są jej całkowicie obce - żaliła się do przyjaciółki - ...nawet wielkim uczuciom gwarantuje łaskawie zaledwie sporadyczne i pełne wdzięku, lecz chłodne uznanie; poświęcanie im szczególnej uwagi stanęłoby zapewne na przeszkodzie elegancji konstruowania akcji powieści". Znając Charlotte Bronte i jej skłonności, można zrozumieć, jak jedna wspaniała pisarka może nie lubić drugiej. Istotnie Bronte nie darzyła sympatią Austen. Była zacięta i nieustępliwa w swoim lekceważeniu pisarki. W liście do G. H. Lewesa w 1848 roku pisała: „Dlaczego lubi pan tak bardzo pannę Austen? Jestem tym bardzo zdziwiona... nie czytałam Dumy i uprzedzenia, zanim nie zapoznałam się z pana opinią na temat tej powieści i dopiero wtedy zdobyłam książkę. I co znalazłam? Wierny, dagerotypowy portret pospolitej twarzy; starannie ogrodzony i uprawiany ogród, z uporządkowanymi rabatami i delikatnymi kwiatami, ale ani śladu rozpromienionej, żywej fizjonomii, otwartej przestrzeni, żadnego powiewu świeżego powietrza, błękitnego wzgórza ani pięknego potoku. Nie miałabym ochoty mieszkać z jej damami i dżentelmenami w eleganckich, ale dusznych domach".

Być może jest w tym trochę racji, jednak jej oskarżenie nie jest całkowicie sprawiedliwe. Nie można powiedzieć, że w powieściach Austen nie ma namiętności. Brakuje im swego rodzaju w pełni dojrzałej zmysłowości oraz chęci na więcej nieprzeniknionego, romantycznego zapamiętania, jakie znajdujemy u Jane Eyre i Rochestera. Powieści tej autorki cechuje powściągliwa zmysłowość, natomiast ujawniający się zmysł pożądania wyrażany jest jakby okrężną drogą.

Spójrzmy proszę na stronę 148 i spróbujmy wyobrazić sobie opisaną scenę, czytając ten fragment powieści. Darcy i Elżbieta są sami w domu pana Collinsa. Darcy stopniowo zdaje sobie sprawę, że nie może żyć bez Elżbiety. Rozmawiają o znaczeniu odległości pomiędzy domem, w którym będzie zamieszkiwać kobieta po wyjściu za mąż, a domem jej rodziców.

„Pan Darcy przysunął krzesło nieco bliżej Elżbiety.

- Pani nie wolno się tak przywiązywać do rodzinnych stron. Pani nie może zawsze mieszkać w Longbourn.

Elżbieta spojrzała zdumiona. W młodym człowieku zaszła jakaś zmiana; odsunął krzesło, wziął gazetę ze stołu i przeglądając ją zapytał chłodniejszym już tonem:

- Czy podoba się pani Kent?"

Powróćmy do omawianej sceny. Nieustępliwość w głosie Dar-cy'ego jest przejawem namiętności, jaką żywi wobec Elżbiety. Daje ona o sobie znać nawet w ich najbardziej prozaicznych wzajemnych relacjach. Ton głosu Darcy'ego odzwierciedla narastanie uczuć do Elżbiety. Osiągają one apogeum w scenie oświadczyn. Darcy rozpoczyna swoją przemowę zdaniem: „Daremnie walczyłem ze sobą. Nie poradzę, nie zdławię mego uczucia", które nabiera niemal gwałtownego charakteru postawy negatywnej wytrwałości, co daje się odczuć tym bardziej, że sama fabuła powieści jest stosunkowo powściągliwa, zaś Darcy'ego można uznać za najbardziej powściągliwą ze wszystkich postaci.

Wsłuchajcie się również uważnie w formę „ty". Darcy rzadko, o ile w ogóle, zwraca się do Elżbiety po imieniu. Kiedy jednak kilka razy to robi, mówi „ty" w sposób szczególny, co czyni ów zaimek wyrazem największej intymności. Powinno się docenić tego rodzaju niuanse w kulturze takiej jak nasza, gdzie każdego zachęca się do okazywania naszego oddania imamowi w jak najbardziej przesadnej postaci, zabraniając jednocześnie w jakiejkolwiek formie wyrażania publicznie osobistych uczuć, szczególnie miłości.

W Dumie i uprzedzeniu rzadko mamy do czynienia z fizycznym opisem postaci lub sceny, a jednak czytelnik czuje, że gdzieś już widział każdego z bohaterów. Zna również ich intymne światy. Wyraźnie dostrzegamy reakcję Elżbiety na krytyczne uwagi Darcy'ego o jej urodzie, słyszymy paplaninę pani Bennet przy obiedzie, zauważamy też Elżbietę i Darcy'ego wchodzących i wychodzących z cieni posiadłości Pemberley. Zadziwiającą rzeczą jest to, że wszystkie te wydarzenia kreuje przede wszystkim ton - różne brzmienia głosów, słowa, które stają się wyniosłe i nieprzyzwoite, delikatne, ostre, łagodne, pełne podtekstów, niewrażliwe lub puste.

Zmysł dotyku, którego brakuje w powieściach Austen, zastępuje napięcie, erotyczny charakter dźwięków i ciszy. Udaje się jej wywołać uczucie tęsknoty, ustawiając powieściowe postaci, które pragną swej bliskości, w najbardziej nieodpowiednich sytuacjach. W kilku scenach Elżbieta i Darcy znajdują się blisko siebie, ale dzieje się to w miejscach publicznych, gdzie nie mogą porozumiewać się w sposób bardziej osobisty. Austen stwarza wiele powodów do napięć i frustracji, umieszczając ich w tym samym pokoju, a jednak poza wzajemnym zasięgiem. Napięcie pogłębia fakt, że podczas gdy wszyscy spodziewają się, że Jane i Bingley zakochają się w sobie, czegoś zupełnie odwrotnego oczekują od Elżbiety i Darcy'ego.

Przyjrzyjmy się dla przykładu scenie z przyjęcia, które odbywa się w domu Elżbiety pod koniec powieści, kiedy rozpaczliwie stara się ona znaleźć sposobność porozmawiania z Darcym. Całemu wydarzeniu towarzyszy uczucie niepokoju. Elżbieta stoi obok swojej siostry. Pomaga jej nalewać do filiżanek herbatę i kawę... „Jeśli do mnie nie podejdzie, mówiła sobie, przestanę o nim myśleć na wieki". Darcy podchodzi do niej, ale jedna z dziewcząt dołącza się do Elżbiety i szepcze: „Nie pozwolę, żeby nas mężczyźni rozdzielili. Nie potrzeba ich tu, prawda?"**. Darcy wycofuje się, prowokując Elżbietę, by śledziła go wzrokiem, „...zazdrościła każdemu, ledwie mogła zdobyć się na cierpliwość i nalewać gościom kawę, a wreszcie rozzłościła się na siebie za taką głupotę"***. Tego typu gra toczy się przez cały wieczór. Darcy po raz kolejny zbliża się do jej stolika, przynosząc znów swoją filiżankę. Przez chwilę ociąga się z odejściem, wymieniają kilka uprzejmości, a następnie ponownie musi się oddalić.

Austen udaje się uświadomić nam najbardziej intrygujący aspekt związku: odczuwanie pragnienia, tęsknotę za obiektem pożądania, który znajduje się tak blisko, a jednocześnie tak daleko. Ta tęsknota zostaje zaspokojona, zaś niepewność zakończy się połączeniem kochanków i doznaniem szczęścia. Sceny miłosne są niemal nieobecne w pisarstwie Austen, ale jej powieści stanowią jeden długi i skomplikowany proces zalotów. Jest rzeczą oczywistą, że pisarkę bardziej interesuje szczęście niż instytucja małżeństwa, miłość i zrozumienie niż związek małżeński. Widać to wyraźnie, gdy obserwuje się wszystkie niedobrane małżeństwa w jej utworach – sir Tomasza i lady Bertram, państwa Bennetów, Marię i Karola Mus-grove. Podobnie jak to jest w wypadku Szeherezady i jej opowieści, czytelnik znajduje niezliczoną różnorodność dobrych i złych małżeństw, dobrych i złych mężczyzn i kobiet.

Twierdzenie Bronte o wytyczonych granicach nie jest też całkowicie prawdziwe. W powieściach Austen granicom tym nieustannie zagrażają kobiety, które czują się bardziej komfortowo w dziedzinie prywatnej niż publicznej, w sferze spraw sercowych i powikłanych wzajemnych stosunków. Dziewiętnastowieczna powieść umieszczała w centrum fabuły jednostkę, jej szczęście, prawa oraz ciężkie próby, przez które musiała przejść. Tym samym, najważniejszym tematem powieści było małżeństwo. Od nieszczęsnej Clarissy Richardsona, nieśmiałej i posłusznej Zofii Fieldinga po Elżbietę Bennet, kobiety stwarzały komplikacje i napięcia, dzięki którym akcja nabierała tempa. To one sprawiały, że w centrum zainteresowania czytelnika znajdowały się kwestie, do których Austen przywiązuje w swych powieściach największą wagę: nie tyle ranga małżeństwa, co rola serca i zrozumienia w małżeństwie, nie prymat konwenansów, ale ich łamanie. Te kobiety, dystyngowane i piękne, są buntowniczkami. Mówią „nie" wyborom dokonywanym przez niemądre matki, niekompetentnych ojców (rzadko zdarzają się mądrzy ojcowie w powieściach Austen) i rygorystycznemu ortodoksyjnemu społeczeństwu. Narażają się na ostracyzm i nędzę, by zdobyć miłość i przyjaźń, a także osiągnąć ten nieuchwytny cel, stanowiący jądro demokracji: prawo wyboru.

Wyobraźcie sobie letnią noc. Jesteśmy na przyjęciu, siedzimy w pachnącym ogrodzie. Na dużym tarasie wznoszącym się nad basenem nasz gospodarz o wyrafinowanym smaku ustawił małe stoliki z delikatnymi świecami. W jednym rogu na perskim dywanie rozrzucono kolorowe poduchy. Niektórzy z nas siedzą, opierając się o nie. Wino i wódka są wprawdzie domowej roboty, ale patrząc na kolor, trudno się zorientować. Odgłosy śmiechu i rozmów unoszą się w powietrzu wokół stolików. Towarzystwo jest równie dobre jak inne, które można spotkać w jakimkolwiek zakątku świata - kulturalne, dowcipne, wytworne, pełne różnych opowieści.

Czego wszyscy słuchamy, siedząc na dywanie, bawiąc się kieliszkami wina i opierając na poduchach? Nasz gospodarz opowiada historię o autobusie. Jest zupełnie świeża. Wielu z nas słyszało jej fragmenty w ciągu ostatnich dwóch dni, ale opowieść brzmi zbyt nieprawdopodobnie nawet dla nas, przyzwyczajonych do wysłuchiwania takich niemieszczących się w głowie historii. Nasz gospodarz stanowi wiarygodne źródło, co więcej, zna ją z pierwszej ręki lub przynajmniej usłyszał ją z ust jednego ze świadków tego wydarzenia.

Około dwóch miesięcy temu zarząd stowarzyszenia pisarzy otrzymał zaproszenie na konferencję do Armenii. Obejmowało ono wszystkich członków. Początkowo wielu pisarzy dostawało telefony z wywiadu. Grożono im i instruowano, by nie jechali. Później jednak wyglądało na to, że reżim ustąpił, a nawet zachęcał ich do podróży. W końcu dwudziestu kilku członków przyjęło zaproszenie. Zdecydowali się wynająć autobus na podróż. Relacje różnią się w tym miejscu co do szczegółów - niektórzy utrzymują, że od początku podejrzewali jakiś podstęp, inni oskarżają się nawzajem o udział w spisku. Wszyscy jednak zgadzają się co do tego, że rankiem, w dniu podróży, dwudziestu jeden pisarzy udało się na stację autobusową. Niektórym wydało się to nieco dziwne, że autobus nie przyjechał na czas i że zmienił się kierowca. Inni zauważyli, że część kolegów nie dotrzymała umowy i zrezygnowała z podróży w dzień wyjazdu rano.

W końcu ruszyli w drogę. Podróż przebiegała gładko aż do czasu, gdy było już po północy, a według niektórych około drugiej nad ranem. Wszyscy pasażerowie spali - wszyscy oprócz jednego, cierpiącego na bezsenność. W pewnej chwili zauważył on, że autobus zwalnia, zatrzymuje się, a kierowca wysiada i znika w ciemności. Wyjrzał przez okno i ku swemu przerażeniu zobaczył, że autobus stoi na skraju wysokiego urwiska. Zerwał się i ruszył w stronę miejsca kierowcy, cały czas krzycząc, by obudzić pozostałych pasażerów. Usiadł za kierownicą i zawrócił autobus znad przepaści. Pasażerowie zbudzili się zaskoczeni krzykiem. W zamieszaniu zaczęli przeciskać się do wyjścia, gdzie stanęli oko w oko z przedstawicielami służb bezpieczeństwa, którzy przybyli tam swoimi mercedesami i helikopterami. Wszystkich pasażerów zabrano na różne posterunki na przesłuchanie, zatrzymano i wyraźnie zabroniono mówić komukolwiek o zaistniałym incydencie, po czym wypuszczono. Następnego dnia cały Teheran już znał tę wiadomość. Najwyraźniej istniał spisek, by zepchnąć autobus w przepaść i obwieścić, że był to wypadek.

Pojawiło się wiele dowcipów na temat tego wydarzenia, podobnie jak miało to miejsce w przypadku innych incydentów. Jeszcze tego wieczoru w drodze powrotnej do domu dyskutowałam z Biża-nem na temat strasznych przeżyć pisarzy.

- To takie dziwne - powiedział. - Zazwyczaj, kiedy mówi się o większości pisarzy, dochodzi do głosu frustracja, jaką rodzi zajmowane przez nich stanowisko ideologiczne wobec literatury, ale tego typu wydarzenie sprawia, że wszystkie zarzuty stają się nieistotne. Niezależnie od tego, jak bardzo nie zgadzamy się z niektórymi z tych ludzi lub myślimy, że są złymi pisarzami, współczucie ostatecznie bierze górę.

W niedługi czas potem, pewnego ranka obudził nas telefon przyjaciółki, która była żoną jednego z założycieli stowarzyszenia pisarzy. W jej głosie wyczuwało się strach. Chciała się dowiedzieć, czy moglibyśmy zadzwonić do BBC i powiedzieć im, co się dzieje. Ona i jej mąż zostali zmuszeni do opuszczenia na pewien czas Teheranu, zanim sprawy się nie uspokoją. Chciała ponadto zapytać, czy ich syn mógłby mieszkać z nami przez kilka dni.

To wydarzenie zostało poprzedzone przez wiele innych: atak przypuszczony na małe przyjęcie wydane w domu przez niemieckiego konsula dla intelektualistów i pisarzy, których następnie aresztowano, zniknięcie znanego lewicowego dziennikarza, wydawcy popularnego czasopisma. Został on aresztowany z innymi i zatrzymany, gdy tymczasem pozostałych pisarzy wypuszczono. Później mówiono, że wyjechał do Niemiec, gdzie mieszkała jego żona z rodziną, ale nigdy tam nie dotarł. Rząd Iranu twierdził, że opuścił Iran i że przetrzymują go Niemcy. Niemiecki rząd zaprzeczył oskarżeniom. Jego zniknięcie wywołało międzynarodową wrzawę, dzięki czemu sprawa ta była ciągle przedmiotem zainteresowania opinii publicznej. Aż tu pewnego dnia dziennikarz pojawił się na lotnisku w Teheranie, opowiadając dziwną historię o tym, że pojechał do Niemiec, a stamtąd do innego kraju. Kilka dni później opublikował list otwarty, w którym opisał tortury, jakich zaznał z rąk reżimu i natychmiast ponownie go aresztowano. W końcu został zwolniony pod naciskiem opinii międzynarodowej. Wkrótce potem irański wydawca, który okazał pomoc jemu i innym pisarzom dysydentom, wyszedł z domu i nigdy nie wrócił. Jego ciało zostało porzucone na odludnych peryferiach Teheranu, podobnie jak miało to miejsce z wieloma innymi dysydentami zaginionymi w tajemniczych okolicznościach.

W połowie lat dziewięćdziesiątych, w próbie zbliżenia się do Europy, do Iranu zaproszono grupę zachodnich intelektualistów. Na serię wykładów przyjechał Paul Ricoeur. Odbył trzy spotkania. Na każdym z nich publiczność tłoczyła się na korytarzu i na schodach. Po pewnym czasie do Iranu przyjechał V. S. Naipaul. Po Isfahanie oprowadzał go znany tłumacz i wydawca, Ahmad Mir Alai. Wciąż mam przed oczami Mir Alaia w jego księgarni w Isfahanie, która stała się miejscem spotkań i gorących dyskusji intelektualistów i pisarzy. Był mężczyzną o bladej cerze; jego skóra wydawała się dziwnie wyblakła. Rzucała się w oczy jego przysadzista sylwetka i ciemne okulary w okrągłych oprawkach. W pewien sposób połączenie bladości i przysadzistości sprawiało, że ludzie nabierali do niego zaufania i chcieli się z nim dzielić różnymi opowieściami. Miał cięty dowcip i należał do osób, które umiały słuchać, a także wczuwać w wypowiedzi rozmówców. Przyczyna leżała w tym, że w przeciwieństwie do swoich bardziej wojujących kolegów, nie był skory do sprzeczki. Mogłabym go określić mianem ofiary, ponieważ nie był człowiekiem aktywnie zaangażowanym w politykę. Znalazł się w ogniu wydarzeń i niekiedy, często wbrew swojej naturze, był zmuszony zajmować bardziej radykalne stanowisko polityczne. Miał doskonały gust w kwestii tłumaczeń. Wybierał książki Naipaula, Kundery i mnóstwa innych, ciekawych pisarzy.

Kilka miesięcy po wyjeździe Naipaula z Iranu ciało Mir Alaia zostało znalezione na ulicy w pobliżu strumienia. Rano wyszedł z domu i nie wrócił. Późnym wieczorem rodzina została poinformowana o jego śmierci. W kieszeni Mir Alaia znaleziono małą butelkę po wódce. Jej zawartość została wylana na przód jego koszuli. Miało to stworzyć pozory, jakoby Mir Alai w środku dnia korzystał z rozrywek mocno zakrapianych alkoholem, po czym dostał ataku serca na ulicy. Nikt w tę historię nie uwierzył. Na jego klatce piersiowej znaleziono wielki siniak, a na ręce ślad po zastrzyku. Został poddany przesłuchaniom i przypadkowo albo celowo zamordowany przez przesłuchujące go osoby.

Wkrótce potem Dżahangir Tafazzoli, najsłynniejszy specjalista od starożytnego Iranu, został znaleziony martwy. Dobrze go znałam. Był bardzo nieśmiały, drobnej budowy, miał gęstą, czarną czuprynę i duże oczy, które wydawały się ogromne za okularami. Tafazzoli nie angażował się w działalność polityczną. Napisał natomiast specjalistyczne rozdziały dla Encyclopedia Iranica, redagowanej przez wybitnego irańskiego naukowca na Uniwersytecie Kolumbia, potępianego zajadle przez irański rząd. Do jego specjalności - Persji z okresu przedmuzułmańskiego reżim islamski odnosił się z pogardą. Pewnego dnia Tafazzoli wyszedł z Uniwersytetu Teherańskiego i wyruszył samochodem do domu. Po drodze wykonał jeszcze tajemniczy telefon do córki. Jego ciało znaleziono obok drogi, daleko od domu i uniwersytetu. Mówiono, że próbował zmienić oponę i potrącił go jakiś samochód.

Co rusz, podczas nabożeństw żałobnych, w trakcie przyjęć i spotkań towarzyskich, przypominałam sobie i omawiałam z przyjaciółmi nagłe śmiertelne zejścia znanych osób. Obsesyjnie rozpamiętywaliśmy i przywoływaliśmy informacje o sposobie ich śmierci przekazywane przez urzędników, a następnie próbowaliśmy wyobrazić sobie, jak naprawdę zginęli. Wciąż mam przed oczami obraz Tafazzolego, gdy siedzi w samochodzie między dwoma zbirami, jak zmuszają go, by zadzwonił do domu do córki, a następnie trafiam w próżnię i sama sobie zadaję pytanie: kiedy i gdzie go zamordowali? Czy zadali mu cios w samochodzie? Czy też zabrali go do jednego ze swoich bezpiecznych domów i tam dokonali zabójstwa, a następnie porzucili ciało na pustej drodze?

- Jeżeli mi pani obieca, że będzie grzeczna - powiedział mój czarodziej przez telefon - sprawię pani niespodziankę.

Umówiliśmy się na spotkanie w popularnej kawiarni, która została przekształcona w restaurację i miała od frontu własny sklep z ciastkami. Nazwa mi umknęła, chociaż jestem pewna, że podobnie jak nazwy wielu innych miejsc została na pewno zmieniona po rewolucji.

Kiedy przyszłam z torbą wyładowaną książkami, zastałam mego czarodzieja siedzącego przy narożnym stoliku i przeglądającego stertę własnych książek.

- Szukała pani angielskiego wydania Księgi tysiąca i jednej nocy - powiedział. - Znalazłem dla pani wydanie oksfordzkie.

Zamówiliśmy cappuccino dla mnie i espresso dla niego oraz dwie napoleonki, z których słynęła ta kawiarnia.

- Przyniosłem też pani poemat Audena. Pamiętam, że szukała pani tego utworu, chociaż nie jestem pewien, w jakim celu był pani potrzebny - powiedział, podając mi kartkę papieru z napisanym na maszynie poematem Audena Letter to Lord Byron (List do Lorda Byrona).

- Ostatnio na kółku wywiązała się prawdziwie interesująca dyskusja - stwierdziłam. - Mówiliśmy o The Deans December (Grudniu pana dziekana) i Lolicie, a także innych lekturach omawianych na naszym seminarium. Jedna z moich dziewcząt, Manna... Czy pamięta pan moją Mannę?

- Tak, pamiętam Mannę - przytaknął - to pani poetka.

- No więc Manna zapytała, jak możemy przyrównywać innych autorów do Jane Austen, która ma znacznie bardziej optymistyczne spojrzenie na świat i ludzi.

- Większość osób popełnia podobny błąd, mówiąc o Austen -zauważył. - Powinni uważniej czytać jej powieści.

- Dokładnie to samo jej powiedziałam - Austen podejmuje temat okrucieństwa, które ma miejsce nie w jakichś nadzwyczajnych okolicznościach, ale w zupełnie normalnych i popełniają je ludzie tacy jak my. Jest to z pewnością bardziej przerażające. I dlatego właśnie lubię Bellowa - oświadczyłam z emfazą, myśląc o mojej nowej miłości.

- Jakaż pani jest zmienna - skonstatował. - A co z Nabokovem? Napisała pani o nim jedną książkę i zapomniała o jego istnieniu.

- Spróbujmy na to spojrzeć z innego punktu widzenia - powiedziałam, usiłując zignorować jego kpiący ton. - Powieści Bellowa traktują o aktach okrucieństwa jednostki, o męce wolności, brzemieniu dokonywania wyboru; to samo odnosi się do pisarstwa Jamesa, jeśli o to chodzi. To przerażające, być wolnym, by brać odpowiedzialność za swoje decyzje.

- Zgadza się - potwierdził - i nie mieć Islamskiej Republiki, którą można by obwiniać. Wcale nie mówię, że są bez winy - dodał po krótkiej przerwie -jestem od tego daleki.

- Niech pan spojrzy na to - powiedziałam, kartkując książkę Morę Die of Heartbreak (Umrzeć na atak serca), którą przyniosłam ze sobą tylko dlatego, że chciałam mu zacytować moje ulubione fragmenty - „Znaczenie Rewolucji polegało na tym, że Rosja próbowała odizolować się od męki nowoczesnej świadomości. Było to zamykanie się przed światem. Wewnątrz tego zamkniętego kraju, Stalin prowadził rewolucję »po staremu«. Natomiast na Zachodzie rewolucja kojarzy się z cierpieniem w imię nowego. Nie istnieją żadne słowa, które mogłyby opisać, co dzieje się z duszą w wolnym świecie. Nieważne »coraz większe prawa«, nieważny luksusowy »styl życia«. Nasza pogrzebana zdolność osądu wie lepiej. Wszystko to jest widziane przez oddalone ośrodki świadomości, które walczą z absolutną czujnością. Absolutna czujność sprawi, że stawimy czoło śmierci poniesionej w imię nowego, osobliwej męce naszej strony świata. Otwarcie prawdziwej świadomości na to, co faktycznie się wydarza, byłoby czyśćcem".

To rozróżnienie u Bellowa na nowe i stare bardzo mi się podoba - powiedziałam. Mówi gdzieś o „zaniku uczucia". Zachód znajduje się w uścisku „zaniku uczucia...".

- Tak - zgodził się ze mną. - Słowa pana Bellowa, Saula, jak nazywają go pani studentki, są często przytaczane. Nie wiem, czy jest to zaleta, czy wada.

- A kto zwrócił na niego moją uwagę? Kto mi dał The Bellawsa Connection (Związek Bellarosa)? - zapytałam oskarżycielskim tonem. - Myślę, że to ważne dla moich studentek. Przejawiają skłonność do bezkrytycznego spojrzenia na Zachód, dzięki Islamskiej Republice widzą Zachód w nazbyt różowych barwach. Wszystko, co jest w ich oczach dobre, pochodzi z Ameryki lub Europy, poczynając od czekoladek i gumy do żucia, a na Austen i Deklaracji Niepodległości kończąc. Bellow pokazuje im bardziej prawdziwy obraz tego miejsca. Pozwala im widzieć jego problemy i lęki. I o to chodzi - stwierdziłam. - Przez to właśnie przechodzimy... - Nie patrzył na mnie. - Nie słucha mnie pan - powiedziałam niecierpliwie.

Przyglądał się czemuś, co działo się w głębi sali i przywoływał kelnera, który przechodził obok naszego stolika.

- Co się dzieje? - zapytał. - Co to za zamieszanie? Rzeczywiście za naszymi plecami powstał tumult, którego nawet

nie zauważyłam w swej gorliwości przedstawiania zalet pana Bellowa. Kelner wyjaśnił, że to nalot strażników rewolucji. Strażnicy stali u drzwi wejściowych i sprawdzali tych, którzy zaczęli wychodzić. Delikatnie zasugerował, że jeżeli nie jesteśmy krewnymi, mój czarodziej powinien przesiąść się do innego stolika, a ja - gdyby zapytano mnie, co tu robię - mogłabym wyjaśnić, że czekam na realizację zamówienia z cukierni.

- Nie robimy nic złego - powiedziałam. - Nie zamierzam się stąd ruszać - i zwracając się do mego czarodzieja, dodałam - ani pan.

- Niech pani nie będzie niemądra - powiedział. - Chce pani wywołać skandal?

- Zaraz zadzwonię do Biżana - powiedziałam.

- I co to da? - zapytał. - Czy naprawdę pani sądzi, że będą go słuchać, skoro nie potrafi nawet zachować kontroli nad swoją żoną? Wstał od stolika z filiżanką kawy w dłoni.

- Zapomniał pan czegoś - powiedziałam, podając mu egzemplarz Księgi tysiąca i jednej nocy.

- Teraz zachowuje się pani dziecinnie - powiedział po angielsku.

- Myślę, że powinien się pan czymś zająć - powiedziałam -a poza tym zrobiłam kopię egzemplarza książki, którą dał mi pan wcześniej.

Odszedł w kierunku odległego stolika ze swoją kawą i książkami, a ja siedziałam sama, próbując jeść napoleonkę i kartkując zawzięcie Morę Die of Heartbreak, jakbym wkuwała do egzaminu.

Kiedy strażnicy rewolucji weszli do kawiarni, zaczęli chodzić od stolika do stolika. Kilku młodym ludziom udało się wymknąć w odpowiednim momencie, inni nie mieli tyle szczęścia. W lokalu została czteroosobowa rodzina, mój czarodziej, dwie kobiety w średnim wieku i trzech młodych mężczyzn. Gdy dostałam rachunek, dałam hojny napiwek kelnerowi, upuściłam paczkę z książkami, która się otworzyła, a książki rozsypały się po podłodze, zaczekałam, aż kelner przyniesie mi jakąś torbę i wyszłam, nie patrząc na mego czarodzieja.

W taksówce czułam się zdezorientowana, zła i nieco rozżalona. „Wyjadę stąd - obiecałam sobie w duchu. - Nie mogę tak dłużej żyć". Za każdym razem, kiedy miało miejsce tego typu zdarzenie, podobnie jak wiele innych osób, myślałam o wyjeździe, o wyjeździe do kraju, w którym codzienne życie nie byłoby takim polem walki. Ostatnio myśl o opuszczeniu Iranu stała się czymś więcej niż mechanizmem obronnym i incydenty takie jak ten opisany wyżej powoli przeważały szalę. Niektórzy przyjaciele i dalsi znajomi próbowali przystosować się do sytuacji. „W głębi serca i umysłu nie zgadzamy się z reżimem - powiedziała jedna z nich - ale co możemy zrobić poza podporządkowaniem się istniejącym regułom? Czy mam iść do więzienia i stracić pracę z powodu dwóch kosmyków włosów wystających spod chusty?" Pewnego razu pani Rezwan oznajmiła: „Do tej pory powinnyśmy się były do tego wszystkiego przyzwyczaić. Te młode dziewczyny są nieco zepsute - spodziewają się zbyt wiele. Spójrz na Somalię czy Afganistan. W porównaniu z nimi żyjemy jak królowe".

„Nie potrafię do tego przywyknąć" - powiedziała kiedyś Manna podczas czwartkowego seminarium. Nie mogłam jej obwiniać. Byłyśmy nieszczęśliwe. Zestawiałyśmy swoją sytuację z potencjałem i możliwościami, jakimi dysponujemy, myślałyśmy, co mogłybyśmy mieć. Pewne pocieszenie stanowił fakt, że właściwie miliony ludzi były bardziej nieszczęśliwe niż my. Dlaczego jednak niedola innych ma nas czynić bardziej szczęśliwymi lub zadowolonymi?

Kiedy wróciłam do domu, Biżan i dzieci byli na dole, w mieszkaniu mojej matki. Napoleonki, które im kupiłam, włożyłam do lodówki i wyjęłam ciasto marchewkowe, żeby wziąć je dla mamy. Później otworzyłam zamrażarkę, nałożyłam sobie duży puchar lodów, polałam je kawą i posypałam włoskimi orzechami. Kiedy dzieci i Biżan przyszli na górę, byłam już w łazience i wymiotowałam. Nudności męczyły mnie przez cały wieczór i noc. W pewnym momencie zadzwonił mój czarodziej.

- Jest mi bardzo przykro - powiedział. - Czuję się taki zbrukany.

- Mnie też jest przykro - odparłam. - Wszystkim nam jest przykro, ale niech pan nie zapomni napisać daty i złożyć autografu na mojej książce.

Tej nocy niczego nie mogłam utrzymać w żołądku, nawet wody. Rano, kiedy otworzyłam oczy, pokój zaczął wirować. Maleńkie światełka, ostre jak groty strzał, tworzyły jasne korony tańczące w przyprawiającym o zawrót głowy świetle. Zamknęłam oczy, ponownie je otworzyłam, a wówczas śmiertelnie niebezpieczne korony powróciły. Trzymając się za brzuch, poszłam do łazienki i wymiotowałam już tylko żółcią. Przez cały dzień leżałam w wygodnym łóżku, a moja przewrażliwiona skóra reagowała nawet na dotknięcie prześcieradeł.

Nie mogłabyś zaszokować mnie bardziej niż ona mnie szokuje;.

Joyce wydaje się przy niej niewinny jak trawa.

Czuję się bardzo nieswojo, gdy widzę

Angielską starą pannę z klasy średniej

Opisującą miłosny skutek „ bezwstydu ",

Ujawniając tak szczerze i do bólu trzeźwo

Materialne podstawy społeczeństwa.

- Dziewczynę zgwałcono, przewieziono w bagażniku i zamordowano. Młodego studenta pozbawiono życia, a jego uszy odcięto. Toczą się dyskusje na temat obozów jenieckich, śmierci i zniszczenia w powieściach i opowiadaniach Bellowa. U Nabokova mamy potwory takie jak Humbert, którzy gwałcą dwunastoletnie dziewczynki. Nawet u Flauberta jest tyle krzywd i zdrady. A co z Austen? - zapytała pewnego dnia Manna.

Faktycznie, co z Austen? Komizm Austen i jej wielkoduszność sprawiały niekiedy, że moje studentki podzielały powszechne przekonanie, iż była ona pruderyjną starą panną, zadowoloną z życia i nieświadomą jego brutalności. Musiałam im przypomnieć o Liście do Lorda Byrona autorstwa Audena, w którym prosi on autora Don Juana, by powiedział Jane Austen „jak bardzo jej powieści są tu lubiane".

Bohaterki Austen są bezlitosne na swój własny sposób. W jej powieściach jest mnóstwo krzywdy, chciwości i fałszu, tak wielu nielojalnych przyjaciół, despotycznych ojców, tak wiele samolubnych matek, próżności i okrucieństwa. Austen jest wspaniałomyślna dla swoich czarnych charakterów, ale nie oznacza to, że łatwo darowuje komukolwiek, nawet swoim bohaterkom. Jej ulubiona i najmniej sympatyczna bohaterka, Fanny Price, jest faktycznie tą, która najbardziej cierpi.

Współczesna literatura piękna uwydatnia zło istniejące w życiu rodzinnym, w zwyczajnych stosunkach, w ludziach podobnych do nas - „Lecteur! Bruder!", jak powiedział Humbert. Zło w powieściach Austen, a także w większości wielkich dzieł literatury pięknej, polega na niezdolności „zobaczenia" innych, a w związku z tym niemożności wczucia się w nich. Przerażający jest fakt, że ta ślepota może istnieć w najlepszych z nas (Eliza Bennet), jak również w najgorszych (Humbert). Wszyscy możemy zostać niewidomymi cenzorami, narzucającymi nasze wizje i pragnienia innym.

Kiedy zło zyskuje indywidualny charakter, stając się częścią codziennego życia, sposób sprzeciwienia się złu również zależy od jednostki. Najistotniejsze pytanie brzmi: w jaki sposób dusza może przetrwać? Odpowiedź zaś jest następująca: dzięki miłości i wyobraźni. Stalin pozbawił Rosję jej duszy, a Mandelsztam i Siniaw-ski wskrzesili tę duszę, recytując poezję współtowarzyszom więźniom, a także pisząc o tym w swoich dziennikach. „Być może pozostawanie poetą w takich okolicznościach - napisał Bellow -polega także na dosięgnięciu sedna polityki. Ludzkie uczucia, ludzkie doświadczenia, ludzka postać i oblicze, odzyskują swoje właściwe miejsce - znajdują się na pierwszym planie".

Nasza decyzja o wyjeździe z Iranu zapadła jakby od niechcenia, zupełnie zwyczajnie - przynajmniej tak się nam wydawało. Tego typu decyzje, chociaż są zwykle bardzo doniosłe, rzadko bywają dobrze zaplanowane. Podobnie jak fiasko małżeństwa, stanowią rezultat gromadzenia się przez wiele lat urazy i złości, które niespodziewanie wybuchają w postaci samobójczych postanowień. Myśl o wyjeździe, niczym możliwość rozwodu, czaiła się gdzieś w naszych umysłach, niewyraźna i złowieszcza, gotowa wypłynąć na powierzchnię z byle powodu. Gdyby ktoś zapytał, wyliczyłabym prozaiczne przyczyny naszego wyjazdu: moją pracę i uczucia jako kobiety, przyszłość naszych dzieci oraz moje podróże do Stanów Zjednoczonych, które raz jeszcze uświadomiły nam stojące przed nami wybory i możliwości.

Po raz pierwszy między Biżanem a mną wybuchały poważne spory i przez pewien czas nie mówiliśmy o niczym innym, tylko o tym, czy wyjechać, czy zostać. Kiedy Biżan zorientował się, że tym razem jestem zdecydowana na wyjazd, przestał się do mnie odzywać i przez pewien czas panowała między nami żenująca cisza. Następnie rozpoczęła się faza, podczas której prowadziliśmy ze sobą długie i męczące sprzeczki. Uczestniczyła w nich również rodzina i przyjaciele. Biżan twierdził, że to nie jest dobry pomysł. Powinniśmy przynajmniej poczekać, aż dzieci podrosną i będą gotowe do podjęcia nauki na uczelni. Mój czarodziej oświadczył, że wyjazd to jedyna rzecz, jaką należy zrobić. Zdania przyjaciół były w tej kwestii podzielone. Moje dziewczęta nie chciały, żebym wyjechała, a przecież tak wiele spośród nich także zdecydowało się na opuszczenie kraju. Moi rodzice popierali ideę wyjazdu, chociaż oznaczałby on ich samotność. Możliwość zapewnienia lepszego życia dzieciom - nawet jeżeli to tylko iluzja -jest bardzo pociągająca dla większości rodziców.

W końcu Biżan, zawsze aż nazbyt rozsądny, zgodził się, że powinniśmy wyjechać - przynajmniej na kilka lat. Zaakceptowanie naszego nowego losu skłoniło go do podjęcia różnych działań. Podchodził do nieuchronnie zbliżającego się wyjazdu w sposób praktyczny - cały czas zajmował się „demontażem" osiemnastu lat życia i pracy i próbował zmieścić cały ten okres w ośmiu walizkach, które wolno nam było ze sobą zabrać. Ja z kolei starałam się ignorować zaistniałą sytuację, co prowadziło niemal do wypierania się jej. Sam fakt tak łaskawej akceptacji ze strony małżonka powodował, że czułam się winna i niezdecydowana. Odkładałam pakowanie i odmawiałam poważnej rozmowy na ten temat. Na naszych czwartkowych spotkaniach lekka i swobodna postawa, którą obrałam, sprawiała, że moje dziewczyny nie wiedziały, jak mają reagować.

Nigdy w odpowiedni sposób nie przedyskutowałyśmy w grupie mojej decyzji o wyjeździe. Było zrozumiałe, że nasze spotkania nie mogą trwać w nieskończoność. Wyraziłam nadzieję, że moje dziewczyny utworzą własne grupy, aby wprowadzić do wspólnoty więcej przyjaciół. Wyczuwałam napięcie w milczeniu Manny i zawoalowa-nych aluzjach Mahszid dotyczących kwestii obowiązków wobec rodziny i ojczyzny. Inne wyrażały pewien niepokój i smutek na myśl, że spotkania naszej grupy dobiegają końca. „Pani miejce będzie puste" - powiedziała Jaśmina, posługując się perskim zwrotem, ale one też zaczęły pielęgnować własne plany dotyczące wyjazdu.

Kiedy nasza decyzja była już ostateczna, wszyscy przestali o tym mówić. Wzrok mego ojca stał się bardziej nieobecny, jakby patrzył w punkt, za którym zdążyliśmy już zniknąć na horyzoncie. Matka popadała nagle w zły nastrój, to znów była pełna urazy, dając mi do zrozumienia, że decyzja, którą podjęłam, jeszcze raz udowodniła słuszność jej najgorszych podejrzeń co do mojej lojalności. Najlepsza przyjaciółka zabrała mnie na zakupy i mówiła o wszystkim, unikając tylko tematu mego wyjazdu. Moje dziewczęta niemal nie odnotowały zmiany; jedynie dzieci wspominały o nieuchronnie zbliżającym się wyjeździe z mieszaniną radosnego podniecenia i smutku.

Istnieje perski idiom „cierpliwy kamień", często używany w czasach niepokoju i politycznych zawirowań. Ponoć człowiek może wylać wszystkie swoje kłopoty i żale na kamień. On zaś wysłucha i wchłonie cierpienia i tajemnice, a skarżący się zostanie uleczony ze swoich strapień. Kiedy kamień nie może już wytrzymać brzemienia nałożonych nań ludzkich cierpień, pęka. Czarodziej nie był moim „cierpliwym kamieniem", ale też nigdy nie opowiedział mi własnej historii - twierdził, że ludzie nie są nią zainteresowani. Spędził jednak wiele bezsennych nocy, wysłuchując i przyswajając sobie problemy i zgryzoty innych ludzi. Co do mnie, radził mi wyjechać: wyjechać, napisać własną historię oraz prowadzić własne zajęcia.

Być może widział wyraźniej niż ja, co się ze mną dzieje. Uświadamiam sobie teraz, że - jak na ironię losu - im bardziej byłam przywiązana do moich zajęć i studentek, tym bardziej odrywałam się od Iranu. Im bardziej odkrywałam liryczną jakość naszego życia, tym bardziej moje własne życie stawało się pajęczyną fikcji. Teraz mogę nadać moim przemyśleniom określony kształt, ale wówczas nie było to wcale takie jasne. Okazało się znacznie bardziej skomplikowane.

Kiedy podążam pełną zakrętów drogą prowadzącą do mieszkania mego czarodzieja i przechodzę raz jeszcze obok starego drzewa rosnącego naprzeciw jego domu, uderza mnie pewna myśl: wspomnienia mają zdolność uniezależniania się od przywoływanej przez nie rzeczywistości. Mogą sprawić, że staniemy się łagodniejsi w ocenie tych, którzy kiedyś głęboko nas zranili lub też zaczniemy żywić urazę wobec osób, które niegdyś nas akceptowały i bezwarunkowo kochały.

Ponownie siedzimy z Rezą przy tym samym okrągłym stole w jadalni, pod obrazem przedstawiającym zielone drzewa. Rozmawiamy i jemy drugie śniadanie, zakazane kanapki z szynką i serem. Nasz czarodziej nie pije. Odmawia pójścia na kompromis z falsyfikatami: nielegalnie produkowanymi i rozprowadzanymi kasetami wideo i winem, ocenzurowanymi powieściami i filmami. Nie ogląda telewizji ani nie chodzi do kina. Obejrzenie ukochanego filmu na wideo obłożył sam dla siebie anatemą, chociaż stara się o kasety swoich ulubionych filmów dla nas. Dzisiaj dał nam wino domowej roboty, w grzesznym kolorze jasnoróżowym i przelał do pięciu butelek po occie. Później zabrałam wino do domu i spróbowałam. Coś poszło nie tak jak trzeba i wino smakowało jak ocet, chociaż mu tego nie powiedziałam.

Gorącym tematem dnia był Mohammad Chatami i jego niedawna kandydatura. Chatami, znany intelektualistom przede wszystkim z krótkiego okresu sprawowania urzędu Ministra Islamskiej Kultury i Orientacji, stał się w ciągu kilku tygodni nazwiskiem znanym w każdym domu. W autobusach i taksówkach, na przyjęciach i w pracy, każdy mówił o Chatamim, na którego mieliśmy moralny obowiązek głosować. Nie dość, że przez przeszło siedemnaście lat duchowni twierdzili, iż głosowanie stanowi nie tylko obowiązek, ale także religijną powinność, teraz my sami zajęliśmy podobne stanowisko. Na tym tle wybuchały kłótnie między przyjaciółmi, często dochodziło nawet do zrywania przyjaźni.

Tego dnia, kiedy zdążałam do domu mego czarodzieja, walcząc z chustą i próbując utrzymać ją wokół szyi, zauważyłam na przeciwległym murze plakat z kampanii Chatamiego. Widniało na nim wielkie zdjęcie kandydata opatrzone ogromnymi literami: IRAN ZNÓW SIĘ ZAKOCHAŁ. „O nie - powiedziałam sama do siebie z przygnębieniem - nie tym razem".

Kiedy w domu mojego czarodzieja usiedliśmy wokół stołu, w miejscu, które było świadkiem tak wielu naszych opowieści, mówiłam im o tych plakatach. Kochamy naszą rodzinę, kochanków, przyjaciół, ale czy musimy zakochiwać się w politykach? Nawet w mojej grupie kłócimy się o niego. Manna nie może zrozumieć, jak ktoś mógłby na niego głosować. Oświadczyła, że nie sprawia jej wielkiej różnicy, czy zezwolono by jej zakładać chustę w jaśniejszym kolorze lub akceptowano by, gdyby wystawało spod niej nieco więcej włosów. Według Sanaz, gdy ma się wybór pomiędzy złym i gorszym, wybiera się mniejsze zło, Manna zaś twierdzi, że nie chce milszego strażnika więzienia - chce się z niego wydostać. Azin pyta: „Ten facet chce rządów prawa? Tylko nadal pozostanie to samo prawo, które pozwala memu mężowi bić mnie i zabierać mi córkę". Jaśmina jest zdezorientowana, a Mitra mówi: „Nawet w czasie tych wyborów krążą plotki, że będą sprawdzać ludziom paszporty i nie pozwolą wyjechać nikomu, kto nie pójdzie na głosowanie". „Kolejna pogłoska -powiedziała cierpko Mahszid - której nie należy słuchać".

- Ludzie zazwyczaj zasługują na to, co dostają - oznajmił Reza, odgryzając kęs kanapki z szynką i serem.

Spojrzałam na niego z wyrzutem.

- Mówię poważnie - powiedział. - Skoro dajemy się nabierać na każde tak zwane wybory. Wszyscy wiemy, że nie są prawdziwe wybory, w których mogą kandydować jedynie muzułmanie z nienagannymi rewolucyjnymi referencjami, wybrani przez Radę Strażników i zatwierdzeni przez najwyższego przywódcę. W każdym razie sedno sprawy polega na tym, że dopóki będziemy zgadzać się na tę farsę zwaną wyborami i mieć nadzieję, że jakiś Rafsandżani lub Chatami może nas uratować, zasługujemy na późniejsze rozczarowania.

- Ta frustracja nie jest jednak jednostronna - dodał mój czarodziej. - Pomyślmy, jak czuje się pan Chamenei - zwrócił ku mnie kpiące spojrzenie i uniósł brwi - widząc, jak Mitra i Sanaz korzystają z uroków życia i demoralizują przy okazji porządne muzułmańskie dziewczyny, takie jak Jaśmina i Mahszid? Albo słysząc, jak dawni radykalni rewolucjoniści cytują Kanta i Spinozę, zamiast przywoływać źródła islamskie? Mamy też córkę naszego prezydenta, zabiegającą o poparcie dla ojca, obiecującą dać kobietom prawo do jeżdżenia na rowerach w parkach miejskich.

- To wszystko jest takie śmieszne - stwierdziłam.

- Może to być śmieszne dla pani - powiedział - ale nie jest specjalnie zabawne dla tego prezydenta i jego zwolenników, którzy muszą zdobyć serca i umysły dzieci rewolucji, obiecując im, przynajmniej dyskretnie, dostęp do wszystkich zachodnich dóbr. A jednak - dodał z wyraźną przyjemnością - ci młodzi ludzie częściej słuchają Michaela Jacksona i czytają Nabokova z większą przyjemnością i entuzjazmem, niż czyniliśmy to my, pani czy ja w czasach naszej dekadenckiej młodości. A poza tym, o co się pani martwi? - zapytał. - Wkrótce opuści pani nas wraz z naszymi problemami.

- Nie zostawię ani was, ani waszych problemów - zaprzeczyłam. - Mam nadzieję, że będzie pan do mnie pisał.

- Nie, nie będę - odparł. - Nie będziemy się kontaktować, kiedy już pani stąd wyjedzie.

W odpowiedzi na moje zdziwione spojrzenie powiedział:

- Może to pani nazwać samoobroną lub tchórzostwem, ale nie chcę pozostawać w kontakcie z tymi spośród moich przyjaciół, którzy mają tyle szczęścia, by wyjechać.

- Ale przecież sam mnie pan do tego zachęcał - powiedziałam zdumiona jego słowami.

- Cóż, to prawda, ale to inna sprawa. W każdym razie takie są moje zasady. Rzadko widziana, wkrótce zapomniana; co z oczu, to z serca i tym podobne. Facet musi się bronić.

Zrobił, co tylko mógł, by pomóc mi wyjechać, a jednak, kiedy zobaczył, że w końcu wyjeżdżam, gdy wszystko skończyło się pomyślnie, nie był ze mnie zadowolony. Czy czuł się rozczarowany? Czy myślał, że mój wyjazd stanowi komentarz dotyczący tych ludzi, których pozostawiałam za sobą?

Rozmawiałam przez telefon, kiedy przyszła Nasrina. Negar, która otworzyła drzwi, wołała zupełnie niepotrzebnie:

- Mamo, mamo, Nasrina jest tutaj!

Kilka minut później dziewczyna nieśmiało pojawiła się w drzwiach, jakby już w tym momencie żałowała swojej wizyty. Pokazałam jej gestem, żeby zaczekała na mnie w salonie.

- Zadzwonię do ciebie później - powiedziałam przyjaciółce. - Odwiedziła mnie jedna z moich dziewcząt.

- Dziewcząt? - zapytała, chociaż wiedziała bardzo dobrze, co mam na myśli.

- Studentek - wyjaśniłam.

- Studentek! Weź się w garść. Dlaczego nie wrócisz do zajęć?

- Ależ ja je prowadzę.

- Wiesz, co mam na myśli. A propos twoich studentek, Azin doprowadzi mnie do szaleństwa. Ta dziewczyna nie wie, czego chce, albo gra w jakąś grę, której nie rozumiem.

- Martwi się o swoją córkę - powiedziałam pośpiesznie. - Ale posłuchaj, naprawdę muszę już kończyć. Zadzwonię później.

Kiedy weszłam do salonu, Nasrina przyglądała się rajskim ptakom i obgryzała paznokcie, szalenie się na tym koncentrując. Powinnam była domyślić się już wcześniej, że należy do osób, które obgryzają paznokcie. Pamiętam, że pomyślałam wtedy, jak wielką powściągliwość musiała wykazywać podczas zajęć.

Na dźwięk mojego głosu gwałtownie się odwróciła i pod wpływem impulsu schowała ręce za siebie. Chcąc zatuszować niezręczną sytuację, zapytałam ją, czego miałaby ochotę się napić.

- Niczego, dziękuję.

Nie zdjęła płaszcza, jedynie go rozpięła. Była ubrana w białą bluzkę wpuszczoną w czarne, sztruksowe spodnie. Wyglądała ładnie, młodo i delikatnie, prezentowała się jak każda inna dziewczyna z którejkolwiek części świata. Przestępowała nerwowo z nogi na nogę. Przypomniała mi tym zachowaniem nasze pierwsze spotkanie niemal szesnaście lat temu.

- Nasrino, spróbuj chociaż przez chwilę stać nieruchomo - powiedziałam spokojnie. - A jeszcze lepiej, usiądź. Usiądź, proszę, chociaż nie, chodźmy na dół do mojego gabinetu. Tam nikt nie będzie nam przeszkadzał.

Próbowałam opóźnić to, co przyszła mi powiedzieć. Zatrzymałyśmy się w kuchni. Podałam jej półmisek z owocami i postawiłam na tacy dzbanek z wodą, dwie szklanki i kilka talerzyków. Kiedy schodziłyśmy po schodach, oznajmiła mi, że wyjeżdża. Wiedziałam z doświadczenia, że nie powinnam jeszcze bardziej wytrącać jej z równowagi, okazując zbyt wielkie zdziwienie.

- Dokąd wyjeżdżasz? - zapytałam.

- Do Londynu. Będę tam przez pewien czas mieszkać z siostrą.

- A co z Raminem?

Zatrzymałyśmy sie przed moim gabinetem. Czekała, aż otworzę drzwi, przenosząc ciężar z jednej nogi na drugą, tak jakby żadna noga nie chciała przyjąć odpowiedzialności za swój balast. Kiedy zauważyłam bladość jej twarzy i malujący się na niej wyraz oszołomienia, doszłam do wniosku, że zadałam niewłaściwe pytanie.

- Skończyłam z nim - wymamrotała, gdy wchodziłyśmy do pokoju.

- W jaki sposób chcesz się wydostać z kraju? - zapytałam, kiedy już usiadłyśmy, ona tyłem do okna, a ja rozparta na sofie na tle ściany z ogromnym malowidłem gór Teheranu, o wiele za dużym jak na tak mały pokój.

- Skorzystam z usług przemytników - powiedziała. - Władze nie wydałyby mi paszportu. Będę musiała dostać się do Turcji lądem i poczekać, aż mój szwagier mnie stamtąd zabierze.

- Kiedy?

- Mniej więcej za tydzień. Nie znam dokładnej daty; podadzą mi ją, gdy będą gotowi. Będzie pani mogła uzyskać informacje od Mahszid - dodała po chwili milczenia. - Jest jedyną osobą w naszej grupie, która o tym wie.

- Czy ktoś z tobą jedzie?

- Nie. Ojciec jest temu przeciwny. W końcu zgodził się tylko zapłacić za część mojej podróży. Siostra zajmie się resztą - nazywa to akcją ratunkową dla mnie. Ojciec ostrzega, że jeżeli uprę się przy realizacji tego szalonego planu, będę zdana na samą siebie. Dla niego ci ludzie, niezależnie od tego, co o nich myślimy, są naszymi ludźmi. Stracił już jedną córkę, a teraz traci drugą. Mówi, że najpierw były te spotkania w naszej grupie, a teraz jeszcze to.

- Sądziłam, że nie wie o naszym kółku - powiedziałam.

- Najwyraźniej wiedział. Widocznie on też zachowywał pozory. Obsesyjnie pocierała dłonie i unikała patrzenia na mnie wprost. To

była Nasrina, albo też - stawiając sprawę uczciwie - to byłyśmy my dwie razem: dzieląc ze sobą najbardziej intymne chwile, a jednocześnie wzruszając ramionami i udając, że nic nadzwyczajnego się nie dzieje. To nie odwaga motywowała swobodne i bezosobowe traktowanie tak wielkiego bólu. Był to rodzaj tchórzostwa, destrukcyjny mechanizm obronny, zmuszający innych do słuchania o naj straszniej szych doświadczeniach, z jednoczesnym odmówieniem im prawa do okazania empatii, jakby chciało się powiedzieć: nie współczuj mi; nic nie jest dla mnie za trudne, by sobie z tym poradzić. To naprawdę nic takiego.

Wyznała mi, że ze wszystkich tych lat, które spędziła w więzieniu, ze wszystkich lat wojny, ten okres przystosowania się był dla niej najtrudniejszy. Początkowo myślała, że powinna wyjechać tylko na krótko. Stopniowo jednak uświadomiła sobie, że po prostu chce wyjechać. Władze nie wydadzą jej paszportu, toteż postanowiła opuścić kraj nielegalnie, i to bardzo jej odpowiadało.

Zachowywałam się tak, jakbyśmy rozmawiały o normalnej podróży, zwyczajnej wizycie u jej starszej siostry w Londynie.

- O tej porze roku panuje tam nie najlepsza, deszczowa pogoda. Poproś ich, żeby zabrali cię do teatru Globe... A dlaczego zerwałaś z Raminem?

Nie mogłam się powstrzymać od zadawania jej pytań.

- Czy był przeciwny twoim planom, czy też cię inspirował?

- Nie, on, cóż, wiedział, jak bardzo chcę wyjechać, ze względu na chorobę, na którą cierpię, pani wie, od czasu mego pobytu w więzieniu. My, siostra, mama i ja, doszłyśmy do wniosku, że za granicą będzie może łatwiej ją wyleczyć.

Nigdy nie zapytałam Nasriny, o jaką chorobę chodzi.

- Początkowo Ramin, a jest to honorowy mężczyzna - szczery uśmiech sprawił, że znów wydawała się bardzo dziewczęca - zgodził się z ideą mojego wyjazdu. Sądził jednak, że musimy się przynajmniej zaręczyć. - Czekałam na dalszy ciąg opowieści. - Ale później, cóż, zerwałam ten związek.

-  Nasrino?

Zamilkła i spuściła głowę, koncentrując wzrok na swoich dłoniach.

- On był... - powiedziała bardzo szybko - on jest nie lepszy niż inni. Czy pamięta pani zdanie z utworu Bellowa, które nam pani czytała, o ludziach opróżniających śmieci swoich myśli i wysypujących je na innych? - Uśmiechnęła się ponownie. - Cóż, taki właśnie jest Ramin i jego intelektualni znajomi.

Tego było za wiele, nawet dla osoby tak wprawnej w pomijaniu milczeniem problematycznych kwestii jak ja. Wypiłam łyk wody, co -jak wiemy z powieści - stanowi dobry sposób zyskania czasu.

- Co masz na myśli, mówiąc, że nie był lepszy niż inni? Jacy inni?

- Mój wujek był bardziej nieokrzesany. Wie pani, bardziej niż pan Nahwi. Ramin wydawał się inny. Czytał Derridę, oglądał filmy Bergmana i Kijarostamiego. Nie, nie dotykał mnie. Prawdę mówiąc, bardzo uważał, żeby mnie nie dotknąć. To było coś gorszego. Nie potrafię wytłumaczyć, chodzi o jego oczy.

- Jego oczy?

- Sposób, w jaki patrzył na ludzi, na inne kobiety. Można to było natychmiast zauważyć - powiedziała. Żałośnie spuściła głowę i zetknęła dłonie czubkami palców. - Ramin uważał, że istnieje różnica między dziewczętami pociągającymi go seksualnie, a dziewczyną, którą poślubi - młodą kobietą, z którą będzie dzielić życie intelektualne i darzyć szacunkiem. Szacunek - powtórzyła z wyraźną złością. - Szacunek był słowem, którym się posługiwał. Szanował mnie. Byłam jego Simone de Beauvoir, wyłączywszy sprawy związane z seksem. Okazał się jednak zbyt wielkim tchórzem, by po prostu pójść i uprawiać seks z innymi. Toteż tylko na nie patrzył. Doszło do tego, że patrzył na moją starszą siostrę, rozmawiając ze mną. Po prostu patrzył. Gapił się na kobiety w taki sposób... w podobny sposób jak dotykał mnie wujek.

Współczułam Nasrinie i, dziwna rzecz, było mi też żal Ramina. Czułam, że on również potrzebuje pomocy - on też powinien wiedzieć więcej o sobie samym, swoich potrzebach i pragnieniach. Czyż Nasrina nie dostrzega, że nie jest taki jak jej wujek? Być może wymagałabym od niej zbyt wiele, prosząc, by współczuła Rami-nowi. Była wobec niego dosyć bezwzględna; przekonała samą siebie, że nie może sobie w tym wypadku pozwolić na żadne uczucia. Powiedziała mu, że wszystko między nimi skończone. Dała mu do zrozumienia, że w jej oczach nie jest lepszy niż mężczyźni, których krytykował i którymi pogardzał. Z ajatollahem Chameneim człowiek przynajmniej wie, na czym stoi, ale ci inni, ze wszystkimi możliwymi roszczeniami i politycznie poprawnymi poglądami - to właśnie oni są najgorsi. Chcesz zbawić ludzkość, powiedziała mu, ty i twoja przeklęta Arendt. Dlaczego nie szukasz ratunku przed swoimi seksualnymi problemami? Znajdź sobie prostytutkę. Przestań gapić się na moją siostrę.

Zawsze, kiedy myślę o Nasrinie, zaczynam i kończę na tym dniu w moim pokoju, kiedy powiedziała mi, że wyjeżdża. Nastał już wieczór. Na zewnątrz niebo miało kolor zmierzchu - ani ciemny, ani jasny, nawet nie szary. Widać było tylko ścianę deszczu, a krople zwisały z brązowych liści gruszy.

- Wyjeżdżam - oświadczyła.

Stwierdziła, że ma dwadzieścia siedem lat i nie wie, co to znaczy żyć. Zawsze myślała, że najtrudniejsze będzie życie w więzieniu, ale okazało się to nieprawdą. Odgarnęła z twarzy kilka kosmyków włosów.

- Tam, w więzieniu - powiedziała - podobnie jak pozostali więźniowie sądziłam, że nas zabiją, i to będzie koniec. Albo też, że będziemy żyć, wyjdziemy i zaczniemy wszystko od nowa. W więzieniu marzyłyśmy głównie o tym, żeby znaleźć się na zewnątrz, odzyskać wolność. Kiedy jednak opuściłam więzienne mury, odkryłam, że zabrakło mi poczucia solidarności, które miałyśmy w więzieniu, poczucia celu, sposobu, w jaki dzieliłyśmy wspomnienia i jedzenie. Teraz nie mogę pogodzić się z utratą nadziei - powiedziała. - W więzieniu miałyśmy nadzieję, że będziemy mogły stamtąd wyjść, pójść na uczelnię, bawić się, chodzić do kina. Mam dwadzieścia siedem lat. Nie wiem, co to znaczy kochać. Nie chcę przez całe życie utrzymywać różnych spraw w tajemnicy i ukrywać się. Pragnę wiedzieć, kim jest Nasrina. Domyślam się, że nazwałaby to pani męką wolności - stwierdziła z uśmiechem.

Nasrina poprosiła mnie, żebym powiadomiła dziewczyny o jej wyjeździe. Nie potrafiła stawić im czoła - nie umiałaby tego znieść. Lepiej wyjechać, nie mówiąc „do widzenia". Zastanawiałam się, w jakiej formie powinnam przekazać im tę wiadomość? Może należałoby zwyczajnie powiedzieć: „Nasrina nie przyjdzie już więcej na spotkania naszej grupy". Oświadczenie było dosyć proste; zależało od sposobu, w jaki zostanie wypowiedziane, liczyło się również, na co zostanie położony nacisk. W końcu oznajmiłam to bez żadnych ceregieli, sprawiając, że wszyscy zamilkli ze zdumienia. Odnotowałam nerwowy chichot Jaśminy, zaskoczone spojrzenie Azin i szybką wymianę spojrzeń między Sanaz i Mitrą.

- Gdzie ona teraz jest? - zapytała Mitra po długim milczeniu.

- Nie wiem - powiedziałam. - Powinnyśmy zapytać Mahszid.

- Nasrina wyjechała w stronę granicy dwa dni temu - spokojnie poinformowała nas Mahszid. - Czeka na przemytników, by nawiązali z nią kontakt. W przyszłym tygodniu odbędzie podróż na wielbłądzie, na ośle lub dżipem przez pustynię.

- „Tylko z moją córką" - skwitowała Jaśmina, niepewnie chichocząc. - Tak mi przykro - stwierdziła, przykładając dłoń do ust. - Czuję się okropnie.

Przez chwilę każda spekulowała na temat wyprawy Nasriny:

O zagrożeniach podróżowania od tureckiej granicy, o jej samotności oraz możliwościach, jakie otwierały się przed nią w przyszłości.

- Przestańmy o niej mówić tak, jakby umarła - powiedziała Azin. - Będzie się jej znacznie lepiej powodziło tam, gdzie jedzie i powinnyśmy być szczęśliwe, że podjęła taką decyzję.

Mahszid rzuciła jej ostre spojrzenie, ale Azin miała rację. Czego innego mogłybyśmy jej życzyć?

Osobą, która zareagowała najsilniej, nie na sam fakt wyjazdu Nasriny, ale na mój zamysł opuszczenia kraju, była studentka najbardziej utożsamiająca się ze mną - Manna. Teraz, kiedy nagle znik-nęła Nasrina, groźba rozstania się ze mną stała się dla niej bardziej konkretna.

- Nasze grupowe spotkania i tak wkrótce dobiegną kresu - powiedziała, nie patrząc na nikogo. - Do Nasriny dotarła wiadomość od doktor Nafisi.

- Jaka wiadomość?

- Że wszystkie powinnyśmy wyjechać.

Zaskoczyło mnie oskarżenie Manny i gorycz brzmiąca w jej głosie. Czułam się dostatecznie winna we własnym sumieniu, tak jakby decyzja wyjazdu była zdradą pewnej obietnicy, którą im złożyłam. („Poczucie winy stało się częścią pani natury. Czuła się pani winna nawet wówczas, kiedy nie miała pani jeszcze zamiaru wyjechać" - powiedział mój czarodziej, kiedy mu się poskarżyłam).

- Nie bądź niemądra - powiedziała Azin, zwracając się do Manny. W jej głosie brzmiał wyraźny wyrzut. - Doktor Nafisi nie ponosi winy za to, że żyjąc tutaj, czujesz się złapana w pułapkę.

- Nie jestem niemądra - odparowała Manna ostrym tonem. - Zgadza się, faktycznie czuję się złapana w potrzask. Dlaczego miałabym się tak nie czuć?

Azin sięgnęła ręką do torebki, być może po to, by wyjąć z niej papierosa, ale nic nie wyjęła.

- Jak możesz? Mówisz o tym tak, jakby to wszystko było winą doktor Nafisi - powiedziała do Manny, a jej ręce drżały.

- Pozwólcie Mannie wytłumaczyć, co ma na myśli... - poprosiłam.

- Być może ma na myśli... - zaczęła Sanaz nieprzekonująco.

- Sama mogę to wyjaśnić, dziękuję za pomoc - stwierdziła Manna z rozdrażnieniem. - Jak sądzę, ustanowiła pani dla nas pewien model - zwróciła się do mnie - że pozostawanie tutaj nie ma sensu. Dlatego powinnyśmy wszystkie wyjechać, jeżeli chcemy coś w życiu osiągnąć.

- To nieprawda - sprzeciwiłam się z niewielką dozą irytacji.

- Nigdy nie sugerowałam, że moje doświadczenie powinno stać się waszym. Nie możecie naśladować mnie we wszystkim, Manna. Chcę powiedzieć, że każda z nas musi robić to, co jest dla niej najlepsze. Oto i cała rada, którą mogę wam dać.

- Jedyne, czym mogę samą siebie przekonać, że to w porządku z pani strony, że pani nas tu zostawia - powiedziała Manna (zapamiętałam słowa „nas tu zostawia") -jest fakt tkwiący w mojej świadomości, że gdybym miała choćby cień szansy, postąpiłabym podobnie. Zostawiłabym wszystko - powiedziała po namyśle.

- Nawet Nimę?

- Szczególnie Nimę - odparła z nieco bladym, ale złośliwym uśmiechem. - Nie jestem taka jak Mahszid. Nie uważam, że którakolwiek z nas ma obowiązek pozostania tutaj. Mamy tylko jedno życie.

Od wielu lat pełniłam rolę ich spowiedniczki. Zwierzały mi się ze swoich smutków i problemów, tak jakbym sama nigdy nie miała własnych kłopotów, z którymi musiałam sobie radzić, jakbym żyła pod magicznym zaklęciem pozwalającym mi unikać wszelkich niebezpieczeństw i trudności egzystencji nie tylko w Islamskiej Republice, ale w życiu generalnie. A teraz chciały, żeby na moich barkach spoczął też ciężar odpowiedzialności za dokonywane przez nie wybory. Wybory dokonywane przez ludzi należą zawsze do tych, którzy ich dokonują. Można im jedynie pomóc, jeżeli się wie, czego chcą. Jak można powiedzieć młodej dziewczynie, czego powinna chcieć? (Później, jeszcze tego wieczoru telefonował Nima. „Manna boi się, że już jej pani nie lubi - powiedział na wpół żartobliwie.

- Poprosiła mnie, żebym zadzwonił").

Smutki i radości innych ludzi na swój sposób przypominają nam o nas samych. Wczuwamy się w nie częściowo, ponieważ zadajemy sobie pytanie: A co ze mną? Co to mówi o moim życiu, moich cierpieniach, moim bólu? Dla nas wyjazd Nasriny pociągał za sobą autentyczną obawę o nią, niepokoje i nadzieje związane z tym, co przyniesie jej nowe życie. Nami też, przynajmniej wtedy, wstrząsnęło cierpienie wywołane tęsknotą za nią, wyobrażeniem sobie grupy bez niej. W końcu jednak zwróciłyśmy się ku sobie, wspominając własne nadzieje i niepokoje w świetle podjętej przez nią decyzji wyjazdu.

Mitra pierwsza dała wyraz dręczącym ją obawom. Ostatnio zauważyłam w niej wiele złości i goryczy, co było tak bardzo dla niej nietypowe i przez to jeszcze bardziej niepokojące. W jej pamiętnikach i notatkach pojawił się gniewny ton, poczynając od relacji z pobytu z mężem w Syrii. Pierwszą rzeczą, która ją uderzyła, były upokorzenia, jakie musieli potulnie znosić Irańczycy na lotnisku w Damaszku, gdzie ustawiano ich w oddzielnej kolejce i przeszukiwano niczym przestępców. Jednak tym, co zaszokowało ją najbardziej,   były   wrażenia   z   ulic   Damaszku,   kiedy   spacerowała swobodnie, trzymając się za ręce z Hamidem, ubrana w bawełnianą koszulkę i dżinsy. Opisywała, jak czuła we włosach i na ciele wiatr i promienie słońca - wciąż zdumiewały ją te same doznania. Podobnie było ze mną i tak samo będzie później z Jaśminą i Manną.

Na lotnisku w Damaszku została upokorzona tym, za kogo ją uznawano, a kiedy wróciła, czuła się zła na myśl o tym, kim mogłaby być. Ogarniał ją gniew, gdy myślała o straconych latach, a także o porcji słońca i wiatru, o spacerach, których nie odbyła z Hamidem. Stwierdziła ze zdumieniem, że kiedy spacerowała z nim w ten sposób, nagle odkryła, że to ktoś nieznajomy. W ich stosunkach pojawił się nowy kontekst; stała się obca nawet samej sobie. Czy była to ta sama Mitra, zadawała sobie w duchu pytanie, kobieta w dżinsach i pomarańczowym T-shircie, spacerująca w promieniach słońca z przystojnym młodym mężczyzną u boku? Kim była ta kobieta i czy potrafiłaby włączyć ją w swoje życie, gdyby zamieszkała w Kanadzie?

- Czy chcesz powiedzieć, że nie masz żadnego poczucia przynależności do tego miejsca? - zapytała Mahszid, patrząc przekornie na Mitrę. - Wydaje się, że jestem tu jedyną osobą, która czuje, że zawdzięcza coś temu krajowi.

- Nie mogę żyć w ciągłym poczuciu lęku - odparła Mitra - martwiąc się przez cały czas różnymi drobiazgami, na przykład, co należy na siebie włożyć lub w jaki sposób się poruszać. Rzeczy, które przychodzą mi naturalnie, są uważane za grzeszne, jak zatem powinnam postępować?

- Wiesz jednak, czego od ciebie oczekują, znasz zasady - powiedziała Mahszid. - Nie ma w tym nic nowego. Co się zmieniło? Dlaczego właśnie teraz tak bardzo przeszkadzają ci podobne problemy?

- Może dla ciebie wszystko, co dzieje się wokół, jest łatwiejsze - stwierdziła Sanaz, ale Mahszid nie pozwoliła jej skończyć.

- Przypuszczasz, że mnie jest lekko? - zapytała, patrząc ostro na Sanaz. - Czy sądzisz, że tylko ludzie tacy jak ty cierpią w tym kraju? Nawet nie wiesz, co to znaczy strach. Zapewne myślisz, że ze względu na moją wiarę i fakt noszenia hedżabu nie czuję się zagrożona? Uważasz, że nie czuję lęku? To dosyć powierzchowne, nieprawdaż? Myśleć, że jedynym rodzajem strachu jest twój rodzaj strachu - oznajmiła z wyraźną goryczą, co rzadko jej się zdarzało.

- Nie to miałam na myśli - powiedziała Sanaz łagodniej. - Fakt, że wiemy o istnieniu tych praw, fakt, że są znajome, jeszcze nie sprawia, że stają się lepsze. Nie unikniemy przez to presji i strachu. Ale dla ciebie przynajmniej noszenie zasłony jest naturalne; to twoja religia, twój wybór.

- Mój wybór - powiedziała Mahszid ze śmiechem. - Cóż innego mi pozostało poza moją religią, a jeżeli to stracę... - Nie skończyła zdania i ponownie wbiła wzrok w podłogę, szepcząc:

- Przepraszam. Poniosły mnie emocje.

- Wiem, o czym Mahszid mówi - wtrąciła się do rozmowy Ja-śmina. - Najgorszym lękiem człowieka jest utrata wiary. Bo wtedy nikt go nie akceptuje - ani ci, którzy uważają się za osoby świeckie, ani współwyznawcy. To straszne. Mahszid i ja rozmawiałyśmy o tym, że odkąd tylko sięgamy pamięcią, nasza religia definiowała każde bez wyjątku działanie, które podejmowałyśmy. Jeżeli pewnego dnia stracę wiarę, będzie to znaczyło tyle, co umrzeć i zaczynać wszystko od nowa w świecie bez żadnych gwarancji.

Byłam całym sercem z Mahszid. Widziałam, że próbuje wyglądać na opanowaną, chociaż na jej twarzy pojawił się rumieniec, a silne emocje, niczym cienkie żyłki, poruszały się pod jej bladą skórą. Mahszid, myślałam, w większym stopniu niż moje bardziej świeckie studentki musi stawić czoła najtrudniejszym zagadnieniom dotyczącym religii. W pamiętniku pisanym na nasze seminarium oraz w pracach pisemnych z gniewem tak powściągliwym jak jej uśmiech poddawała analizie i kwestionowała w najdrobniejszych szczegółach życie w państwie, w którym obowiązywało muzułmańskie prawo. Mahszid zapisała później w tym dzienniku: „Zarówno Jaśmina, jak i ja wiemy, że tracimy naszą wiarę. Kwestionowałyśmy ją każdym swoim posunięciem. Za czasów szacha sprawy miały się inaczej. Czułam, że jestem w mniejszości i powinnam zachować wiarę wbrew wszelkim przeciwnościom. Teraz, kiedy moja religia jest u władzy, czuję się bardziej bezradna i wyalienowana niż kiedykolwiek przedtem". Odkąd pamięta -jak napisała - mówiono jej, że życie na ziemi niewiernych jest piekłem. Obiecano jej, że wszystko będzie wyglądać inaczej za sprawiedliwych rządów islamskich. Islamskie rządy! Był to pokaz hipokryzji i hańby. Pisała o tym, jak mężczyźni, jej przełożeni w pracy, nigdy nie patrzą jej w oczy, jak na irańskich filmach nawet sześcioletnie dziewczynki muszą zakładać chustę i nie mogą bawić się z chłopcami. Wprawdzie nosiła he-dżab, ale odczuwała z tego powodu dyskomfort, nazywając go maską, pod którą kobiety muszą się ukrywać. Mówiła o tym wszystkim z zimną wściekłością, stawiając znak zapytania po każdej uwadze.

- Decyzja o wyjeździe była trudna - wyznałam, czując po raz pierwszy, że jestem gotowa rozmawiać z nimi uczciwie o tym, co robię i co to oznacza. - Miałam nad czym rozmyślać i nie było to łatwe. Rozważałam nawet opuszczenie Biżana. („Rzeczywiście to rozważałaś? - zapytał mnie później Biżan, kiedy relacjonowałam mu naszą rozmowę. - Nigdy mi o tym nie mówiłaś"). Słowa te odwróciły na chwilę uwagę moich dziewcząt od ich własnych lęków i frustracji. Powiedziałam im o dręczących mnie obawach, o tym, jak budziłam się w nocy, czując, że się duszę, jakbym nigdy nie była zdolna się stąd wydostać, o zawrotach głowy i mdłościach, nie wyłączając całonocnych spacerów po mieszkaniu. Po raz pierwszy otworzyłam się przed nimi, mówiąc o własnych uczuciach i emocjach. Wydawało się to mieć zadziwiająco uspokajający wpływ na moje studentki. Tak że w chwili, kiedy Azin nagle skoczyła na równe nogi, przypominając sobie, że dzisiaj może odwiedzić córkę - noszącą imię Negar, podobnie jak moja - która chwilowo mieszkała z rodziną jej męża, ja i moje słuchaczki byłyśmy w radosnym nastroju. Żartowałyśmy na temat różnych dżentelmenów wydzwaniających do Sanaz i o usilnych próbach Jaśminy, by stracić na wadze.

Zanim wyszły, Mahszid podniosła małą paczuszkę, którą ze sobą przyniosła.

- Mam coś dla pani - powiedziała. - Nasrina przesyła pozdrowienia. Poprosiła, żebym to pani przekazała.

Podała mi grubą papierową teczkę i plik notatek. Teczka ta towarzyszy mi teraz na innym biurku i w innym gabinecie. Mieni się barwami: biała w jaskrawe pomarańczowe paski koloru gumy do żucia, z trzema postaciami z komiksu. Napis z jadowicie zielonych i purpurowych liter głosił: Do zobaczenia na bajecznej Florydzie. Wszystko wygląda lepiej, gdy świeci słońce! Swym starannym charakterem pisma Nasrina odnotowała każde słowo z zajęć, jakie prowadziłam w czasie ostatnich trzech semestrów na Uniwersytecie Allame Tabatabajego, z tytułami i podtytułami. Utrwaliła wszystkie zdania i anegdoty. James, Austen, Fielding, Bronte, Poe, Twain znaleźli tam swoje miejsce. Nie zostawiła w teczce nic innego - żadnych zdjęć ani osobistej notatki - oprócz jednego zdania na ostatniej stronie: Nadal jestem pani winna pracę pisemną o Gatsbym.

-Życie w Islamskiej Republice przypomina uprawianie miłości z mężczyzną, którego się nienawidzi - powiedziałam do Biżana tego wieczoru po czwartkowym spotkaniu. Przyszedł do domu i zastał mnie siedzącą na tym co zawsze podczas naszych zajęć krześle w salonie. Teczka Nasriny leżała na moich kolanach, a notatki studentek były rozrzucone na stole. Obok nich stał puchar z roztopionymi lodami o smaku kawowym.

- O rany! Musisz się czuć bardzo podle - stwierdził, spojrzawszy na lody.

Usiadł naprzeciw mnie i powiedział:

- Nie pozwólmy, żeby w powietrzu wisiały jakieś niedomówienia. Wyjaśnij mi, o co ci chodzi.

- No  cóż,  wygląda to  następująco: jeżeli  musisz  współżyć z kimś, kogo nie lubisz, sytuacja tego typu sprawia, że twój umysł staje się obojętny - udajesz, że jesteś gdzie indziej, masz skłonność do zapominania o swoim ciele, w gruncie rzeczy nienawidzisz swojego ciała. W ten właśnie sposób zachowujemy się w tym kraju. Ciągle udajemy, że znajdujemy się gdzie indziej - albo to planujemy, albo o tym marzymy. Od chwili, kiedy dziewczyny opuściły mój dom dzisiejszego popołudnia, cały czas o tym myślałam.

Biżan i ja staliśmy się sobie zadziwiająco bliscy po okresie zaciekłych i bolesnych kłótni. Milczenie Biżana było bardzo wymowne. Dzięki niemu nauczyłam się wielu niuansów i wymowy milczenia: gniewnego i pełnego dezaprobaty, a także pełnego wdzięczności i miłości. Niekiedy jego milczenie nawarstwiało się w nim, po czym przybierało kształt całych potoków słów. Ostatnio jednak zaczęliśmy prowadzić ze sobą długie rozmowy. Stało się to wówczas, kiedy oboje postanowiliśmy opisać sobie nawzajem nasze odczucia odnośnie Iranu. Po raz pierwszy spojrzeliśmy na sprawy oczyma partnera. Teraz, gdy Biżan przystąpił do likwidowania dotychczasowego życia w Iranie, miał potrzebę wyrażenia swoich myśli i emocji i podzielenia się nimi. Spędzaliśmy długie godziny, rozmawiając o naszych uczuciach, naszym wyobrażeniu domu - dla mnie możliwego czasami do przeniesienia, dla niego bardziej tradycyjnego i zakorzenionego w jednym miejscu.

Opowiedziałam mu szczegółowo o dyskusjach, jakie tego dnia miały miejsce podczas naszego seminarium. Kiedy dziewczyny wyszły, nie mogłam uwolnić się od rozmyślań o molestowaniu seksualnym. Zadręczała mnie myśl, zwierzyłam się Biżanowi, że tak musi czuć się Manna. Biżan nie odpowiedział. Wydawał się czekać na mnie, żebym wyłożyła nurtujący mnie problem obszerniej, ale niespodziewanie nie miałam nic więcej do powiedzenia. Zrobiło mi się nieco lżej na duszy, toteż wyprostowałam się i sięgnęłam po kilka pistacji.

- Czy zauważyłeś kiedykolwiek - powiedziałam, rozłupując skorupkę - jakie to dziwne, że kiedy patrzysz w lustro na przeciwległej ścianie, zamiast widzieć siebie, dostrzegasz drzewa i góry, jakbyś w magiczny sposób odpłynął w inny świat?

- Tak, prawdę mówiąc, zauważyłem to - odparł, idąc do kuchni po drinka - ale nie przyprawiło mnie to o bezsenność. Ty jednak musiałaś o tym myśleć dzień i noc - dodał, stawiając na stole szklaneczkę i kolejną miseczkę z pistacjami. - Pozwól mi teraz odnieść się do twojej najbardziej przekonującej analogii. Dziewczęta muszą czuć urazę na myśl, że w tym samym czasie, kiedy ty zostawiasz tego faceta za sobą, one wciąż będą musiały z nim spać, przynajmniej niektóre z nich - powiedział, biorąc łyczek wódki. Patrzył na swoją szklaneczkę, rozmyślając o czymś. - Wiesz, będę za tym tęsknił. Musisz przyznać, że mamy najlepszą nielegalnie produkowaną wódkę na świecie.

Przerywając jego spekulacje na temat zalet naszego samogonu, powiedziałam:

- Wyjazd stąd nie pomoże tak bardzo, jak myślisz. Wspomnienia zostają z tobą. I skaza. To nie jest coś, co możesz odciąć w momencie wyjazdu.

- Mam w tej sprawie dwie rzeczy do dodania - powiedział. - Po pierwsze, żadne z nas nie może uniknąć skażenia niegodziwościami tego świata; to tylko kwestia, jaką postawę się wobec nich przyjmie. I po drugie, zawsze mówisz o piętnie, które „ci ludzie" wycisnęli na tobie. Czy kiedykolwiek pomyślałaś o swoim wpływie na nich?

Spojrzałam na niego ze sceptycyzmem.

- Ta relacja nie jest równorzędna ani przy uwzględnieniu jej dobrych, ani złych stron - kontynuował. - Mają wystarczająco dużą władzę, żeby nas wychłostać lub zabić, ale to wszystko przypomina im jedynie o ich słabości. Muszą być śmiertelnie przerażeni, kiedy widzą, co dzieje się z ich dawnymi towarzyszami i ich dziećmi.

Był ciepły letni dzień, mniej więcej dwa tygodnie po mojej rozmowie z Biżanem. Schroniłam się w kawiarni. Właściwie była to cukiernia, jedna z bardzo niewielu, które zachowały się z okresu mojego dzieciństwa. Miała wspaniałe piroszki, po które ludzie ustawiali się w długich kolejkach. W pobliżu wejścia, obok ogromnych oszklonych drzwi prowadzących do ogrodu stały dwa czy trzy małe stoliki. Siedziałam przy jednym z nich, a przede mną stała mrożona kawa. Wyjęłam pióro i papier. Patrząc w przestrzeń, zaczęłam pisać. Owo wpatrywanie się w przestrzeń i pisanie stało się moją mocną stroną, szczególnie w ciągu kilku ostatnich miesięcy w Teheranie.

Niespodziewanie w długiej kolejce ludzi stojących po piroszki zauważyłam twarz, która wydała mi się znajoma, ale nie aż tak, żebym mogła umiejscowić ją w konkretnych okolicznościach. Kobieta patrzyła na mnie, a raczej należałoby powiedzieć, wpatrywała się. Uśmiechnęła się i rezygnując ze swojego cennego miejsca w kolejce, podeszła do mnie.

- Doktor Nafisi - powiedziała - nie pamięta mnie pani?

Najwyraźniej była moją dawną studentką. Jej głos wydawał się znajomy, ale nie mogłam jej zidentyfikować. Przypomniała mi o moich zajęciach na temat Jamesa i Austen. Jej duch przybrał stopniowo realny kształt w mojej pamięci i rozpoznałam pannę Ruhi, której nie widziałam od kilku lat. Rozpoznałabym ją szybciej, gdyby miała na sobie czador, który uwydatniał jej mały, zadarty nos i nieśmiały uśmiech.

Była ubrana na czarno, ale nie w czador. Wokół szyi owinęła długą, czarną chustę, spiętą srebrzystą szpilką, która migotała jak pajęczyna na czarnym stroju. Jej makijaż był bardzo lekki, a spod chusty wystawało kilka kosmyków ciemnobrązowych włosów. Wciąż miałam w pamięci inną, bardziej ascetyczną twarz, tak nieprzystępną, że jej usta wydawały się wręcz zasznurowane. Zauważyłam teraz, że nie była nieładna, chociaż kiedyś tak uważałam.

Ociągała się z odejściem od mego stolika. Poprosiłam ją, jako że straciła upragnione miejsce w kolejce, by usiadła i wypiła ze mną kawę. Przez chwilę się wahała, po czym przysiadła na krawędzi krzesła.

Po ukończeniu uczelni zaangażowała się w działalność jednej z organizacji paramilitarnych, ale wkrótce się z niej wycofała.

- Wie pani, nie bardzo interesowała ich literatura angielska - powiedziała z uśmiechem...

Potem wyszła za mąż i od dwóch lat była mężatką. Wyznała, że tęskni za latami spędzonymi na uczelni. W czasie studiów często zastanawiała się, dlaczego obrała kierunek związany z literaturą angielską, dlaczego nie znalazła sobie czegoś bardziej przydatnego -mówiąc to, uśmiechnęła się - ale teraz jest zadowolona, że kontynuowała te studia. Czuła, że ma coś, czego inni nie posiadają.

- Czy pamięta pani nasze dyskusje o Wichrowych Wzgórzach? Tak, pamiętałam je. W trakcie naszej rozmowy przypominałam

sobie wyraźniej dawną pannę Ruhi. Obrazy z przeszłości zamazały jej obecną, nieznajomą twarz i zastąpiły ją inną, teraz też nieznajomą. Wróciłam wspomnieniami do tej sali na czwartym piętrze, do trzeciego rzędu - a może to był czwarty - w pobliżu przejścia. Mogłam niemal rozpoznać dwie twarze kobiet robiących notatki, niemal identyczne w ich bezbarwnej dezaprobacie. Były tam, kiedy wchodziłam do sali i zwlekały z opuszczeniem jej po moim wyjściu. Większość studentów spoglądała na nie podejrzliwie. Działały dosyć aktywnie w Muzułmańskim Stowarzyszeniu Studentów i nie potrafiły nawiązać dobrych stosunków nawet z bardziej liberalnymi przedstawicielami Dżihadu Islamskiego, takimi jak pan Forsati.

Pamiętałam ją. Przypomniałam sobie teraz tę szczególną dyskusję dotyczącą Wichrowych Wzgórz. Panna Ruhi odkleiła się tego dnia od swojej przyjaciółki i wyszła za mną z sali wykładowej, wpychając mnie niemal w kąt korytarza. Skorzystała skwapliwie z okazji i wyrzuciła z siebie oburzenie na niemoralność Katarzyny i Heathcliffa. W jej głosie brzmiała taka furia, że zupełnie mnie to zaskoczyło. O czym ona mówiła?

Nie miałam zamiaru osądzać kolejnej powieści. Zwróciłam jej uwagę, że mówienie o wybitnym dziele literackim w ten sposób jest rzeczą niemoralną. Występujące w nim postaci nie stanowią narzędzia służącego wypełnianiu pedantycznych imperatywów moralnych, a czytanie powieści nie jest ćwiczeniem, które ma na celu wystosowanie wobec niej ostrej krytyki. Wspomniała coś o innych wykładowcach.  Okazywali wielką delikatność, usuwając z przerabianych powieści nawet słowo „wino", w razie gdyby obrażało ono wrażliwość ich studentów. No cóż, pomyślałam sobie w duchu, zapewne z tego powodu utknęli przy lekturze Perły. Powiedziałam jej, że może nie przychodzić na zajęcia lub przedstawić tę kwestię władzom uczelni. Stwierdziłam ponadto, że będę prowadzić swoje zajęcia w taki sposób, jak robiłam to do tej pory. Zostawiłam ją w ciemnym kącie bardzo długiego korytarza. Chociaż widywałam ją później, w moim umyśle pozostała zawsze w tym korytarzu. A teraz nagle wyłoniła się z zakamarków mojej pamięci i podreperowała wyobrażenie o sobie.

Jej sprzeciw wzbudzała też wówczas Daisy Miller. Uznawała ją nie tylko za kobietę niemoralną, ale też niemądrą i „nierozsądną". Później jednak, mimo występujących między nami różnic i jej oczywistej dezaprobaty wobec powieści, które analizowałam, w następnym roku akademickim zapisała się na moje zajęcia. Krążyły plotki, że ma romans z jedną z grubych ryb w Muzułmańskim Stowarzyszeniu Studentów. Nasrina zawsze zwracała mi uwagę na tego typu pogłoski, usiłując udowodnić, jakimi hipokrytami są „ci ludzie".

Panna Ruhi mówiła teraz, jak bardzo tęskni za uczelnią. Kiedy była studentką, nigdy nie sądziła, że tak będzie, ale później odkryła u siebie wielką nostalgię. Brakowało jej filmów, które wspólnie oglądaliśmy i dyskusji, które prowadziliśmy na zajęciach.

- Czy pamięta pani założone przez panią Stowarzyszenie Drogiej Jane?

Byłam zdziwiona - skąd się o tym dowiedziała? To był żart, którym podzieliłam się tylko z garstką moich studentek.

- Zawsze chciałam się znaleźć w tym stowarzyszeniu. Przypuszczałam, że będzie się z tym wiązać wiele zabawnych przeżyć. Naprawdę lubiłam Jane Austen. Gdyby tylko pani wiedziała, jak wiele dziewcząt wpadało w uniesienie nad Darcym!

- Nie sądziłam, że pozwalałyście sobie w waszej grupie na kierowanie się porywami serca - powiedziałam.

- Może mi pani wierzyć albo nie, ale zakochiwałyśmy się i od-kochiwałyśmy przez cały czas.

Próbowała studiować arabski. Przetłumaczyła też kilka opowiadań i wierszy z angielskiego na perski. Dla siebie samej, jak dodała po namyśle. Mówiąc o tym, posłużyła się perskim wyrażeniem „dla mego własnego serca". Po chwili milczenia rzekła:

- Następnie wyszłam za mąż, a teraz mam córeczkę.

Zastanawiałam się, czy poślubiła mężczyznę, z którym -jak głosiły plotki - była związana. Jego osoba nie wywoływała we mnie miłych wspomnień.

Zapytałam ją o wiek córki.

- Ma jedenaście miesięcy - powiedziała, a po chwili dodała z cieniem wesołego uśmiechu: - Nazwałam ją na pani pamiątkę.

- Na moją pamiątkę?

- Ściśle mówiąc, w jej akcie urodzenia zapisano inne imię - Fa-hime. Nosiła je moja ukochana ciocia, która zmarła młodo. Mam jednak dla niej sekretne imię. Nazywam ją Daisy.

Powiedziała, że wahała się między Daisy i Lizzy. W końcu jednak zdecydowała się na Daisy. Lizzy była imieniem, o którym marzyła, ale poślubienie pana Darcy'ego było nazbyt pobożnym życzeniem.

- Dlaczego Daisy? Czyżby pani nie pamiętała Daisy Miller? Czy nie słyszała pani, że gdy nadaje się dziecku imię, które ma pewne znaczenie, dziecko stanie się podobne do swej imienniczki?

- Chciałabym, żeby moja córka wyrosła na kobietę, jaką ja nigdy nie byłam -jak Daisy. Wie pani, odważną.

Daisy była postacią, z którą moje studentki najbardziej się utożsamiały. U wielu z nich graniczyło to niemal z obsesją. Później, na moich warsztatach literackich co rusz do niej powracały, mówiąc o jej odwadze, czuły bowiem, że tego im właśnie brakuje. W swoich pracach Mahszid i Mitra wspominały o tej bohaterce z żalem; podobnie jak Winterbourne, miały wrażenie, że są skazane na popełnienie wobec niej błędu. Kiedy panna Ruhi wstała, żegnając się ze mną, spojrzałam na nią z pewnym wahaniem i powiedziałam:

- Czy mogłabym ci zadać osobiste pytanie? Wspominałaś, że wyszłaś za mąż. Kim jest twój mąż?

- Wyszłam za mąż za mężczyznę spoza uniwersytetu - odparła. - Zajmuje się komputerami. Jest człowiekiem wolnym od uprzedzeń - dodała z uśmiechem.

Musiała już iść, miała jedenastomiesięczną córeczkę o sekretnym imieniu, która czekała na nią w domu.

- Wie pani, wówczas o tym nie myślałam, ale naprawdę dobrze się bawiłyśmy - powiedziała. - Robiłyśmy mnóstwo hałasu wokół tych pisarzy, tak jakby to, co napisali James, Bronte, Nabokov i Ja-ne Austen było dla nas kwestią życia i śmierci.

Pewne wspomnienia, jak wyimaginowane balony, które zakreślała Jaśmina swymi delikatnymi dłońmi, kiedy była szczęśliwa, unoszą się skądś, z głębi tego, co nazywamy pamięcią. Podobne balonom, wspomnienia te są lekkie, jasne i bezpowrotnie stracone, pomimo otaczającej je „aury smutku" (określenie Bellowa). W ciągu moich ostatnich tygodni w Iranie spotykałam się z moimi dziewczynami oprócz czwartków także w inne dni tygodnia w różnych częściach miasta. Robiłyśmy nawet razem zakupy, ponieważ uznałam, że muszę zgromadzić prezenty dla przyjaciół i rodziny w Ameryce.

Pewnego popołudnia wstąpiłam do swojej ulubionej kawiarni z ogródkiem, szukając moich dziewczyn, ale nie mogłam ich znaleźć. Zatrzymałam kelnera, dosyć wiekowego mężczyznę w nieco przykrótkich czarnych spodniach, niosącego tacę z ciastkami i dwiema parującymi filiżankami kawy. Zapytałam go, czy widział grupkę wchodzących do kawiarni młodych dziewcząt.

- Czy nikt im nie towarzyszy? - zapytał. Spojrzałam na niego ze zdziwieniem.

- Przypuszczam, że nikt im nie towarzyszył.

- Cóż, w takim razie muszą znajdować się w pomieszczeniu na tyłach. - Skinął ręką na lewo od głównej sali kawiarni. - Zna pani zasady - powiedział. - Samotne kobiety nie mogą przebywać w tej części.

Moje dziewczęta siedziały blisko okna. Drugim zajętym miejscem na tej dużej przestrzeni był mały stolik w pobliżu ściany, przy którym dwie kobiety piły kawę.

- Nie ma mężczyzn, nie ma przywilejów - zawołała wesoło Manna. - To jedyny raz, kiedy Nima mógłby się na coś przydać.

W ostatnich tygodniach, kiedy wszytkie się spotykałyśmy, nieobecność Nasriny stała się faktem bardziej oczywistym. Zapytałam Mahszid, czy ma od niej jakieś wiadomości. Nie miała żadnych.

- W każdym razie - stwierdziła z nutką goryczy - brak wiadomości to dobra wiadomość.

Manna i Azin przyniosły swoje aparaty fotograficzne, „aby upamiętnić wspomnienia z kawiarni" - powiedziała Manna. W miarę jak zbliżał się mój wyjazd, ogarnęła mnie obsesja na punkcie utrwalania na zdjęciach wszystkich szczegółów naszego życia. Kiedy nie miałam przy sobie prawdziwego aparatu fotograficznego, sama się nim stawałam, pisząc gorączkowo o stadzie ptaków w Polur, naszym górskim kurorcie w pobliżu Teheranu, jakości powietrza, które - w czasie lekkich powiewów - tak przyjemnie muskało skórę, szczególnie wczesnym rankiem przed wschodem słońca, i o twarzach ukochanych osób otaczających nas podczas tych ostatnich tygodni.

Mitra była jakby przygaszona. Zanim przyszłam, opowiadała o swoich domowych problemach i teraz kontynuowała opowieść. Matka Hamida była bardzo przeciwna ich wyjazdowi do Kanady, zaś brak jej aprobaty sprawiał, że Hamid ciągle nie mógł się zdecydować.

- Wzbudza we mnie urazę nie tylko niechęć, jaką ona okazuje wobec naszego wyjazdu - powiedziała Mitra - ale także ciągłe wtrącanie się w nasze sprawy. Przedtem chciała, żebyśmy mieli dzieci. Pragnęła wnuka, zanim nie będzie za stara, aby się nim nacieszyć, a teraz znów ten upór.

Oboje, zarówno Mitra, jak i Hamid też się wahali. On miał dobrą pracę, co zapewniało im finansowe bezpieczeństwo, a w Kanadzie musieliby zaczynać od zera. Mitra przyznała, że się zmienia stała się bardziej niespokojna i wrażliwa; dręczyły ją też nocne koszmary. Pewnej nocy obudziła się, czując, że cały dom drży w posadach, ale okazało się, że to tylko ona trzęsła nocnym stolikiem.

- Niekiedy myślę, że mężczyźni po prostu nie potrafią pojąć, jak trudno jest być kobietą w tym kraju - stwierdziła sfrustrowana.

- Dla nich to łatwiejsze - zgodziła się Jaśmina. W pewnym sensie to miejsce może być rajem dla mężczyzn.

- Hamid mówi - powiedziała Mitra, że gdybyśmy dobrze zarabiali, zawsze moglibyśmy spędzać wakacje za granicą.

- Wszystko jest urządzone w ten sposób, że mężczyźni zawsze są górą - orzekła Azin. - Przyjrzyjcie się tylko prawu regulującemu małżeństwa i rozwody. Spójrzcie, jak wielu tak zwanych areligij-nych mężczyzn poślubiło drugą żonę.

- Szczególnie niektórzy intelektualiści - oświadczyła Manna

- ci, którzy dostają się na pierwsze strony gazet ze swoimi twierdzeniami o wolności i tym podobnych.

- Nie wszyscy mężczyźni są tacy - sprzeciwiła się Sanaz. Azin nagle rozpogodziła się i zwróciła do niej.

- No cóż, faktycznie. Zdarzają się też inni, jak twój nowy wielbiciel...

- Wcale nie jest moim wielbicielem - zaprotestowała Sanaz, chichocząc i wyraźnie dobrze się bawiąc po długim okresie przygnębienia. - Jest kolegą Alego. Przyjechał do Iranu z wizytą z Anglii -poinformowała mnie, czując, że należy mi się jakieś wyjaśnienie.

-  Znaliśmy się wcześniej, właściwie poznaliśmy się przez Alego. Widzi pani, miał być naszym drużbą. Toteż przyszedł mnie odwiedzić. Chciał po prostu być miły.

Dołeczki Mitry pogłębiły się, a domyślny uśmiech Azin sugerował, że było to coś więcej niż „miły".

- O co wam chodzi? - zapytała Sanaz. - Nie jest przystojny. Prawdę mówiąc - powiedziała, mrużąc oczy -jest właściwie brzydki.

- Może ma surową męską urodę? - zasugerowała Jaśmina z nadzieją w głosie.

- Nie, nie, no cóż, jest raczej brzydkim, ale bardzo miłym mężczyzną, taktownym i życzliwym. Mój brat często stroi sobie z niego żarty - powiedziała. - Wiecie, czasami miałabym ochotę z nim chodzić lub coś w tym rodzaju. Pewnego dnia stwierdził, że nie może nosić krótkich rękawów lub iść tutaj popływać. Kiedy poszedł, mój brat zaczął go przedrzeźniać, mówiąc: „Bardzo pomysłowa nowa metoda uwodzenia, a moja niemądra siostra należy do dziewczyn, które są gotowe się na to nabrać".

Do stolika podszedł kelner, żeby przyjąć moje zamówienie. Poprosiłam o mrożoną kawę, a następnie, patrząc na Mannę, dodałam:

- Czy mógłby pan przynieść nam wszystkim trochę później kawę po turecku?

Od czasu, kiedy moja matka ustanowiła rytuał podawania całej grupie kawy po turecku, miałyśmy zwyczaj przepowiadania z fusów naszej przyszłości. Manna i Azin zawsze rywalizowały ze sobą o ten przywilej. Ostatnim razem Azin przepowiedziała mi przyszłość i obiecałam Mannie, że wkrótce przypadnie jej kolej.

Kiedy kelner odszedł, Azin powiedziała:

- Strasznie bym chciała zrobić mu zdjęcie. Spróbujcie odwrócić jego uwagę, a ja w tym czasie pstryknę aparatem.

- Jak mamy odwrócić jego uwagę? - zapytała Manna. - Chyba nie chcesz, żebyśmy poszły do więzienia za flirtowanie z tym niedołęgą?

Kiedy kelner wrócił z moim zamówieniem, zobaczyłam, że Azin podnosi aparat i daje znaki Jaśminie, która siedziała obok mnie. Niby bezmyślnie skierowała aparat w moją stronę, jakby skupiając się na ścianie.

- Czy mogłabym prosić o kawę bez cukru? - zapytała kelnera Jaśmina.

- Nie wiem. Cukier jest już zazwyczaj zmieszany z kawą - powiedział kelner z irytacją.

Odwrócił się gwałtownie, kiedy usłyszał pstryknięcie, spojrzał podejrzliwie na nasze niewinne twarze i oddalił się.

- Nie wiem, jak wyjdzie - powiedziała Azin. - Zobaczymy.

Na zdjęciu kelner stoi nade mną, ale jest zwrócony w stronę Jaśminy. Nie możemy zobaczyć jego twarzy od podbródka w górę. Pozbawiony głowy tułów jest nieco pochylony i w jednej ręce trzyma pustą tacę. Obie z Jaśmina patrzymy w jego kierunku, a ja trzymam mocno moją oszronioną szklankę, jakby w obawie, że ktoś mi ją lada chwila wyrwie.

Później pokazałam te zdjęcia, które zrobiłyśmy w ciągu ostatnich kilku tygodni, mojemu czarodziejowi.

- Kiedy ma się świadomość, że niebawem wyjedzie się z kraju, człowieka ogarnia dziwne uczucie - powiedziałam mu - tak jakby nie tylko miał tęsknić za ludźmi, których kocha, ale też za osobą, którą jest on sam tu i teraz, ponieważ nigdy więcej już się nie będzie właśnie takim.

Kelner przyniósł nam kawę w małych, różnokolorowych filiżankach. Rozkoszując się napojem, zastanawiałyśmy się nad mękami i trudnościami związanymi z byciem pisarzem w Iranie. Ludzie ci mieli tak wiele do powiedzenia, ale nie pozwalano im na swobodę w tym zakresie. Spojrzałam na zegarek; byłam już spóźniona.

- Posłuchajmy, jak Manna przepowiada nam przyszłość, a później będę musiała iść - oznajmiłam.

Poinformowałam Mannę, biorąc mój ołówek i pamiętnik, że zapiszę każde słowo i będę mieć wobec niej dług wdzięczności za jej wróżbę. Pamiętaj, co powiedział Cary Grant w jednym ze swoich wspaniałych filmów: słowa, podobnie jak straconej okazji, nie można cofnąć, kiedy zostanie już wypowiedziane.

Manna wzięła moją filiżankę i zaczęła przepowiadać przyszłość:

- Widzę ptaka podobnego do koguta, co oznacza dobre nowiny, ale jest pani bardzo poruszona. Widzę też drogę, która wygląda na rozświetloną i optymistyczną. A pani jest na pierwszym stopniu. Myśli pani o tysiącu spraw jednocześnie. Jedna droga jest zamknięta i ciemna, a druga otwarta i pełna światła. Obie mogą się zdarzyć: wybór należy do pani. Jest też klucz; problem zostanie rozwiązany. Żadnych pieniędzy. Mały statek, który wciąż znajduje się w porcie i jeszcze nie odpłynął.

Czy każdy prawdziwy czarodziej, taki jak mój, wywołuje w nas wszystkich ukrytego iluzjonistę, wydobywając magiczne umiejętności i potencjały, których istnienia nawet nie podejrzewaliśmy? Oto siedzi na krześle. W miarę jak piszę, krzesło przybiera określony kształt w mojej wyobraźni: ma kolor orzechowy, leży na nim brązowa poduszka, jest trochę niewygodne, sprawiając, że osoba zajmująca to miejsce wciąż ma się na baczności. Ale to nie on siedzi na tym krześle, tylko ja. On siedzi na kanapie, na której leżą podobne brązowe poduszki, może nieco bardziej miękkie. Czarodziej wydaje się bardziej na swoim miejscu niż ja; to jego kanapa. Siedzi tak jak zawsze, dokładnie pośrodku, pozostawiając dużo wolnego miejsca po obu stronach. Nie pochyla się, trzyma się prosto, opierając ręce na kolanach. Ma szczupłą twarz o ostrych rysach.

Zanim zacznie mówić, pozwólcie, że skieruję go do kuchni, ponieważ jest osobą bardzo gościnną i z pewnością nie pozwoliłby mi tak długo mówić, nie oferując herbaty lub kawy, a być może i nieco lodów. Dzisiaj niech to będzie herbata, w dwóch kubkach, każdy z innego kompletu, jego w kolorze brązowym, a mój zielonym. Pełne elegancji arystokratyczne ubóstwo mego czarodzieja, jego wyblakłe dżinsy i T-shirty, jego czekoladki. W czasie, gdy jest w kuchni, pozwólcie mi zachować milczenie i rozważyć, do jakiego stopnia drobiazgowo ukształtował swoje życiowe rytuały - czytanie gazety o określonej porze po śniadaniu, poranne i wieczorne spacery, podnoszenie słuchawki telefonu po dwóch sygnałach. Ogarnia mnie nagła czułość: tak bardzo wydaje się twardy, a tak kruche jest jego życie.

Kiedy niesie dwa kubki herbaty, mówię mu:

- Wie pan, mam często wrażenie, iż całe moje życie to pasmo wyjazdów.

Unosi brwi, stawiając kubki na stole i patrzy na mnie tak, jakby spodziewał się zobaczyć księcia, a ujrzał tylko żabę. Potem oboje zaczynamy się śmiać. Mówi, wciąż stojąc:

- Może pani opowiadać tego typu bzdury w zaciszu tych czterech ścian - jestem pani przyjacielem. Wybaczę pani, ale niech pani nigdy nie pisze tego w swojej książce.

- Ależ to prawda - usiłuję się bronić.

- Proszę pani - odpowiada - my nie potrzebujemy pani prawd, ale pani fikcji - jeżeli jest pani dobra, może uda się pani wpleść trochę prawdy, ale niech nam pani oszczędzi swoich prawdziwych uczuć.

Ponownie poszedł do kuchni i zaczął szperać w lodówce. Wrócił z pięcioma kawałkami czekolady na małym talerzyku. Usiadł naprzeciwko mnie, niemal na krawędzi kanapy.

- Obawiam się, że prawie wszystkie moje zapasy zdążyły już się wyczerpać. Zostało mi w lodówce zaledwie kilka czekoladek.

Powiedziałam mu, że chciałabym napisać książkę, w której podziękowałabym Islamskiej Republice za wszystko, czego mnie nauczyła - by kochać Austen, Jamesa, lody i wolność.

- Teraz nie wystarczy, żeby to wszystko docenić. Chcę o tym napisać - oświadczyłam.

- Nie będzie pani mogła napisać o Austen, nie pisząc o nas, o tym miejscu, w którym ponownie odkryła pani Austen - odparł. - Nie będzie pani w stanie przestać o nas myśleć. Niech pani spróbuje i sama się o tym przekona. Austen, którą pani zna, jest tak nieodwracalnie związana z tym miejscem, z tym krajem i z tymi drzewami. Nie uważa pani przecież, że to ta sama Austen, którą czytała pani z doktor French - to była doktor French, nieprawdaż? Chyba tak pani nie sądzi? Zapoznawała się pani z jej powieściami tutaj, w kraju, w którym cenzor filmowy cierpi na niemal całkowitą ślepotę, gdzie wieszają ludzi na ulicach i robią przepierzenie w morzu, aby oddzielić mężczyzn i kobiety.

- Kiedy to wszystko napiszę, być może stanę się bardziej wyrozumiała, będzie we mnie mniej gniewu - powiedziałam.

I tak siedzimy, wiecznie opowiadając sobie różne historie, on na swojej kanapie, a ja na moim krześle. Za nami wydłużony prostokąt światła przed fotelem na biegunach staje się coraz węższy i mniejszy, aż w końcu znika. Czarodziej zapala lampę i kontynuujemy naszą rozmowę.

„Wciąż powraca do mnie fantazja, że do ustawy o prawach został dodany jeszcze jeden artykuł: prawo niczym nieskrępowanego dostępu do wyobraźni. Zaczęłam wierzyć, że prawdziwa demokracja nie może istnieć bez wolności wyobraźni i prawa do wykorzystywania bez żadnych ograniczeń wszelkich utworów świadczących o wyobraźni ich autora. Aby w pełni czerpać z życia, człowiek powinien mieć możliwość publicznego kształtowania i wyrażania osobistych myśli, marzeń i pragnień, swobodę ciągłego dostępu do dialogu między światem publicznym a prywatnym. W przeciwnym razie skąd moglibyśmy wiedzieć, że istnieliśmy, czuliśmy, pragnęliśmy, nienawidziliśmy i baliśmy się?"

Mówimy o faktach, a jednak fakty istnieją dla nas tylko częściowo, jeżeli nie są powtarzane i tworzone na nowo przez emocje, myśli i uczucia. Wydaje mi się, że tak naprawdę nie istniejemy albo jedynie na wpół istniejemy, ponieważ brak nam możliwości realizowania się i komunikowania ze światem, ponieważ wykorzystaliśmy dzieła wyobraźni do tego, by służyć jakiemuś spiskowi politycznemu.

Tego dnia, kiedy opuściłam dom czarodzieja, usiadłam na schodach mego domu i zapisałam te słowa w notesie. Opatrzyłam ową notkę datą 23 czerwca 1997 i dodałam zdanie: „Do mojej nowej książki". Od tego dnia minął rok, zanim znów pomyślałam o napisaniu tej książki i jeszcze jeden, nim udało mi się zmobilizować, by wziąć pióro i napisać o Austen, Nabokovie oraz osobach, które czytały tych autorów i wspólnie ze mną przeżywały ich dzieła.

Tego dnia, kiedy opuściłam dom czarodzieja, słońce stopniowo gasło, powietrze było łagodne, a drzewa soczyście zielone. Miałam wiele powodów, by czuć się smutna. Każdy przedmiot i każda twarz straciły swoją namacalność, przywodząc na myśl hołubione wspomnienie: moich rodziców, przyjaciół, studentów, tej ulicy, tych drzew, górskiego światła odbijającego się i zanikającego w lustrze. Czułam się jednak uszczęśliwiona i parafrazując bohaterkę Muriel Spark z jej wspaniałej powieści Loitering with Intent (Zamierzone mitrężenie), podążałam swoją drogą z radością, myśląc o tym, jakie to cudowne uczucie być kobietą i pisarką pod koniec dwudziestego wieku.

Epilog

Wyjechałam z Teheranu 24 czerwca 1997 roku dla zielonych świateł, w które niegdyś wierzył Gatsby. Znów piszę i wykładam na siódmym piętrze budynku w mieście, w którym nie ma gór, ale są za to niezwykłe wodospady i źródła. Nadal prowadzę zajęcia o Na-bokovie, Jamesie, Fitzgeraldzie, Conradzie, jak również o Iradżu Pezeszkzadzie, który jest autorem jednej z moich ulubionych perskich powieści, My Uncle Napoleon (Mój wujek Napoleon). Omawiam też twórczość innych pisarzy, których odkryłam po przyjeździe do Stanów Zjednoczonych, jak Zora Neale Hurston i Orhan Pamuk. Wiem teraz, że mój świat, podobnie jak świat Pni-na, będzie zawsze „przenośnym światem".

Opuściłam Iran, ale Iran mnie nie opuścił. Wiele się zmieniło od czasu, kiedy wraz z Biżanem stamtąd wyjechaliśmy. Sposób ubierania się Manny oraz innych kobiet świadczy o większym nieposłuszeństwie: ich chusty są bardziej kolorowe, a płaszcze znacznie krótsze. Kobiety robią sobie teraz makijaż i spacerują swobodnie z mężczyznami, którzy nie są ich braćmi, ojcami lub mężami. Jednocześnie dalej zdarzają się naloty, aresztowania i publiczne egzekucje. Pojawiają się jednak coraz głośniejsze żądania wolności. Kiedy piszę, otwieram gazetę i czytam o niedawnych demonstracjach studentów popierających dysydenta, który został skazany na śmierć za sugerowanie, że nie można słuchać duchownych ślepo i bezmyślnie jak stado baranów i wzywającego do rewizji konstytucji. Czytałam pisma studentów i dawnych rewolucjonistów, hasła i żądania ustanowienia demokracji. Wiem teraz lepiej niż kiedykolwiek przedtem, że to uparte pragnienie życia, wolności i pogoni za szczęściem zarówno młodych Irańczyków, dzieci rewolucji, jak i bolesny samokrytycyzm dawnych rewolucjonistów, określą kształt naszej przyszłości.

Od czasu, kiedy wyjechałam z Iranu, szanując życzenie mego czarodzieja, nie rozmawiałam z nim ani nie pisałam do niego, ale jego magia stała się tak bardzo częścią mojego życia, że nieraz zadaję sobie pytanie: Czy on naprawdę kiedykolwiek istniał? Czyja go wymyśliłam? A może to on wymyślił mnie?

Niekiedy przychodzą do mnie e-maile przypominające robaczki świętojańskie lub listy noszące stempel pocztowy Teheranu czy Sydney. Piszą do mnie dawne studentki i studenci, opowiadając mi

o swoim życiu i wspomnieniach.

Słyszałam, że Nasrina dotarła bezpiecznie do Anglii. Nie wiem, co się z nią stało potem.

Mitra wyjechała do Kanady w kilka miesięcy po naszym wyjeździe do Stanów Zjednoczonych. Często przysyłała mi e-maile i regularnie dzwoniła, ale już dawno nie dała znaku życia. Jaśmina przekazała mi, że Mitra zapisała się na uczelnię i urodziła syna.

Niedługo po przyjeździe do Stanów miałam też wiadomości od Sa-naz. Zadzwoniła z Europy, by mnie poinformować, że jest mężatką i ma zamiar zapisać się na uniwersytet. Azin mówiła mi jednak, że zrezygnowała z tego planu i -jak to mówią - pilnuje domowego ogniska.

Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Ameryki, nie miałam częstego kontaktu z Azin; zazwyczaj dzwoniła do mnie na urodziny. Dawna studentka powiedziała mi, że Azin prowadzi zajęcia na Uniwersytecie Allame Tabatabajego. Miała te same kursy co ja i omawiała na nich książki autorów, które niegdyś wspólnie poddawałyśmy analizie. Kiedy Azin ostatni raz się z nią kontaktowała, dodała figlarnie, przenosiła się do pokoju obok mojego dawnego gabinetu na piątym piętrze. Często myślałam zarówno o niej, jak i ojej ślicznej małej córeczce Negar. Kilka miesięcy temu ni z tego, ni z owego Azin zadzwoniła z Kalifornii. W jej głosie brzmiał pełen życia kokieteryjny ton, który pamiętałam z dawnych czasów. Ponownie wyszła za mąż, a jej nowy partner mieszkał w Kalifornii. Były mąż Azin odebrał jej Negar, więc właściwie nie miała już po co zostawać w Teheranie. Tryskała pomysłami - chciała zapisać się na wykłady i zacząć nowe życie. Mahszid, Manna i Jaśmina nadal spotykały się po moim wyjeździe. Czytały Virginię Woolf, Kunderę i innych pisarzy, a także pisały o filmach, poezji i swoim kobiecym życiu. Mahszid została w końcu zatrudniona na stałym etacie, na co w pełni zasługiwała. Pracuje teraz na stanowisku starszego redaktora i wydaje swoje książki.

Podczas swego ostatniego roku w Iranie Jaśmina stworzyła własną grupę i prowadziła zajęcia ze studentkami, które bardzo ją lubiły. Chodziła z nimi po górach, o czym z entuzjazmem donosiła mi w e-mailach, ciesząc się z nowo odkrytych możliwości. Czyniła starania, by przyjechać do Ameryki na studia podyplomowe. W końcu została przyjęta na Rice University w Teksasie w 2000 roku i obecnie pracuje nad doktoratem.

Nima uczy. Zawsze uważałam, że jest urodzonym nauczycielem. Pisze też błyskotliwe i niedokończone eseje na temat Jamesa, Nabo-kova i swoich ulubionych perskich pisarzy. Wciąż raczy mnie opowieściami i anegdotami. Manna tworzy poezję. Kiedy ostatnio powiedziałam jej, że chciałabym napisać epilog do mojej książki i zastanawiam się, co powiedzieć o niej, przesłała mi, co następuje:

Minęło pięć lat od czasu, kiedy ta opowieść zaczęła się w pokoju, w którym czytałyśmy Panią Bovary w czwartkowe poranki i jadłyśmy czekoladki z naczynia w kolorze czerwonego wina. Niemal nic się nie zmieniło w nieprzerwanej jednostajności naszego codziennego życia. A jednak zaszła we mnie zmiana. Każdego ranka, wraz ze wschodem słońca, kiedy obudzę się i wkładam przed lustrem hedżab, by wyjść na ulicę i stać się częścią tego, co określa się mianem rzeczywistości, zdaję sobie również sprawę ze swego innego „ja", które obnażyło się na kartach książki: w fikcyjnym świecie istnieję niezmienna jak posąg Rodina. I taką pozostanę, tak długo, jak długo będziecie mieć mnie przed oczami, drodzy czytelnicy.

Podziękowania

Prawdziwe postaci, duchy lub cienie wielu osób pojawiają si w epizodycznych rolach na kartach tej książki. Niektóre znałam o długiego czasu, dzieląc z nimi wiele doświadczeń opowiedzianyc w poprzednich rozdziałach; co do innych natomiast czuję, jakbyr znała je przez całe życie, nawet jeżeli wówczas ich tam nie byk Nie ma sposobu, by w tych kilku słowach wyrazić wdzięczność z ich wkład w powstanie tej książki. Podobnie jak dobre wróżki i dżi ny chroniące bohatera powieści Nabokova - Pnina, pełniły one ro lę aniołów stróżów mojej książki. Jestem im winna więcej, ni: byłabym w stanie kiedykolwiek wyrazić.

Moja matka, Nezhat Nafisi, zmarła 2 stycznia 2003 roku. Nie mo głam spędzić z nią ostatnich miesięcy choroby i być przy nie w chwili śmierci. Żalowi ogarniającemu mnie, gdy o tym myślę, będzie zawsze towarzyszyć nienawiść, którą z nią dzieliłam do niegodziwych systemów totalitarnych. Nabokov otwarcie je oskarżaj o trzymanie obywateli w charakterze zakładników, o granie na ich uczuciach. Dla niej walka przeciwko tyranii nie była walką polityczną, ale egzystencjalną. Jako córka i osoba nigdy nie byłam w stanie osiągnąć standardów doskonałości, których ode mnie oczekiwała, czerpała jednak autentyczną przyjemność z mojej pracy. Wierzyłyśmy też w te same idee i wartości. Z niecierpliwością oczekiwała tej książki. Poświęcam ją pamięci matki, chcąc uczcić jej odwagę i poczucie integralności, które stanowiły czasem główne przyczyny jej słabostek. Zarówno ona, jak i ojciec byli pierwszymi, najbardziej zapalonymi, a także bezinteresownymi entuzjastami mojej pracy.

Ojciec był pierwszym gawędziarzem w moim życiu. Wymyślał opowiadania dla mnie i, co ważne, również ze mną. Nauczył mnie wielu rzeczy, między innymi tego, jak wierzyć w ideały i jak skonfrontować prawdziwy świat z możliwościami stworzonymi przez światy fikcyjne. Wraz z moim bratem, Mohammadem, przeżywałam moje najwcześniejsze marzenia i opowieści. Doświadczenia te kontynuuję z moją ukochaną bratanicą, Sanam Banu Nafisi. Chociaż podczas pisania tej książki mieszkaliśmy z dala od siebie, krytyczne i pełne współczucia oko mego brata stale towarzyszyło mi w pracy. Mój mąż, Biżan, z którym dzieliłam tak wiele doświadczeń w tej książce, był w dosłownym tego słowa znaczeniu moją lepszą połową podczas tej męczarni, jak też wielu innych. Był ponadto jedyną osobą, poza moim wydawcą, który przeczytał ukończony rękopis książki. Bardzo mi pomógł dzięki swemu bezstronnemu osądowi, moralnej integralności i miłości. Moje dzieci, Dara i Negar, zapewniły mi wiele uczucia i wsparcia, sprawiając niekiedy, że zamienialiśmy się rolami.

Pisanie tej książki stało się łatwiejszym zadaniem dzięki wsparciu i zachęcie innych członków rodziny i przyjaciół: Maniże i Q Aąazade, Tarane i Mo Szams-zad oraz Parwin, dla której nie znajduję słów za nieocenioną przyjaźń i ciągłe wsparcie. Składam również serdeczne podziękowania Chosrowowi, Tahmine dżun, Goli, Kadmowi, Nahidzie i Zari, mojej bliskiej przyjaciółce Mah-naz Afchami, która ofiarowała mi swoją przyjaźń i mądrą radę w trudnym i samotnym okresie mego życia. Jestem jej szczególnie wdzięczna za nieocenioną pomoc, sugestie i pomysły, wnoszące tak wiele do prowadzonych przeze mnie zajęć. Dziękuję Paulowi za zapoznanie mnie z Persecution and the Art ofWńting (Prześladowaniem i sztuką pisania) oraz z wieloma innymi sprawami, Car-lowi Gershmanowi, Hillel Fradkin, a także wspaniałym kolegom, koleżankom i pracownikim dydaktycznym Uniwersytetu Freedo-nii; Bernardowi Lewisowi, który otworzył drzwi; Hajede Daraąi, Fereszte Szahpar, Fariwarowi Far-zanowi, Szahran Tabari i Ziarnie (za przybliżenie mi związku między Beethovenem a wolnością); Lei Kenig za jej przyjaźń, wsparcie i miłość do książek, którymi hojnie się ze mną dzieliła; moim odzyskanym przyjaciołom z dzieciństwa Farah Ebrahimi i Issie H. Rhode; także moim głosom sumienia, a równocześnie przyjaciołom od serca Ladan Borumand, Roji Borumand i Abdi Nafisi.

Zawsze pozostanę zobowiązana moim studentom, którzy zapewnili mi możliwość ukształtowania nowego poglądu na życie i literaturę, szczególnie Azin, Jaśminie, Sanaz, Mitrze, Mahszid, Mannie, Awie, Możgan, Nasrinie i Nimie. Niemal każda strona tej książki pobrzmiewa wspomnieniami związanymi z moimi doświadczeniami nauczania i, na swój sposób, każda strona jest im poświęcona.

Od czasu, gdy wyjechałam z Iranu w 1997 roku, Paul H. Nitze School for Advanced International Studies (SAIS) (Szkoła Zaawansowanych Studiów Międzynarodowych Paula H. Nitzego) na Uniwersytecie Johna Hopkinsa stała się moim naukowym i intelektualnym domem. Korzystam z otwartości, ciekawości i intelektualnej wolności, jaką przejawiali dawni, a także obecni koledzy oraz personel. Chciałabym im podziękować za zapewnienie mi odpowiedniej atmosfery, ekscytującej i pełnej przygód na płaszczyźnie naukowej, która pod względem intelektualnym nigdy nie jest koturnowa, ani duszna. Moje szczególne podziękowania kieruję do Fuada Ajamiego z Zakładu Bliskiego Wschodu oraz pracowników, moich koleżanek i kolegów w Instytucie Polityki Zagranicznej i jego dyrektora, doktora Toma Keaneya.

Hojne stypendium z Fundacji Smitha Richardsona zapewniło mi możliwość pracy nad tą książką, jak również kontynuowania moich projektów w SAIS. Chciałabym zwłaszcza podziękować Marinie Strmecki i Samancie Ravich za ich wiarę w prawa wszystkich ludzi, niezależnie od części świata,w której mieszkają, do życia, wolności i pogoni za szczęściem. Za cytaty z ajatollaha Chomeinie-go i fakty z jego życia jestem wdzięczna Baąerowi Moinowi, autorowi: Khomeini: Life of the Ayatollah (Chomeini: życie ajatollaha) (wyd. B.Tauris, 1999).

Pragnę podziękować pracownikom Random House za ich wsparcie, entuzjazm i profesjonalizm. Jestem wdzięczna Veronice Wind-holz za skrupulatne zadiustowanie rękopisu, jak również za jej pełną nienawiści postawę wobec tyranii i współczucie dla jej ofiar i Robi-nowi Rolewiczowi, na którego życzliwy uśmiech i wspaniałomyślne wsparcie we właściwym momencie, w tak wielkim stopniu wykraczające poza zakres jego obowiązków, zawsze mogłam liczyć. Często zastanawiałam się, dlaczego wielu pisarzy rozpływa się nad swoimi wydawcami - do momentu, w którym zaczęłam pracować z Joy de Menil. Mimo że jest osobą bardzo młodą, Joy postanowiła zostać dobrą wróżką tej książki. Bardzo sobie cenię jej przyjaźń, która zawiązała się między nami podczas pisania książki, a także pełne twórczej inwencji spostrzeżenia i sugestie, drobiazgową redakcję tekstu, a zwłaszcza jej własne zamiłowanie i należyte uznanie dla wielkich dzieł literatury pięknej.

A ponadto jest jeszcze zawsze niezrównany, zawsze niepoprawny pan R., gdziekolwiek by się w tym momencie znajdował i jakąkolwiek opowieść by wymyślał lub w niej uczestniczył.

Azar Nafisi, w każdy czwartek gości w mieszkaniu w ranie grupę swoich dawnych studentek i omawia z'nirnr' zakazane w Iranie utwory literatury zachodniej. Zajęcia, które prowadzi, są nielegalne. Surowe prawo islamskie odmówiło tym dwudziestoletnim dziewczynom prawa "do nauki. One jednak nie poddają się. Rozmawiają nie tylko o książkach, ale o swoich marzeniach i problemach. W książce ich opowieści przeplatają się z czytanymi historiami, z Dumą i uprzedzeniem, Wielkim Gatsbym czy Lolitą.

Powstał znakomity, fascynujący obraz rewolucji islamskiej widzianej oczyma mieszkańców Teheranu. Niepowtarzalna okazja zajrzenia za zasłonę prywatnego życia kobiet irańskich i protest wobec rzeczywistości, w której są uwięzione.

Azar Nafisi wykładała literaturę angielską na Uniwersytecie Teherań-skim od 1979 do 1981 roku, kiedy została stamtąd zwolniona, ponieważ odmówiła noszenia muzułmańskiej zasłony. Później prowadziła zajęcia na Wolnym Uniwersytecie Islamskim oraz na Uniwersytecie im. Allame Tabatabajego. Od 1997 roku mieszka w Stanach Zjednoczonych, jest profesorem na Uniwersytecie